Γιατί η αύξηση των κρατικών δαπανών δεν οδηγεί πάντοτε σε μεγαλύτερη οικονομική δραστηριότητα - Ο ρόλος των επιτοκίων, του δημόσιου δανεισμού και η αντίθετη θεωρία του "crowding in".
Από τον Τηλέμαχο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Ας υποθέσουμε ότι μια κυβέρνηση αποφασίζει να αυξήσει σημαντικά τις δαπάνες της. Δεν διαθέτει όμως αρκετά φορολογικά έσοδα για να τις χρηματοδοτήσει και επομένως προσφεύγει στις αγορές, εκδίδοντας περισσότερο δημόσιο χρέος.
Με μια πρώτη ματιά, η οικονομία φαίνεται να κερδίζει: περισσότερες δημόσιες επενδύσεις, περισσότερες παραγγελίες, περισσότερη ζήτηση.
Υπάρχει όμως ένα δεύτερο ερώτημα: Από πού προέρχονται τα κεφάλαια που δανείζεται το κράτος; Εάν η προσφορά αποταμιεύσεων και δανειακών κεφαλαίων δεν είναι απεριόριστη, το κράτος αρχίζει να ανταγωνίζεται επιχειρήσεις και νοικοκυριά για τα ίδια χρήματα. Η αυξημένη ζήτηση κεφαλαίων μπορεί να ανεβάσει τα επιτόκια και ορισμένες ιδιωτικές επενδύσεις που προηγουμένως ήταν κερδοφόρες παύουν πλέον να είναι.
Αυτό είναι, στην απλούστερη μορφή του, το Crowding Out Effect - το φαινόμενο εκτόπισης των ιδιωτικών επενδύσεων από τη δημόσια δραστηριότητα.
Τι είναι το Crowding Out Effect;
Στην οικονομική θεωρία, το crowding out περιγράφει μια κατάσταση κατά την οποία η αύξηση των κρατικών δαπανών – ιδιαίτερα όταν χρηματοδοτείται με δανεισμό – περιορίζει την ιδιωτική κατανάλωση ή, κυρίως, τις ιδιωτικές επενδύσεις.
Ο βασικός μηχανισμός είναι σχετικά απλός:
Επομένως, ένα μέρος της πρόσθετης οικονομικής δραστηριότητας που δημιουργεί το κράτος μπορεί να αντισταθμίζεται από οικονομική δραστηριότητα που δεν πραγματοποιείται πλέον στον ιδιωτικό τομέα.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο.
Το crowding out δεν σημαίνει ότι κάθε δημόσια δαπάνη είναι αναποτελεσματική. Σημαίνει ότι, για να υπολογίσουμε την πραγματική επίδρασή της στην οικονομία, δεν αρκεί να μετρήσουμε αυτό που δημιούργησε το κράτος. Πρέπει να εξετάσουμε και τι ενδεχομένως εμπόδισε να δημιουργηθεί αλλού.
1. Πώς λειτουργεί ο μηχανισμός
Ας υποθέσουμε μια οικονομία στην οποία υπάρχουν διαθέσιμα κεφάλαια προς δανεισμό.
Για αυτά ανταγωνίζονται:
- επιχειρήσεις που θέλουν να επενδύσουν,
- νοικοκυριά που θέλουν να δανειστούν, και
- το κράτος.
Εάν η κυβέρνηση αυξήσει απότομα τον δανεισμό της, αυξάνεται η συνολική ζήτηση για κεφάλαια. Και, όπως συμβαίνει σε κάθε αγορά όταν αυξάνεται η ζήτηση ενός περιορισμένου πόρου, η τιμή του τείνει να αυξηθεί.
Στην αγορά χρήματος η "τιμή" είναι το επιτόκιο.
Έτσι, η κυβέρνηση μπορεί να εξακολουθεί να χρηματοδοτεί τις δαπάνες της, αλλά μια επιχείρηση που σχεδίαζε να κατασκευάσει ένα εργοστάσιο ή να αγοράσει νέο εξοπλισμό βρίσκεται αντιμέτωπη με υψηλότερο κόστος δανεισμού.
