Για δεκαετίες υπήρχε μία λέξη που μπορούσε σχεδόν από μόνη της να τερματίσει μια πολιτική καριέρα στις Ηνωμένες Πολιτείες: σοσιαλισμός.
Σήμερα αυτό δεν ισχύει πλέον.
Μια νέα γενιά Αμερικανών πολιτικών και ψηφοφόρων χρησιμοποιεί τον όρο χωρίς την αμηχανία των προηγούμενων δεκαετιών.
Πολιτικοί που αυτοπροσδιορίζονται ως δημοκρατικοί σοσιαλιστές κατακτούν θέσεις, επηρεάζουν τις εσωκομματικές ισορροπίες των Δημοκρατικών και μεταφέρουν στο κέντρο της πολιτικής συζήτησης προτάσεις που πριν από μερικά χρόνια θα θεωρούνταν υπερβολικά αριστερές ακόμη και για το ίδιο το κόμμα.
Το ερώτημα επομένως μοιάζει εύλογο:
Έρχεται πράγματι ο σοσιαλισμός στην Αμερική;
Ή μήπως παρακολουθούμε ακόμη έναν κύκλο πολιτικού ριζοσπαστισμού που, όπως αρκετές φορές στο αμερικανικό παρελθόν, θα μετασχηματιστεί όταν η γενιά που τον εκφράζει μεγαλώσει, αποκτήσει περιουσία, οικογένεια και διαφορετικές οικονομικές προτεραιότητες;
Η απάντηση δεν είναι τόσο προφανής όσο δείχνει η σημερινή πολιτική φωτογραφία.
Η λέξη που έπαψε να τρομάζει
Η μεγαλύτερη αλλαγή δεν αφορά απαραίτητα τις πολιτικές προτάσεις.
Αφορά την ίδια τη λέξη.
Για τις γενιές που ενηλικιώθηκαν κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, ο "σοσιαλισμός" ήταν στενά συνδεδεμένος με τη Σοβιετική Ένωση, τον κομμουνισμό και την αντιπαράθεση Ανατολής-Δύσης.
Η κατάρρευση της ΕΣΣΔ άλλαξε σταδιακά αυτή τη σχέση.
Για έναν Αμερικανό 25 ή 30 ετών σήμερα, ο Ψυχρός Πόλεμος δεν αποτελεί προσωπικό βίωμα. Είναι ιστορία.
Όταν λοιπόν ένας νέος ψηφοφόρος χρησιμοποιεί τη λέξη "σοσιαλισμός", συχνά δεν σκέφτεται κεντρικό σχεδιασμό της οικονομίας, κρατικοποίηση των μέσων παραγωγής ή το οικονομικό μοντέλο της πρώην Σοβιετικής Ένωσης.
Μπορεί να σκέφτεται δημόσια υγεία, δωρεάν ή φθηνότερη πανεπιστημιακή εκπαίδευση, ισχυρότερα εργατικά δικαιώματα, μεγαλύτερη φορολόγηση των υψηλών εισοδημάτων, προστασία των ενοικιαστών ή ένα ισχυρότερο κοινωνικό κράτος.
Αυτό δημιουργεί και μία μεγάλη εννοιολογική σύγχυση.
Πόσο "σοσιαλιστικές" είναι πραγματικά οι πολιτικές που περιγράφονται ως σοσιαλιστικές;
Και πόσο απέχουν από την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία;
Ο Bernie Sanders άλλαξε το πολιτικό λεξιλόγιο
Καθοριστικό ρόλο στην αλλαγή έπαιξε ο Bernie Sanders.
Ο Sanders δεν κατέκτησε ποτέ το χρίσμα των Δημοκρατικών για την προεδρία. Κατάφερε όμως κάτι ίσως σημαντικότερο σε επίπεδο ιδεών: νομιμοποίησε πολιτικά τον όρο "democratic socialism".
Πριν από την εμφάνισή του στην κεντρική πολιτική σκηνή, ένας υποψήφιος που αυτοχαρακτηριζόταν σοσιαλιστής θα αντιμετωπιζόταν σχεδόν ως πολιτική παραδοξότητα.
