Η Ιστορία της Οικονομικής Σκέψης Πλάτων: Ο φιλόσοφος που συνέδεσε την οικονομία με τη δικαιοσύνη

Όταν γίνεται λόγος για την ιστορία της οικονομικής σκέψης, τα περισσότερα πανεπιστημιακά εγχειρίδια ξεκινούν από τον Άνταμ Σμιθ και τον "Πλούτο των Εθνών" του 1776.

Είναι πράγματι το έργο που θεμελίωσε τη σύγχρονη οικονομική επιστήμη. Ωστόσο, η αναζήτηση των οικονομικών νόμων ξεκίνησε περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια νωρίτερα, στην κλασική Αθήνα.

Μετά τον Ξενοφώντα, ο οποίος στον "Οἰκονομικό" έθεσε τις βάσεις της διοίκησης του οἴκου και της αποτελεσματικής διαχείρισης της περιουσίας, ένας άλλος μεγάλος μαθητής του Σωκράτη στράφηκε σε ένα ακόμη πιο φιλόδοξο ερώτημα: όχι πώς διοικείται ένα νοικοκυριό, αλλά πώς οργανώνεται μια ολόκληρη κοινωνία.

Ο άνθρωπος αυτός ήταν ο Πλάτων.

Για τον Πλάτωνα, η οικονομία δεν μπορούσε να εξεταστεί ανεξάρτητα από τη δικαιοσύνη, την πολιτική και την ηθική. Η ευημερία μιας πόλης δεν εξαρτιόταν μόνο από τον πλούτο της, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες συνεργάζονταν, μοιράζονταν τις ευθύνες και υπηρετούσαν το κοινό καλό.

Η οικονομική δραστηριότητα ήταν ένα μόνο κομμάτι ενός ευρύτερου οργανισμού: της πόλεως, της οργανωμένης πολιτικής κοινότητας.

Αυτή η θεώρηση καθιστά τον Πλάτωνα έναν από τους πρώτους στοχαστές που αντιμετώπισαν την οικονομία ως αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής φιλοσοφίας.

Αν και δεν έγραψε ποτέ ένα έργο αφιερωμένο αποκλειστικά στην οικονομία, οι διάλογοί του περιέχουν ιδέες που εξακολουθούν να απασχολούν τους οικονομολόγους: τον καταμερισμό της εργασίας, τις κοινωνικές ανισότητες, τη σχέση κράτους και αγοράς, τη λειτουργία του χρήματος και τα όρια της ιδιωτικής περιουσίας.

Η Αθήνα που διαμόρφωσε τον Πλάτωνα

Ο Πλάτων γεννήθηκε γύρω στο 427 π.Χ., σε μια από τις επιφανέστερες οικογένειες της Αθήνας. Η πόλη βρισκόταν τότε στο αποκορύφωμα αλλά και στην αρχή της παρακμής της. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος είχε ήδη ξεκινήσει και σύντομα θα εξαντλούσε οικονομικά και πολιτικά την αθηναϊκή δημοκρατία.

Η νεότητά του σημαδεύτηκε από γεγονότα που άλλαξαν για πάντα τον ελληνικό κόσμο: την ήττα της Αθήνας από τη Σπάρτη, την ολιγαρχική διακυβέρνηση των Τριάκοντα Τυράννων, την αποκατάσταση της δημοκρατίας και, πάνω απ’ όλα, τη δίκη και την εκτέλεση του Σωκράτη το 399 π.Χ.

Η καταδίκη του δασκάλου του υπήρξε καθοριστική. Ο Πλάτων έχασε την εμπιστοσύνη του στις πολιτικές δομές της εποχής και αφιέρωσε τη ζωή του στην αναζήτηση της ιδανικής πολιτείας: μιας κοινωνίας όπου η εξουσία θα ασκείται από ανθρώπους με γνώση, αρετή και αίσθημα ευθύνης.

Για να εμπλουτίσει τη σκέψη του ταξίδεψε στην Κάτω Ιταλία, στη Σικελία και σε άλλες περιοχές του ελληνικού κόσμου, γνωρίζοντας διαφορετικά πολιτεύματα και οικονομικά συστήματα.

Περί το 387 π.Χ. ίδρυσε στην Αθήνα την Ακαδημία, το πρώτο οργανωμένο κέντρο ανώτερης εκπαίδευσης της Δύσης, όπου δίδαξε επί περίπου σαράντα χρόνια. Ανάμεσα στους μαθητές του ήταν και ο Αριστοτέλης, ο οποίος αργότερα θα αναπτύξει τη δική του, περισσότερο εμπειρική, οικονομική θεωρία.