Κάποιες επενδύσεις θα πραγματοποιηθούν ούτως ή άλλως. Κάποιες άλλες όχι. Αυτές οι τελευταίες είναι οι επενδύσεις που θεωρούμε ότι εκτοπίστηκαν.
2. Ένα απλό παράδειγμα
Έστω μια επιχείρηση που εξετάζει μια επένδυση €5 εκατ. Περιμένει ότι η επένδυση θα της αποφέρει συνολικά €6 εκατ. Με σχετικά χαμηλό κόστος χρηματοδότησης, η επένδυση εμφανίζεται αρκετά ελκυστική.
Τώρα ας υποθέσουμε ότι το κράτος αυξάνει δραστικά τον δανεισμό του και, μαζί με άλλους παράγοντες της αγοράς, τα επιτόκια ανεβαίνουν.
Η επιχείρηση επανυπολογίζει το project.
- Το εργοστάσιο είναι το ίδιο.
- Τα μηχανήματα είναι τα ίδια.
- Οι προβλεπόμενες πωλήσεις είναι ίδιες.
- Αυτό που άλλαξε είναι το κόστος του χρήματος.
Εάν η αναμενόμενη απόδοση της επένδυσης δεν είναι πλέον αρκετά μεγαλύτερη από το κόστος χρηματοδότησης, η διοίκηση μπορεί να αποφασίσει: Δεν επενδύουμε.
Το κράτος πραγματοποίησε τη δική του δαπάνη. Αλλά η οικονομία έχασε μια ιδιωτική επένδυση που διαφορετικά θα είχε πραγματοποιηθεί. Αυτό ακριβώς προσπαθεί να συλλάβει η έννοια του crowding out.
3. Η αγορά δανειακών κεφαλαίων
Μπορούμε να το δούμε και πιο τυπικά. Στην αγορά δανειακών κεφαλαίων έχουμε μια προσφορά κεφαλαίων S και μια ζήτηση D. Το επιτόκιο ισορροπίας είναι εκείνο στο οποίο: S = D
Εάν προστεθεί αυξημένη ζήτηση από το κράτος, η συνολική ζήτηση μετατοπίζεται προς τα δεξιά: D₁ → D₂ και, εφόσον η προσφορά κεφαλαίων δεν αυξηθεί αντίστοιχα: r₁ → r₂ όπου r είναι το πραγματικό επιτόκιο. Όσο μεγαλύτερη είναι η αύξηση του επιτοκίου, τόσο περισσότερες οριακές ιδιωτικές επενδύσεις καθίστανται ασύμφορες.
Γι’ αυτό το crowding out συνδέεται τόσο στενά με τα πραγματικά επιτόκια.
4. Γιατί έχει σημασία αν η οικονομία βρίσκεται σε ύφεση
Εδώ όμως χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση. Το crowding out δεν έχει την ίδια ένταση σε όλες τις οικονομικές συνθήκες.
Φανταστείτε μια οικονομία σε πλήρη απασχόληση:
- τα εργοστάσια λειτουργούν σχεδόν στο μέγιστο,
- η ανεργία είναι χαμηλή,
- οι αποταμιεύσεις είναι περιορισμένες,
- οι επιχειρήσεις ήδη επενδύουν έντονα.
Σε μια τέτοια οικονομία, εάν το κράτος αυξήσει απότομα τη ζήτηση, είναι πολύ πιθανότερο να ανταγωνιστεί τον ιδιωτικό τομέα για κεφάλαια, εργαζομένους και παραγωγικούς πόρους.
Το crowding out μπορεί επομένως να είναι ισχυρό.
Τώρα πάρτε την αντίθετη περίπτωση.
Μια οικονομία βρίσκεται σε βαθιά ύφεση:
- υψηλή ανεργία,
- αχρησιμοποίητα εργοστάσια,
- περιορισμένη ιδιωτική ζήτηση,
- επιχειρήσεις που δεν επενδύουν,
- τράπεζες με διαθέσιμη ρευστότητα.
Σε αυτή την περίπτωση υπάρχουν αδρανείς παραγωγικοί πόροι. Η πρόσθετη κρατική ζήτηση μπορεί να τους ενεργοποιήσει χωρίς να χρειάζεται να τους "αρπάξει" από τον ιδιωτικό τομέα. Και εδώ αρχίζει η μεγάλη οικονομική διαμάχη.