Μετά τον Sanders, η κατάσταση άλλαξε.
Προτάσεις όπως το Medicare for All, η δραστική μείωση του κόστους της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, η ενίσχυση των συνδικάτων και η μεγαλύτερη φορολόγηση των πλουσιότερων Αμερικανών απέκτησαν πολύ μεγαλύτερη πολιτική νομιμοποίηση.
Ακόμη και όταν δεν υιοθετήθηκαν από το σύνολο του Δημοκρατικού Κόμματος, μετακίνησαν τα όρια της συζήτησης.
Από τον Sanders στην Ocasio-Cortez και τη νέα Αριστερά
Στη συνέχεια εμφανίστηκε μια νεότερη γενιά.
Η Alexandria Ocasio-Cortez έγινε το πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο αυτής της τάσης, αλλά το φαινόμενο είναι πολύ μεγαλύτερο από ένα πρόσωπο.
Οι Democratic Socialists of America απέκτησαν μεγαλύτερη πολιτική παρουσία, ενώ σε μεγάλες πόλεις και σε προοδευτικές εκλογικές περιφέρειες υποψήφιοι που πριν από μία γενιά θα βρίσκονταν στο περιθώριο άρχισαν να κερδίζουν εκλογές.
Η νέα Αριστερά έχει επίσης διαφορετική ατζέντα.
Το πρόβλημα της κατοικίας βρίσκεται πολύ ψηλά.
Το ίδιο συμβαίνει με το κόστος της υγειονομικής περίθαλψης, τα φοιτητικά δάνεια, τους μισθούς, τις εργασιακές σχέσεις και την οικονομική ανισότητα.
Δεν είναι τυχαίο.
Η οικονομία που γνώρισαν οι Millennials
Για να καταλάβει κανείς γιατί ένα μέρος της αμερικανικής νεολαίας κοιτάζει προς τα αριστερά, πρέπει να εξετάσει την οικονομική πραγματικότητα μέσα στην οποία ενηλικιώθηκε.
Οι Millennials πέρασαν στην ενήλικη ζωή μέσα ή λίγο πριν από τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008.
Πολλοί ξεκίνησαν την επαγγελματική τους πορεία έχοντας σημαντικά φοιτητικά χρέη.
Στη συνέχεια βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια αγορά κατοικίας στην οποία οι τιμές αυξήθηκαν πολύ ταχύτερα από τα εισοδήματα σε πολλές περιοχές.
Η πανδημία προκάλεσε νέα αναστάτωση. Και ακολούθησε η μεγάλη πληθωριστική περίοδος.
Για έναν νέο Αμερικανό που πληρώνει υψηλό ενοίκιο, έχει φοιτητικό δάνειο και δυσκολεύεται να αγοράσει κατοικία, το μήνυμα ότι "ο καπιταλισμός λειτουργεί" δεν ακούγεται απαραίτητα τόσο πειστικό όσο ακουγόταν σε προηγούμενες γενιές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι επιθυμεί κατάργηση της αγοράς.
Σημαίνει όμως ότι είναι περισσότερο διατεθειμένος να δεχθεί μεγαλύτερη κρατική παρέμβαση.
Το μεγάλο ζήτημα της ιδιοκτησίας
Και εδώ βρίσκεται ίσως μία από τις σημαντικότερες μεταβλητές για το μέλλον. Η πολιτική συμπεριφορά δεν καθορίζεται αποκλειστικά από την ηλικία. Επηρεάζεται και από τη θέση του ανθρώπου μέσα στην οικονομία.
Η αγορά κατοικίας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο ενοικιαστής και ο ιδιοκτήτης μπορεί να αντιμετωπίζουν εντελώς διαφορετικά την ίδια πολιτική.
Ο πρώτος μπορεί να επιθυμεί αυστηρό έλεγχο των ενοικίων. Ο δεύτερος μπορεί να τον θεωρεί επίθεση στην περιουσία του.
Ο εργαζόμενος χωρίς σημαντικές αποταμιεύσεις μπορεί να βλέπει θετικά τη μεγαλύτερη φορολόγηση των επενδύσεων.