Η οικονομία ξεκινά από τις ανθρώπινες ανάγκες

Η σημαντικότερη οικονομική συζήτηση στον Πλάτωνα βρίσκεται στο δεύτερο βιβλίο της Πολιτείας. Εκεί ο Σωκράτης επιχειρεί να εξηγήσει πώς γεννήθηκε η πόλη.

Η αφετηρία της ανάλυσής του είναι εντυπωσιακά απλή: κανένας άνθρωπος δεν είναι αυτάρκης.

Ο καθένας έχει πολλές ανάγκες, αλλά περιορισμένες δυνατότητες. Άλλος γνωρίζει να καλλιεργεί τη γη, άλλος να χτίζει σπίτια, άλλος να κατασκευάζει εργαλεία, άλλος να υφαίνει ή να εμπορεύεται αγαθά.

Επειδή κανείς δεν μπορεί να τα κάνει όλα μόνος του, οι άνθρωποι συνεργάζονται και δημιουργούν οργανωμένες κοινότητες.

Η οικονομία, επομένως, δεν γεννιέται από την επιθυμία για πλούτο αλλά από την ανάγκη της συνεργασίας.

Η σκέψη αυτή αποτελεί μια από τις πρώτες συστηματικές προσπάθειες να εξηγηθεί γιατί υπάρχουν αγορές, επαγγέλματα και οικονομικές συναλλαγές.

Ο Πλάτων αντιλαμβάνεται ότι η παραγωγή είναι αποτέλεσμα κοινωνικής αλληλεξάρτησης και όχι ατομικής αυτάρκειας. Η πόλη είναι, με άλλα λόγια, μια κοινότητα αμοιβαίας εξυπηρέτησης, όπου κάθε πολίτης συμβάλλει με τις γνώσεις και τις δεξιότητές του στην κάλυψη των αναγκών των άλλων.

Ήδη σε αυτό το σημείο διακρίνεται μια θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στον Πλάτωνα και τον Ξενοφώντα. Ο Ξενοφών εξετάζει κυρίως τη σωστή διοίκηση του οἴκου. Ο Πλάτων μεταφέρει το επίκεντρο από το νοικοκυριό στην πόλη και επιχειρεί να εξηγήσει πώς η οικονομία συμβάλλει στη συνοχή ολόκληρης της κοινωνίας.

Open University Insight

Η ιδέα ότι οι άνθρωποι εξειδικεύονται επειδή κανείς δεν μπορεί να είναι αυτάρκης θεωρείται σήμερα μία από τις θεμελιώδεις αρχές της οικονομικής επιστήμης.

Στη σύγχρονη οικονομική θεωρία, η εξειδίκευση και ο καταμερισμός της εργασίας εξηγούν γιατί αυξάνεται η παραγωγικότητα και γιατί αναπτύσσεται το εμπόριο. Ο Πλάτων διατύπωσε αυτή τη βασική αρχή περίπου 2.300 χρόνια πριν από τη γέννηση της σύγχρονης οικονομικής επιστήμης.

Διαβάστε ακόμα: Η ιστορία της οικονομικής σκέψης: Ξενοφών - Ο άνθρωπος που έδωσε το όνομά του στην οικονομία

Ο καταμερισμός της εργασίας: η ιδέα που προηγήθηκε του Άνταμ Σμιθ κατά δύο χιλιετίες

Από όλες τις οικονομικές ιδέες που διατυπώνει ο Πλάτων, καμία δεν άσκησε μεγαλύτερη επιρροή από τη θεωρία του για τον καταμερισμό της εργασίας.

Στο δεύτερο βιβλίο της Πολιτείας, ο Σωκράτης εξηγεί ότι μια πόλη γίνεται παραγωγική όταν κάθε άνθρωπος ασχολείται με μία μόνο εργασία, εκείνη για την οποία είναι περισσότερο κατάλληλος από τη φύση και την εκπαίδευσή του.

Η αρχή αυτή συνοψίζεται στη φράση ότι ο καθένας πρέπει να κάνει "τὸ αὑτοῦ πράττειν" - να επιτελεί δηλαδή το έργο που του αρμόζει. Για τον Πλάτωνα, η εξειδίκευση δεν είναι απλώς ένας τρόπος αύξησης της παραγωγής. Είναι ταυτόχρονα οικονομική, κοινωνική και ηθική αρχή.