Διαβάστε ακόμα: Ισορροπία Nash: Όταν κανείς δεν έχει λόγο να αλλάξει στρατηγική
5. Keynes εναντίον crowding out;
Η κεϋνσιανή προσέγγιση υποστηρίζει ότι, όταν μια οικονομία λειτουργεί σημαντικά κάτω από τις δυνατότητές της, η αύξηση των κρατικών δαπανών μπορεί να προκαλέσει πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα.
Το κράτος πληρώνει, για παράδειγμα, €1 δισ. για υποδομές.
Τα χρήματα γίνονται: μισθοί → κατανάλωση → έσοδα επιχειρήσεων → νέοι μισθοί → νέα κατανάλωση.
Έτσι, η τελική αύξηση του ΑΕΠ μπορεί θεωρητικά να είναι μεγαλύτερη από την αρχική κρατική δαπάνη. Αυτό είναι το γνωστό fiscal multiplier, ο δημοσιονομικός πολλαπλασιαστής. Η θεωρία του crowding out υπενθυμίζει ότι υπάρχει και η άλλη πλευρά: αν για να δαπανήσει αυτό το €1 δισ. το κράτος προκαλέσει αύξηση του κόστους κεφαλαίου και χαθούν ιδιωτικές επενδύσεις €500 εκατ., τότε δεν μπορούμε να εξετάζουμε μόνο το πρώτο αποτέλεσμα.
Το τελικό οικονομικό αποτέλεσμα εξαρτάται από το μέγεθος και των δύο επιδράσεων.
6. Και τι είναι το «Crowding In»;
Υπάρχει όμως και το ακριβώς αντίθετο φαινόμενο: Το crowding in. Σε αυτή την περίπτωση η κρατική δαπάνη δεν εκτοπίζει την ιδιωτική επένδυση. Την προκαλεί.
Ας υποθέσουμε ότι το κράτος κατασκευάζει έναν νέο αυτοκινητόδρομο προς μια υποβαθμισμένη βιομηχανική περιοχή.
Ξαφνικά:
- μειώνεται το μεταφορικό κόστος,
- η περιοχή αποκτά καλύτερη πρόσβαση,
- αυξάνεται η αξία της γης,
- νέες επιχειρήσεις μπορούν να εγκατασταθούν,
- ιδιωτικές επενδύσεις που προηγουμένως δεν ήταν βιώσιμες γίνονται κερδοφόρες.
Τότε η δημόσια επένδυση αυξάνει την παραγωγικότητα, τις αναμενόμενες ιδιωτικές αποδόσεις, με αποτέλεσμα να αυξάνονται οι ιδιωτικές επενδύσεις.
Αυτό είναι crowding in. Και εξηγεί γιατί η απλή φράση "οι κρατικές δαπάνες εκτοπίζουν τις ιδιωτικές επενδύσεις" δεν αποτελεί καθολικό οικονομικό νόμο. Εξαρτάται από τι δαπανά το κράτος, πώς το χρηματοδοτεί και σε ποια κατάσταση βρίσκεται η οικονομία.
7. Δεν αφορά μόνο τον κρατικό δανεισμό
Η έννοια μπορεί να επεκταθεί και πέρα από την αγορά κεφαλαίων.
Φορολογικό crowding out
Εάν το κράτος αυξήσει σημαντικά τους φόρους για να χρηματοδοτήσει περισσότερες δαπάνες, τα νοικοκυριά διαθέτουν μικρότερο διαθέσιμο εισόδημα. Άρα ενδέχεται να περιορίσουν: κατανάλωση, αποταμίευση και επενδύσεις.
Οι επιχειρήσεις, αντίστοιχα, μπορεί να έχουν λιγότερα διαθέσιμα κέρδη για επανεπένδυση.
8. Κοινωνικό κράτος και ιδιωτική δραστηριότητα
Υπάρχουν ακόμη πιο έμμεσες μορφές crowding out.