Όταν όμως ο ίδιος αποκτήσει συνταξιοδοτικό χαρτοφυλάκιο, σπίτι και επενδύσεις, τα κίνητρά του μεταβάλλονται.
Και εδώ ακριβώς η ιστορία αρχίζει να αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Οι επαναστάτες που έγιναν συντηρητικοί
Η αμερικανική πολιτική ιστορία διαθέτει μια εντυπωσιακή συλλογή ανθρώπων που ξεκίνησαν από τη ριζοσπαστική Αριστερά και κατέληξαν στη Δεξιά.
Μία από τις χαρακτηριστικότερες περιπτώσεις είναι ο Frank Meyer.
Ο Meyer υπήρξε κομμουνιστής και στέλεχος του Communist Party USA.
Αργότερα όμως εγκατέλειψε τον κομμουνισμό και εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικούς διανοητές του μεταπολεμικού αμερικανικού συντηρητισμού.
Η συμβολή του υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική στη διαμόρφωση του λεγόμενου fusionism: της προσπάθειας δηλαδή να συνδυαστούν η υπεράσπιση της ατομικής ελευθερίας και της ελεύθερης οικονομίας με τις παραδοσιακές συντηρητικές αξίες.
Και δεν ήταν μόνος.
Από την αμερικανική Αριστερά στους neoconservatives
Ένα σημαντικό τμήμα των διανοουμένων που αργότερα συνδέθηκαν με τον αμερικανικό νεοσυντηρητισμό είχε περάσει στα νεανικά του χρόνια από την Αριστερά.
Ο Irving Kristol αποτελεί ίσως το γνωστότερο παράδειγμα.
Οι μετακινήσεις αυτές δεν έγιναν όλες για τον ίδιο λόγο. Για κάποιους καθοριστικός παράγοντας ήταν ο σταλινισμός. Για άλλους η εξωτερική πολιτική. Για άλλους οι κοινωνικές και πολιτισμικές αναταραχές των δεκαετιών του 1960 και του 1970.
Το κοινό στοιχείο ήταν ότι η ιδεολογική ταυτότητα της νεότητας δεν αποδείχθηκε απαραίτητα μόνιμη.
Η γενιά του ’60
Κάτι αντίστοιχο συνέβη και σε επίπεδο γενεών.
Η αμερικανική νεολαία της δεκαετίας του 1960 συνδέθηκε με το αντιπολεμικό κίνημα, τη σεξουαλική επανάσταση, τα κινήματα των πανεπιστημίων και την αμφισβήτηση της παραδοσιακής κοινωνικής τάξης.
Εάν κάποιος παρατηρούσε μόνο τα αμερικανικά πανεπιστήμια γύρω στο 1968, θα μπορούσε εύκολα να προβλέψει μια Αμερική που θα μετακινείτο μόνιμα προς τα αριστερά.
Δώδεκα χρόνια αργότερα όμως εξελέγη πρόεδρος ο Ronald Reagan.
Και αρκετοί από τους ανθρώπους που είχαν ενηλικιωθεί μέσα στη μεγάλη πολιτισμική αναταραχή της δεκαετίας του ’60 έγιναν αργότερα μέρος της κοινωνικής και εκλογικής βάσης της συντηρητικής Αμερικής.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι "γίνονται δεξιοί επειδή γερνούν".
Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.
Σημαίνει όμως ότι οι γενιές μεταβάλλονται καθώς μεταβάλλεται και η ζωή τους.
Θα συμβεί το ίδιο με τους σημερινούς σοσιαλιστές;
Αυτό είναι το πραγματικά ενδιαφέρον ερώτημα.
Ένας σημερινός 25χρονος ακτιβιστής μπορεί σε 25 χρόνια να εξακολουθεί να έχει ακριβώς τις ίδιες απόψεις.
Μπορεί όμως και όχι.
Το κρίσιμο είναι τι θα συμβεί στο μεταξύ.
