Ακριβώς (σε λίγες ημέρες) 86 χρόνια από το "Οχι" της 28ης Οκτωβρίου 1940 και κάποιοι θέλουν να ξεχάσουμε. Και όμως, τα διδάγματα και οι προειδοποιήσεις του Β' Παγκοσμίου Πολέμου έχουν ακόμα πολλά να προσφέρουν στον απλό, πολύπαθο άνθρωπο του 2026.
Από τη Λένα Παπαδημητρίου | Protagon.gr
Νομίζεις ότι είναι παντού. Δεν είναι μόνο οι έξι δεξαμενές καυσίμων "γερμανικών δυνάμεων κατοχής" που ήρθαν προ ημερών στο φως στη διάρκεια οικοδομικών εργασιών σε στρατόπεδο στη Θεσσαλονίκη. Δεν είναι μόνο το σύνθημα "They want 1939 Germany, they’ll get 1789 France" ("Θέλουν τη Γερμανία του 1939, θα πάρουν τη Γαλλία του 1789") σε πλακάτ διαδηλωτών στο Παρίσι ("δανεικό" από τις διαδηλώσεις κατά του ICE και του πλανητάρχη που όλος ο πλανήτης λατρεύει). Είναι και ο Αλαν Τούρινγκ (ο άγγλος μαθηματικός που "έσπασε" το "Enigma" των Ναζί και "γέννησε" την Τεχνητή Νοημοσύνη), που λικνιζόταν την περασμένη εβδομάδα πάνω στη σκηνή της Στέγης.
Είναι και "Η μητέρα του σκύλου", το μυθιστόρημα του Παύλου Μάτεσι για μια "tondue" (όπως έλεγαν στη Γαλλία τις γυναίκες που τις κούρευαν με την ψιλή επειδή συνεργάστηκαν με τον εχθρό στην Κατοχή), που "σκίζει" ως "Χώμα" στο "bijoux de kant HOOD" στο Θησείο. Οπου και να κοιτάξεις, στην ειδησεογραφία, στην τέχνη, στην ποπ κουλτούρα, βρίσκεις απομεινάρια, κλεισίματα του ματιού, κρυπτογραφημένα μηνύματα και διδάγματα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Ακριβώς 87 χρόνια και κάτι από το ξέσπασμά του (86 σε λίγες μέρες από τη δική μας επέτειο του "Οχι"), κάποιοι (όλο και περισσότεροι) θέλουν να τον ξεχάσουμε. Και όμως, ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος είναι πανταχού παρών. Ισως βέβαια να έχω επηρεαστεί και από το "Μεφίστο", το προφητικό βιβλίο (1936) του Κλάους Μαν, γιου του Τόμας Μαν, που διαβάζω τις τελευταίες μέρες. Ετρεξα σαν τρελή να το αγοράσω αφότου είδα τη βραβευμένη στις Κάννες ταινία του Πάβελ Παβλικόφκσι "Πατρίδα" (για όποιον δεν πρόλαβε, προβάλλεται ακόμη). Ο ίδιος ο Κλάους Μαν πρόλαβε να δει (ευτυχώς από την αυτοεξορία) πολλά από αυτά που φοβόταν (προτού δώσει τέλος στη ζωή του το 1949, στα 42 του).
Διαβάστε ακόμα: Είναι η Ευρωπαϊκή ακροδεξιά εθνικοσοσιαλιστική;
Πριν από λίγους μήνες, μάλιστα, είχε στις ελληνικές αίθουσες και τις "Δοκιμάστριες" του Σίλβιο Σολντίνι (βασισμένη στην αληθινή ιστορία των απλών Γερμανίδων που υποχρεώνονταν να δοκιμάζουν τα χορτοφαγικά πιάτα του Χίτλερ για να προλάβουν κάποια απόπειρα δολοφονίας του). Πολύ to the point, τώρα με τα μαγειρέματα της Ακροδεξιάς ανά τον κόσμο! "Νοσταλγία" για δύσκολους καιρούς. Μπορεί να είναι και ένα είδος "διεστραμμένης" νοσταλγίας σήμερα που βλέπουμε «τα φώτα να σβήνουν σε ολόκληρη την Ευρώπη» (όπως είχε πει ο Εντουαρντ Γκρέι, υπουργός Εξωτερικών της Μεγάλης Βρετανίας το 1914).