Όταν ένας γεωργός προσπαθεί ταυτόχρονα να γίνει οικοδόμος, υφαντής, έμπορος και οπλίτης, καμία από αυτές τις εργασίες δεν θα εκτελεστεί σωστά. Αντίθετα, όταν κάθε άνθρωπος αφιερώνεται σε μία δραστηριότητα, αποκτά εμπειρία, βελτιώνει τις δεξιότητές του και παράγει περισσότερα και καλύτερα αγαθά.

Με όρους της σύγχρονης οικονομικής επιστήμης, ο Πλάτων περιγράφει τα οφέλη της εξειδίκευσης, της παραγωγικότητας και των οικονομιών κλίμακας, χωρίς φυσικά να χρησιμοποιεί αυτούς τους όρους.

Δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, ο Άνταμ Σμιθ θα χρησιμοποιήσει το περίφημο παράδειγμα του εργοστασίου κατασκευής καρφιτσών για να δείξει ότι ο καταμερισμός της εργασίας πολλαπλασιάζει την παραγωγή. Ωστόσο, η βασική ιδέα είχε ήδη διατυπωθεί στην Αθήνα του 4ου αιώνα π.Χ.

Η διαφορά ανάμεσα στους δύο στοχαστές είναι ουσιώδης. Ο Σμιθ ενδιαφέρεται κυρίως για την αύξηση του πλούτου των εθνών μέσω της παραγωγικότητας.

Ο Πλάτων ενδιαφέρεται πρωτίστως για την αρμονία της πόλης. Η οικονομική αποτελεσματικότητα είναι σημαντική, αλλά αποκτά αξία μόνο όταν υπηρετεί τη δικαιοσύνη και τη σταθερότητα της κοινωνίας.

Ο πλούτος και η φτώχεια ως απειλές για την πολιτεία

Σε αντίθεση με αρκετούς μεταγενέστερους οικονομολόγους, ο Πλάτων δεν αντιμετωπίζει τον πλούτο ως τον βασικό στόχο της οικονομικής δραστηριότητας.

Ο πλούτος είναι αναγκαίος, αλλά η υπερβολική επιδίωξή του μπορεί να αποδειχθεί καταστροφική.

Στην Πολιτεία υποστηρίζει ότι τόσο η υπερβολική ευημερία όσο και η ακραία φτώχεια αλλοιώνουν τον χαρακτήρα των πολιτών.

Ο υπερβολικά πλούσιος γίνεται αλαζόνας, αδιάφορος για το κοινό συμφέρον και επιρρεπής στη διαφθορά. Από την άλλη πλευρά, ο υπερβολικά φτωχός δυσκολεύεται να συμμετάσχει δημιουργικά στην κοινωνική ζωή, οδηγείται στην απόγνωση και συχνά γίνεται εύκολο θύμα δημαγωγών ή βίαιων συγκρούσεων.

Για τον Πλάτωνα, η πόλη δεν καταστρέφεται μόνο από τους εξωτερικούς εχθρούς. Μπορεί να διαλυθεί και από τις εσωτερικές οικονομικές ανισότητες.

Η θέση αυτή παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον σήμερα. Οι σύγχρονες οικονομικές μελέτες εξετάζουν συνεχώς τον τρόπο με τον οποίο η μεγάλη συγκέντρωση πλούτου ή η διεύρυνση των ανισοτήτων επηρεάζουν την κοινωνική συνοχή, την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και την πολιτική σταθερότητα.

Παρότι οι λύσεις που προτείνονται διαφέρουν, το βασικό ερώτημα παραμένει εντυπωσιακά όμοιο με εκείνο που έθεσε ο Πλάτων πριν από είκοσι τρεις αιώνες.

Η μεγάλη παρεξήγηση για την ιδιωτική περιουσία

Λίγες ιδέες του Πλάτωνα έχουν παρερμηνευθεί περισσότερο από τη θέση του σχετικά με την ιδιοκτησία.

Συχνά παρουσιάζεται ως ένας φιλόσοφος που επιθυμούσε την κατάργηση της ατομικής περιουσίας. Η εικόνα αυτή, όμως, δεν ανταποκρίνεται στο σύνολο του έργου του.

Στην ιδανική πολιτεία της Πολιτείας, η απαγόρευση της ιδιωτικής περιουσίας αφορά αποκλειστικά τους φύλακες και τους άρχοντες, δηλαδή εκείνους που είναι επιφορτισμένοι με την άσκηση της εξουσίας και την υπεράσπιση της πόλης.