Ας υποθέσουμε ότι το κράτος αυξάνει σημαντικά τη χρηματοδότηση μιας κοινωνικής υπηρεσίας που προηγουμένως καλυπτόταν εν μέρει από φιλανθρωπικούς οργανισμούς. Ορισμένοι ιδιώτες μπορεί να σκεφτούν: "Αφού πλέον το χρηματοδοτεί το κράτος μέσω των φόρων μου, γιατί να συνεχίσω να συνεισφέρω ιδιωτικά;"
Ένα μέρος των ιδιωτικών δωρεών μπορεί επομένως να μειωθεί.
Ανάλογη συζήτηση υπάρχει σε ορισμένες χώρες γύρω από τη δημόσια και ιδιωτική ασφάλιση υγείας: μια μεγάλη επέκταση της δημόσιας κάλυψης μπορεί να μετακινήσει πολίτες από ιδιωτικά προς δημόσια προγράμματα.
Και αυτό αποτελεί μια διαφορετική μορφή εκτόπισης.
9. Υποδομές: Crowding out ή crowding in;
Οι υποδομές είναι ίσως το καλύτερο παράδειγμα για να καταλάβουμε γιατί το ζήτημα δεν είναι άσπρο ή μαύρο. Ένας κρατικός αυτοκινητόδρομος μπορεί να αποθαρρύνει μια ιδιωτική εταιρεία από το να κατασκευάσει έναν ανταγωνιστικό δρόμο με διόδια.
Crowding out.
Ο ίδιος αυτοκινητόδρομος όμως μπορεί να κάνει οικονομικά βιώσιμα δέκα νέα εργοστάσια κατά μήκος της διαδρομής του.
Crowding in.
Επομένως, το σωστό ερώτημα δεν είναι: "Είναι καλές ή κακές οι κρατικές επενδύσεις;"
Αλλά: "Η συγκεκριμένη δημόσια δαπάνη δημιουργεί περισσότερη ιδιωτική οικονομική δραστηριότητα από αυτή που εκτοπίζει;"
10. Τι συμβαίνει όταν η Κεντρική Τράπεζα παρεμβαίνει;
Το μοντέλο γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρον όταν προσθέσουμε την Κεντρική Τράπεζα.
Εάν το κράτος αυξάνει τον δανεισμό αλλά η Κεντρική Τράπεζα ταυτόχρονα εφαρμόζει εξαιρετικά χαλαρή νομισματική πολιτική, αγοράζει ομόλογα ή διοχετεύει μεγάλη ρευστότητα στο σύστημα, τα επιτόκια μπορεί να μην αυξηθούν.
Αυτό έγινε ιδιαίτερα εμφανές μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Οι κυβερνήσεις αύξησαν δραματικά τον δανεισμό τους, αλλά σε πολλές ανεπτυγμένες οικονομίες τα επιτόκια όχι μόνο δεν εκτοξεύθηκαν – υποχώρησαν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα.
Η εξήγηση ήταν ότι συνέβαιναν ταυτόχρονα πολλά πράγματα: βαθιά ύφεση, μεγάλη ζήτηση ασφαλών κρατικών τίτλων, απομόχλευση του ιδιωτικού τομέα και εξαιρετικά επεκτατική νομισματική πολιτική.
Άρα: Μεγαλύτερο δημόσιο χρέος δεν συνεπάγεται αυτομάτως υψηλότερα επιτόκια.
Η κατάσταση της οικονομίας έχει σημασία.
11. Το crowding out μπορεί να εμφανιστεί και χωρίς επιτόκια
Υπάρχει και κάτι ακόμη. Σε μια οικονομία που βρίσκεται ήδη κοντά στην πλήρη παραγωγική της ικανότητα, το κράτος μπορεί να ανταγωνιστεί τον ιδιωτικό τομέα όχι μόνο για χρήματα αλλά και για πραγματικούς πόρους.
Για παράδειγμα: η κυβέρνηση ξεκινά ένα τεράστιο πρόγραμμα υποδομών.
Χρειάζεται:
- μηχανικούς,
- κατασκευαστές,
- εργατικά χέρια,
- τσιμέντο,
- χάλυβα,
- μηχανήματα.