Οταν τα πράγματα ζορίζουν, όταν η αβεβαιότητα γίνεται πλέον κανονικότητα, οι άνθρωποι θα στραφούν ακόμα και σε μια "ζόρικη" εποχή του προηγούμενου αιώνα, αναζητώντας κουράγιο και διδάγματα. Τώρα μάλιστα που και οι τελευταίοι αυτόπτες μάρτυρες σιγά σιγά φεύγουν - μαζί και η σοφία τους για τα τερατουργήματα αλλά και τα ανδραγαθήματα που μπορεί να γεννήσει η ανθρώπινη φύση - υπάρχει κάτι σαν βιασύνη να προλάβουμε να… θυμηθούμε. Πριν δηλαδή μας βρουν τα χειρότερα. Δεν μπορεί σήμερα, με τις τόσες τρομακτικές ομοιότητες με τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης (η περίοδος 1918-1933), για τις οποίες οι πάντες μιλούν, να μη θέλεις να ρίξεις κρυφές ματιές προς τα πίσω. Δεν μπορεί να μην αναρωτιέσαι πώς συμπεριφερόταν ο κοσμάκης σε άλλες, δύσκολες εποχές. Δεν μπορεί να μη θέλεις να μάθεις κάτι από εκείνους που ζούσαν τότε τις δικές μας ζωές.
Ίσως, μάλιστα, και να φτάνεις σήμερα, εσύ ο απλός, ταπεινός, πολύπαθος άνθρωπος του 2026, που έχει φάει την πολυκρίση με το κουτάλι, να συμπάσχεις με τον απλό άνθρωπο π.χ. της δεκαετίας του 1930 στη Γερμανία. Να αναρωτιέσαι αν και αυτός φοβόταν βλέποντας τις αξίες του να καταπατώνται. Αν και αυτός συνέχιζε να ζει μέσα σε μια ομίχλη, να πληρώνει τους λογαριασμούς και να εύχεται τις νύχτες να μην του έρθει το ταβάνι (κυριολεκτικώς και μεταφορικώς) στο κεφάλι. Υπάρχει το αριστουργηματικό βιβλίο της Σαρλότε Μπέραντ με τα όνειρα που έβλεπαν εκείνη την εποχή οι άνθρωποι ("Τα όνειρα στο Τρίτο Ράιχ", εκδ. Αγρα). Η Μπέραντ συνέλεξε τριακόσια όνειρα ανθρώπων από τον περίγυρό της στο Βερολίνο στο διάστημα 1933-1939. Για να μην… παραπέσουν, τα έκρυψε στη βιβλιοθήκη της προτού τα στείλει ταχυδρομικώς στο εξωτερικό, όπου τα βρήκε όταν μετανάστευσε (πρόλαβε να καταφύγει στην Αγγλία το 1939, τη χρονιά που ξέσπασε ο πόλεμος).
Ήταν τα όνειρα γιατρών, μοδιστρών, οικιακών βοηθών, δικηγόρων, τσαγκάρηδων, νοικοκυρών κ.τ.λ., που επειδή έβλεπαν στη διάρκεια της μέρας τη "μεθοδική κατάργηση όλων των μέχρι τότε οικείων οδοδεικτών της καθημερινής ζωής", έβγαζαν τον τρόμο τους στη διάρκεια της νύχτας, στον ύπνο τους. Κάποια εξ αυτών θα μπορούσε άνετα να τα βλέπει ένας ανθρωπάκος στις ΗΠΑ της δεύτερης (και εκεί που το πάμε, και τρίτης) προεδρίας Τραμπ. Από τα αγαπημένα μου στο βιβλίο της Μπέραντ (το οποίο δεν εκδόθηκε παρά το 1966!), είναι ένα όνειρο που είδε στις αρχές φθινοπώρου του 1933 μια καθηγήτρια μαθηματικών γύρω στα 50: "Απαγορεύονται επί ποινή θανάτου οποιουδήποτε είδους μαθηματικοί υπολογισμοί σε γραπτή μορφή. Αναζητώ καταφύγιο σε ένα καμπαρέ – πρώτη φορά πατώ το πόδι μου σε τέτοιο κέντρο. Μεθυσμένοι τρεκλίζουν, τα κορίτσια του καμπαρέ είναι ημίγυμνα, η ορχήστρα με ξεκουφαίνει. Τρέμοντας από θανάσιμη αγωνία, βγάζω από την τσάντα μου ένα τσιγαρόχαρτο και γράφω με αόρατο μελάνι μερικές εξισώσεις". Μπας και ο παππούς ήταν Ναζί; Σκέφτομαι ότι πρέπει να βάλω τη μητέρα μου να μας ξαναπεί, χαρτί και καλαμάρι, όλες τις ιστορίες της από την Κατοχή. Ακόμα και στη Γερμανία οι προσωπικές ιστορίες του πολέμου, ταμπού μέχρι πρότινος, φέτος βγήκαν ανοιχτά πλέον στο φως.