- Θα μπορέσει να αγοράσει σπίτι;
- Θα αποκτήσει οικονομική ασφάλεια;
- Θα δημιουργήσει επιχείρηση;
- Θα συγκεντρώσει αποταμιεύσεις;
- Θα αποκτήσει μετοχές και συνταξιοδοτικά κεφάλαια;
Ή θα παραμείνει για δεκαετίες ενοικιαστής, με περιορισμένη περιουσία και οικονομική ανασφάλεια;
Η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα μπορεί να αποδειχθεί πολύ σημαντικότερη για το πολιτικό μέλλον των Ηνωμένων Πολιτειών από οποιαδήποτε σημερινή δημοσκόπηση.
Γιατί αυτή τη φορά μπορεί να είναι διαφορετικά
Υπάρχει όμως ένα σοβαρό αντεπιχείρημα στην ιστορική αναλογία.
Οι προηγούμενες γενιές Αμερικανών μπορούσαν σχετικά ευκολότερα να μετατραπούν από νέους χωρίς περιουσία σε μεσήλικες ιδιοκτήτες.
Η ιδιοκτησία κατοικίας λειτουργούσε ως ένας από τους μεγάλους μηχανισμούς κοινωνικής ενσωμάτωσης του αμερικανικού καπιταλισμού.
Το ίδιο και η δυνατότητα δημιουργίας οικογένειας, η επαγγελματική ανέλιξη και η συσσώρευση αποταμιεύσεων.
Εάν όμως οι σημερινές νεότερες γενιές δυσκολευτούν πολύ περισσότερο να ακολουθήσουν αυτή τη διαδρομή, τότε μπορεί να μην επαναληφθεί το ίδιο πολιτικό μοτίβο.
Διότι δεν υπάρχει κανένας φυσικός νόμος που να λέει ότι ένας άνθρωπος γίνεται οικονομικά συντηρητικότερος όταν κλείσει τα 40 ή τα 50.
Αυτό συμβαίνει ευκολότερα όταν έχει αποκτήσει κάτι που θέλει να προστατεύσει.
Ο καπιταλισμός χρειάζεται καπιταλιστές
Εδώ βρίσκεται και το βαθύτερο παράδοξο.
Μια κοινωνία ελεύθερης αγοράς δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στην επιχειρηματολογία υπέρ του καπιταλισμού.
Χρειάζεται ένα σημαντικό τμήμα του πληθυσμού να αισθάνεται ότι συμμετέχει πραγματικά στα οφέλη του.
Ο εργαζόμενος που έχει σπίτι, αποταμιεύσεις, μετοχές, επαγγελματικές προοπτικές και δυνατότητα κοινωνικής ανόδου έχει λόγους να υπερασπιστεί το σύστημα μέσα στο οποίο τα απέκτησε.
Ο εργαζόμενος που αισθάνεται ότι δουλεύει περισσότερο αλλά δεν μπορεί να αγοράσει κατοικία, να δημιουργήσει οικονομικό απόθεμα ή να ξεφύγει από το χρέος είναι πολύ πιο δεκτικός στην υπόσχεση μιας ριζικής αλλαγής.
Με αυτή την έννοια, η καλύτερη άμυνα απέναντι στον σοσιαλισμό δεν είναι απαραίτητα η συνεχής καταγγελία του σοσιαλισμού.
Μπορεί να είναι ένας καπιταλισμός στον οποίο περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να γίνουν ιδιοκτήτες και να συσσωρεύσουν κεφάλαιο.
Και ποιος «σοσιαλισμός» έρχεται τελικά;
Υπάρχει επιπλέον ένα πρόβλημα ορολογίας.
Πολλά από όσα αποκαλούνται "σοσιαλιστικά" στις Ηνωμένες Πολιτείες θα θεωρούνταν σχετικά συνηθισμένες σοσιαλδημοκρατικές πολιτικές στην Ευρώπη.
Οι ευρωπαϊκές χώρες διαθέτουν δημόσια συστήματα υγείας, ισχυρότερα κοινωνικά κράτη και σε αρκετές περιπτώσεις μεγαλύτερη συνδικαλιστική κάλυψη.
Ταυτόχρονα όμως παραμένουν οικονομίες αγοράς.