Ο λόγος είναι απλός. Αν οι κυβερνώντες αποκτήσουν μεγάλες περιουσίες, υπάρχει κίνδυνος να χρησιμοποιήσουν την εξουσία προς ίδιον όφελος. Η πολιτική μετατρέπεται τότε σε μέσο προσωπικού πλουτισμού και όχι σε υπηρεσία προς το κοινό καλό.

Οι υπόλοιποι πολίτες - γεωργοί, τεχνίτες, έμποροι και παραγωγοί - εξακολουθούν να διαθέτουν περιουσία και να ασκούν τις οικονομικές τους δραστηριότητες.

Με άλλα λόγια, ο Πλάτων δεν προτείνει μια κοινωνία χωρίς ιδιοκτησία. Προτείνει μια μορφή αυστηρής ηθικής για όσους κατέχουν δημόσια εξουσία, ώστε να αποφεύγεται η σύγκρουση ανάμεσα στο προσωπικό συμφέρον και το δημόσιο καθήκον.

Open University Insight

Η οικονομική θεωρία του Πλάτωνα δεν έχει ως επίκεντρο την αύξηση του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος ούτε τη μεγιστοποίηση της κατανάλωσης. Το βασικό της ερώτημα είναι διαφορετικό: πώς μπορεί μια κοινωνία να παραμείνει δίκαιη και σταθερή ενώ παράγει πλούτο;

Η ίδια αυτή συζήτηση επανέρχεται σήμερα σε ζητήματα όπως η εταιρική διακυβέρνηση, οι κανόνες δεοντολογίας για τους δημόσιους λειτουργούς, η σύγκρουση συμφερόντων, η διαφάνεια στη διαχείριση δημόσιου χρήματος και η σχέση οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής.

Ο Πλάτων δεν ήταν οικονομολόγος με τη σύγχρονη έννοια του όρου. Υπήρξε όμως ο πρώτος μεγάλος στοχαστής που αντιμετώπισε την οικονομία ως αναπόσπαστο μέρος μιας ευρύτερης θεωρίας για την οργάνωση της πολιτείας.

Και ακριβώς γι’ αυτό οι ιδέες του εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο μελέτης όχι μόνο από φιλοσόφους, αλλά και από οικονομολόγους, πολιτικούς επιστήμονες και ειδικούς στη δημόσια διοίκηση.

Το χρήμα και το εμπόριο στους «Νόμους»

Ενώ η Πολιτεία περιγράφει το ιδανικό πρότυπο μιας δίκαιης κοινωνίας, οι Νόμοι, το τελευταίο και πιο ώριμο έργο του Πλάτωνα, επιχειρούν να δώσουν απαντήσεις σε πιο πρακτικά ζητήματα διακυβέρνησης.

Αντί για μια ιδανική πόλη που κυβερνάται από φιλοσόφους, ο Πλάτων σχεδιάζει μια πολιτεία που πρέπει να λειτουργήσει στον πραγματικό κόσμο, με ανθρώπους που δεν είναι πάντοτε σοφοί ούτε πάντοτε ενάρετοι.

Σε αυτό το έργο συναντάμε και τις πιο ολοκληρωμένες οικονομικές του απόψεις.

Ο Πλάτων αναγνωρίζει ότι το χρήμα είναι απαραίτητο για τις συναλλαγές. Χωρίς ένα κοινά αποδεκτό μέσο ανταλλαγής, το εμπόριο θα παρέμενε περιορισμένο στην άμεση ανταλλαγή αγαθών, γεγονός που θα δυσχέραινε την οικονομική ζωή.

Ωστόσο, θεωρεί ότι η αξία του χρήματος είναι αποκλειστικά λειτουργική. Το χρήμα υπάρχει για να διευκολύνει την ανταλλαγή αγαθών και υπηρεσιών· δεν αποτελεί αυτοσκοπό ούτε μέτρο της ανθρώπινης αξίας.

Για τον Πλάτωνα, όταν η συσσώρευση χρήματος μετατρέπεται στον ύψιστο στόχο μιας κοινωνίας, η οικονομία παύει να υπηρετεί τον άνθρωπο και αρχίζει να τον εξουσιάζει.

Η θέση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν αναλογιστούμε ότι διατυπώθηκε σε μια εποχή κατά την οποία η νομισματική οικονομία αναπτυσσόταν ταχύτατα στις ελληνικές πόλεις.