"Ερευνήστε εδώ το ναζιστικό παρελθόν της οικογένειάς σας". Μόλις τον περασμένο Απρίλιο η εφημερίδα Die Zeit (με τη βοήθεια της Τεχνητής Νοημοσύνης) έδωσε στη δημοσιότητα μια εύχρηστη βάση δεδομένων που επιτρέπει σε όποιον το επιθυμεί να ανακαλύψει αν οι πρόγονοί του ήταν εγγεγραμμένοι στο ναζιστικό κόμμα. Εκατομμύρια οι επισκέψεις, ο Γερμανοί φαίνεται ότι ανταποκρίθηκαν στο πικρό κάλεσμα. "Υπάρχει ένα παράδοξο στην κουλτούρα της μνήμης" υπογράμμιζε προ ολίγου καιρού στους Financial Times η βρετανογερμανίδα ιστορικός και δημοσιογράφος Κάτια Χόιερ. "Παρότι οι περισσότεροι Γερμανοί γνωρίζουν πολλά για τη γενική Ιστορία της ναζιστικής περιόδου εξαιτίας της έμφασης που δίνει σε αυτήν η εκπαίδευση, συνήθως γνωρίζουμε λιγότερα για την ιστορία των δικών μας οικογενειών". "Οταν πληκτρολόγησα το όνομα και την ημερομηνία γέννησης του προπάππου μου στα κουτάκια της οθόνης", συνέχισε η ίδια, "το δάχτυλό μου έμεινε για ένα λεπτό μετέωρο πάνω από το κουμπί αναζήτησης. Επρόκειτο μήπως να μάθω ότι ήταν μέλος των Ναζί;".
Για καλή της τύχη, και αυτός και ο άλλος προπάππους (από την άλλη πλευρά της οικογένειας) δεν έφεραν στην οθόνη καμία καρτέλα μέλους. Οι πρόγονοί της δεν βρίσκονταν στη λάθος πλευρά της Ιστορίας. Αλλοι, βέβαια, ήρθαν αντιμέτωποι με δυσάρεστες εκπλήξεις. Οπως ο γερμανός πολιτικός επιστήμονας Γιούργκεν Φάλτερ, που έχει ασχοληθεί εκτενώς με την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Ανακάλυψε ότι η μητέρα του στα 23 της είχε γίνει μέλος του NSDAP (Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα). Το είχε κρύψει από όλη της την οικογένεια και κυρίως από τον σύζυγό της, ο οποίος φυλακίστηκε κιόλας από την Γκεστάπο. Ισως αυτή η όψιμη ανάδυση θαμμένων οικογενειακών ιστοριών να ανακόψει κομματάκι τη φόρα του AfD, που καταβάλλει φιλότιμες προσπάθειες για ιστορική λήθη.
Θυμίζω ότι το ακροδεξιό κόμμα της Γερμανίας προσπαθεί να πείσει τους πολίτες της χώρας να ξεχάσουν για να εστιάσουν στην εθνική τους υπερηφάνεια. Ο ίδιος ο Ελον Μασκ προέτρεψε σε περυσινή συγκέντρωση του κόμματος: "Επικεντρωνόμαστε υπερβολικά στην ενοχή του παρελθόντος και πρέπει να το προσπεράσουμε". Βλέπω τα σχέδια που ετοιμάζει ο Τραμπ για την ολοδική του αψίδα του θριάμβου (με χρυσούς αγγέλους, αετούς και της Παναγιάς τα μάτια) και με πιάνει σύγκρυο.
Ισως είναι καλό να σταματήσουμε να αρκούμαστε σε AI-generated βιντεάκια με ζωάκια και υπουργούς να χορεύουν breakdance και να ανοίξουμε τα μάτια μας. Δεν μπορούμε πλέον να κάνουμε ότι δεν τα βλέπουμε. Τα προειδοποιητικά σημάδια για μια δυστοπική επανάληψη της Ιστορίας είναι παντού γύρω μας.
Add comment
Comments