Υπάρχουν ιδιωτικές επιχειρήσεις, χρηματιστήρια, τράπεζες, πολυεθνικές εταιρείες και προστασία της ιδιωτικής ιδιοκτησίας.
Ακόμη και οι σκανδιναβικές οικονομίες που συχνά παρουσιάζονται στην αμερικανική συζήτηση ως "σοσιαλιστικές" λειτουργούν πάνω σε ισχυρούς μηχανισμούς αγοράς.
Επομένως, η πραγματική αμερικανική σύγκρουση πιθανότατα δεν αφορά την επιλογή ανάμεσα στον κλασικό καπιταλισμό και μια κεντρικά σχεδιασμένη σοσιαλιστική οικονομία.
Αφορά πόσο κράτος, πόση αναδιανομή, πόση ρύθμιση και πόση αγορά θα περιλαμβάνει το αμερικανικό μοντέλο των επόμενων δεκαετιών.
Η μεγαλύτερη απειλή για τον καπιταλισμό μπορεί να βρίσκεται μέσα στον ίδιο
Υπάρχει όμως και ένα τελευταίο μάθημα.
Ο καπιταλισμός ιστορικά αποδείχθηκε εξαιρετικά αποτελεσματικός στη δημιουργία πλούτου.
Η πολιτική του σταθερότητα όμως εξαρτάται από κάτι περισσότερο.
Εξαρτάται από την αίσθηση ότι υπάρχει δυνατότητα κοινωνικής κινητικότητας.
- Ότι ο άνθρωπος που εργάζεται μπορεί να βελτιώσει τη θέση του.
- Ότι μπορεί να αγοράσει σπίτι.
- Ότι μπορεί να αποταμιεύσει.
- Ότι τα παιδιά του μπορούν να ζήσουν καλύτερα από εκείνον.
Εάν αυτή η προσδοκία εξαφανιστεί, τότε η πολιτική νομιμοποίηση του οικονομικού συστήματος αρχίζει να φθείρεται.
Και τότε ο σοσιαλισμός - ή οτιδήποτε ανάλογα ανόητο παρουσιάζεται ως εναλλακτική λύση - αποκτά πολύ μεγαλύτερη ελκυστικότητα.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν «έρχεται ο σοσιαλισμός»
Ίσως λοιπόν το ερώτημα να έχει τεθεί λάθος.
Το σημαντικό δεν είναι εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες πρόκειται ξαφνικά να γίνουν σοσιαλιστική χώρα.
Αυτό παραμένει εξαιρετικά απίθανο.
Το ενδιαφέρον ερώτημα είναι εάν η νέα αμερικανική Αριστερά αποτελεί μια προσωρινή εξέγερση μιας νεότερης γενιάς ή την αρχή μιας βαθύτερης μετατόπισης του πολιτικού κέντρου.
Η ιστορία πράγματι προσφέρει άφθονα παραδείγματα ριζοσπαστών που έγιναν συντηρητικοί.
Αλλά η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται μηχανικά.
Οι νέοι του 2026 θα μετακινηθούν προς τα δεξιά μόνο εφόσον αλλάξουν οι συνθήκες που σήμερα τους ωθούν προς τα αριστερά.
Και γι’ αυτό ίσως το μέλλον του αμερικανικού καπιταλισμού δεν θα κριθεί πρωτίστως στις ιδεολογικές αντιπαραθέσεις των πανεπιστημίων ή στα συνθήματα των πολιτικών κομμάτων.
Θα κριθεί στην αγορά κατοικίας, στους μισθούς, στο κόστος της υγείας και της εκπαίδευσης και, τελικά, στη δυνατότητα της επόμενης γενιάς να αποκτήσει περιουσία και την αίσθηση ότι έχει πραγματικό μερίδιο στο σύστημα που καλείται να υπερασπιστεί.
Γιατί η ιστορία μπορεί πράγματι να δείχνει ότι αρκετοί νέοι ριζοσπάστες καταλήγουν κάποτε συντηρητικοί.
Αλλά για να υπερασπιστεί κάποιος μια κοινωνία ιδιοκτητών, πρέπει πρώτα να έχει τη δυνατότητα να γίνει ιδιοκτήτης.
Add comment
Comments