Ο Πλάτων αντιλαμβάνεται ότι η ανάπτυξη του εμπορίου δημιουργεί νέες ευκαιρίες, αλλά και νέους κινδύνους: την απληστία, την αισχροκέρδεια και την πολιτική επιρροή όσων συγκεντρώνουν υπερβολική οικονομική δύναμη.

Δεν απορρίπτει το εμπόριο ούτε την οικονομική δραστηριότητα. Προειδοποιεί όμως ότι η αγορά χρειάζεται ηθικά όρια και θεσμικούς κανόνες.

Το κράτος ως θεματοφύλακας της δικαιοσύνης

Στη σύγχρονη οικονομική συζήτηση, ένα από τα διαχρονικά ερωτήματα είναι μέχρι ποιο σημείο πρέπει να παρεμβαίνει το κράτος στην οικονομία.

Ο Πλάτων δεν διατυπώνει μια θεωρία "κρατικού παρεμβατισμού" με τη σημερινή έννοια. Αντίθετα, θεωρεί ότι πρωταρχική αποστολή της πολιτείας είναι να διασφαλίζει τη δικαιοσύνη, την τήρηση των νόμων και την εύρυθμη λειτουργία της κοινωνίας.

Η οικονομία δεν μπορεί να λειτουργήσει σε περιβάλλον όπου επικρατούν η διαφθορά, η αυθαιρεσία και η κατάχρηση εξουσίας. Οι νόμοι υπάρχουν για να προστατεύουν το κοινό συμφέρον και να εμποδίζουν τη μετατροπή της πολιτικής δύναμης σε οικονομικό προνόμιο.

Σε αυτό το σημείο ο Πλάτων διατυπώνει μια ιδέα που θα επανεμφανιστεί πολλούς αιώνες αργότερα στη σύγχρονη θεσμική οικονομική επιστήμη: οι θεσμοί είναι εξίσου σημαντικοί με την παραγωγή πλούτου.

Μια κοινωνία μπορεί να διαθέτει φυσικούς πόρους, εμπόριο και οικονομική δραστηριότητα. Αν όμως οι θεσμοί είναι άδικοι ή διεφθαρμένοι, η ευημερία δεν θα διαρκέσει.

Η επιρροή του Πλάτωνα στην οικονομική σκέψη

Η οικονομική σκέψη του Πλάτωνα δεν εξελίχθηκε σε αυτόνομη επιστήμη. Ωστόσο, άσκησε βαθιά επιρροή σχεδόν σε όλους τους σημαντικούς στοχαστές που ακολούθησαν.

Πρώτος από όλους ήταν ο Αριστοτέλης, μαθητής του στην Ακαδημία επί σχεδόν είκοσι χρόνια. Παρότι διαφώνησε με αρκετές από τις προτάσεις του δασκάλου του, υιοθέτησε το βασικό ερώτημα: ποια είναι η σωστή σχέση ανάμεσα στην οικονομία και την πολιτική κοινότητα;

Στα Πολιτικά και στα Ηθικά Νικομάχεια, ο Αριστοτέλης θα αναπτύξει περαιτέρω τις έννοιες της ανταλλαγής, της αξίας, του χρήματος και της ιδιοκτησίας, θεμελιώνοντας την πρώτη συστηματική οικονομική θεωρία της αρχαιότητας.

Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, οι πλατωνικές ιδέες επηρέασαν τη συζήτηση γύρω από τη δημόσια διοίκηση και τον ρόλο του νόμου. Στον Μεσαίωνα, φιλόσοφοι και θεολόγοι, όπως ο Θωμάς Ακινάτης, αξιοποίησαν στοιχεία της πλατωνικής και αριστοτελικής σκέψης για να διαμορφώσουν τις αντιλήψεις τους περί δικαιοσύνης, ιδιοκτησίας και ηθικής του εμπορίου.

Στη νεότερη εποχή, παρότι η οικονομική επιστήμη ακολούθησε διαφορετικό δρόμο, οι προβληματισμοί του Πλάτωνα δεν εξαφανίστηκαν.

Η συζήτηση για τις οικονομικές ανισότητες, τη ρύθμιση των αγορών, τη διαφάνεια στη δημόσια διοίκηση και την ευθύνη των κυβερνώντων εξακολουθεί να περιστρέφεται γύρω από ερωτήματα που εκείνος έθεσε για πρώτη φορά με συστηματικό τρόπο.