Εάν όλοι αυτοί οι πόροι ήταν προηγουμένως αδρανείς, δεν υπάρχει μεγάλο πρόβλημα. Αν όμως χρησιμοποιούνται ήδη από ιδιωτικές επιχειρήσεις, το κράτος πρέπει ουσιαστικά να τους προσελκύσει προσφέροντας περισσότερα.
Ανεβαίνουν οι μισθοί και οι τιμές των υλικών. Οι ιδιωτικές επενδύσεις γίνονται ακριβότερες. Και ορισμένες εγκαταλείπονται.
Crowding out χωρίς καν να χρειάζεται να περάσουμε πρώτα από την αγορά ομολόγων.
12. Γιατί η έννοια είναι τόσο σημαντική σήμερα
Το crowding out αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία πολλές δυτικές οικονομίες συνδυάζουν: υψηλό δημόσιο χρέος + μεγάλα δημοσιονομικά ελλείμματα + αυξημένες αμυντικές δαπάνες + ανάγκες για πράσινες και ψηφιακές επενδύσεις + γήρανση του πληθυσμού.
Όλοι αυτοί οι παράγοντες αυξάνουν τις ανάγκες του Δημοσίου για κεφάλαια. Ταυτόχρονα, οι επιχειρήσεις χρειάζονται τεράστιες επενδύσεις για: AI, data centers, ενεργειακές υποδομές, αυτοματοποίηση, νέες βιομηχανικές μονάδες και τεχνολογία.
Το ερώτημα επομένως γίνεται όλο και πιο επίκαιρο: Υπάρχουν αρκετές αποταμιεύσεις και κεφάλαια για να χρηματοδοτηθούν και τα δύο χωρίς σημαντική άνοδο του κόστους χρήματος;
13. Η μεγάλη παρεξήγηση
Η συζήτηση γύρω από το crowding out συχνά μετατρέπεται σε ιδεολογική διαμάχη. Οι υποστηρικτές μικρότερου κράτους το χρησιμοποιούν ως απόδειξη ότι οι δημόσιες δαπάνες βλάπτουν τις ιδιωτικές επενδύσεις.
Οι υποστηρικτές ενεργητικότερης δημοσιονομικής πολιτικής απαντούν ότι σε περιόδους ύφεσης το κράτος μπορεί αντίθετα να κινητοποιήσει αδρανείς πόρους και να προκαλέσει crowding in.
Η οικονομική θεωρία είναι περισσότερο ενδιαφέρουσα από τα συνθήματα. Και οι δύο μηχανισμοί μπορούν να υπάρξουν.
Το ποιος θα επικρατήσει εξαρτάται από τις συνθήκες.
Εν κατακλείδι
Το Crowding Out Effect μας διδάσκει μια από τις σημαντικότερες αρχές της οικονομικής σκέψης: κάθε οικονομική επιλογή έχει κόστος ευκαιρίας. Όταν το κράτος χρησιμοποιεί €1 δισ., το σωστό ερώτημα δεν είναι μόνο τι αγόρασε με αυτό το €1 δισ.
Πρέπει να αναρωτηθούμε:
- Από πού προήλθε το χρήμα;
- Τι συνέβη στα επιτόκια;
- Ποιοι παραγωγικοί πόροι χρησιμοποιήθηκαν;
- Ποιες ιδιωτικές επενδύσεις δεν πραγματοποιήθηκαν;
Και, από την άλλη πλευρά: Μήπως η συγκεκριμένη δημόσια επένδυση έκανε δυνατές νέες ιδιωτικές επενδύσεις που διαφορετικά δεν θα πραγματοποιούνταν;
Εκεί βρίσκεται η ουσία. Το κράτος μπορεί να εκτοπίσει την ιδιωτική οικονομική δραστηριότητα. Μπορεί όμως, υπό διαφορετικές συνθήκες, και να την ενεργοποιήσει.
Γι’ αυτό η σοβαρή οικονομική συζήτηση δεν τελειώνει στο πόσα δαπανά μια κυβέρνηση. Αρχίζει από το τι δαπανά, πώς το χρηματοδοτεί, πότε το κάνει και – κυρίως - τι θα είχε συμβεί αν δεν το έκανε.
Add comment
Comments