Υπάρχουν οικονομικές αποτυχίες που προκαλούνται από μια λανθασμένη πρόβλεψη. Υπάρχουν άλλες που οφείλονται σε μια διεθνή κρίση, μια φυσική καταστροφή ή μια ξαφνική κατάρρευση των αγορών. Και υπάρχουν εκείνες που γεννιούνται όταν ένας πολιτικός ηγέτης αποφασίζει ότι η πραγματικότητα οφείλει απλώς να υπακούσει στη θέλησή του.
Από την Ε.Μ. | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Το 1970 η Κούβα έζησε μία από τις εντυπωσιακότερες τέτοιες περιπτώσεις του 20ού αιώνα. Ο Φιντέλ Κάστρο αποφάσισε ότι η χώρα θα παρήγαγε 10 εκ. τόνους ζάχαρης μέσα σε έναν χρόνο. Όχι 9,5 εκ. Όχι "όσο περισσότερο μπορούμε". Δέκα εκατομμύρια.
Ο αριθμός μετατράπηκε σε εθνικό στόχο, πολιτικό σύνθημα και σχεδόν επαναστατική υπόσχεση. Για να επιτευχθεί, η Κούβα κινητοποίησε ανθρώπους και πόρους σε πρωτοφανή κλίμακα. Εργάτες, φοιτητές, δημόσιοι υπάλληλοι και στρατιώτες κατευθύνθηκαν προς τη συγκομιδή του ζαχαροκάλαμου. Άλλες οικονομικές δραστηριότητες πέρασαν σε δεύτερη μοίρα. Και όταν τελείωσε η μεγάλη εκστρατεία;
Η Κούβα είχε πράγματι πραγματοποιήσει τη μεγαλύτερη συγκομιδή ζάχαρης στην ιστορία της.
Μόνο που δεν είχε φτάσει τα 10 εκατομμύρια. Είχε παράγει περίπου 8,5 εκατομμύρια τόνους. Το εκπληκτικό όμως δεν είναι ότι ο στόχος χάθηκε κατά 1,5 εκατομμύριο τόνους. Το πραγματικά ενδιαφέρον είναι ότι, στην προσπάθειά της να πραγματοποιήσει έναν αυθαίρετο αριθμητικό στόχο, η χώρα είχε απορρυθμίσει σημαντικό μέρος της υπόλοιπης οικονομίας της.
Αυτή είναι η ιστορία της Zafra de los Diez Millones - της "Συγκομιδής των Δέκα Εκατομμυρίων". Και αποτελεί ίσως ένα από τα καλύτερα παραδείγματα του τι μπορεί να συμβεί όταν η οικονομία παύει να λειτουργεί ως σύστημα εκατομμυρίων αποκεντρωμένων αποφάσεων και μετατρέπεται σε πολιτική εκστρατεία.
Από την επανάσταση στη ζάχαρη
Όταν ο Φιντέλ Κάστρο κατέλαβε την εξουσία το 1959, ένα από τα προβλήματα που κληρονόμησε ήταν η τεράστια εξάρτηση της κουβανικής οικονομίας από τη ζάχαρη. Για δεκαετίες, η Κούβα ήταν ουσιαστικά μια οικονομία προσανατολισμένη στην παραγωγή και εξαγωγή ζάχαρης. Αρχικά η επαναστατική κυβέρνηση επιχείρησε να αλλάξει αυτό το μοντέλο. Η λογική φαινόταν εύλογη: μια σοσιαλιστική Κούβα δεν θα έπρεπε να παραμείνει μια μονοκαλλιεργητική οικονομία που εξήγαγε ζάχαρη και εισήγαγε μεγάλο μέρος των προϊόντων που χρειαζόταν.
Έπρεπε να διαφοροποιηθεί:
- Να αναπτύξει βιομηχανία.
- Να αυξήσει την παραγωγή άλλων αγροτικών προϊόντων.
- Να γίνει οικονομικά περισσότερο αυτάρκης.
Σύντομα όμως η πραγματικότητα αποδείχθηκε δυσκολότερη από την επαναστατική θεωρία. Η διαφοροποίηση δεν προχωρούσε όπως είχε σχεδιαστεί και η ζάχαρη παρέμενε το προϊόν στο οποίο η Κούβα διέθετε υποδομές, τεχνογνωσία και σημαντική εξαγωγική δυνατότητα. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 η στρατηγική άλλαξε. Αντί να ξεφύγει άμεσα από τη ζάχαρη, η Κούβα θα χρησιμοποιούσε περισσότερη ζάχαρη για να χρηματοδοτήσει την ανάπτυξή της.
Η Σοβιετική Ένωση αποτελούσε πλέον τον σημαντικότερο οικονομικό και πολιτικό εταίρο της Αβάνας και είχε συμφωνήσει να αγοράζει μεγάλες ποσότητες κουβανικής ζάχαρης. Η κυβέρνηση Κάστρο άρχισε έτσι να βλέπει το προϊόν όχι ως κατάλοιπο του παρελθόντος αλλά ως το εργαλείο που θα χρηματοδοτούσε το σοσιαλιστικό μέλλον.
Η επιστημονική βιβλιογραφία για την κουβανική οικονομία περιγράφει αυτή τη στροφή ως ουσιαστική "αποκατάσταση" της ζάχαρης στο επίκεντρο της αναπτυξιακής στρατηγικής μετά το 1965. Και κάπου εκεί γεννήθηκε ο μεγάλος αριθμός. 10.000.000 τόνοι.
«Los diez millones van»
Το σύνθημα άρχισε να κυριαρχεί στην Κούβα: "Los diez millones van". Τα δέκα εκατομμύρια θα γίνουν. Δεν επρόκειτο πλέον απλώς για έναν οικονομικό στόχο. Ήταν απόδειξη της ικανότητας της Επανάστασης να κινητοποιεί την κοινωνία. Η παραγωγή ζάχαρης απέκτησε επομένως πολιτική και ιδεολογική σημασία. Η λογική ήταν χαρακτηριστική μιας οικονομίας στην οποία το κράτος μπορούσε θεωρητικά να κατευθύνει τους παραγωγικούς πόρους:
- Χρειαζόμαστε περισσότερους εργάτες; Θα τους μεταφέρουμε στα χωράφια.
- Χρειαζόμαστε περισσότερα φορτηγά; Θα τα διαθέσουμε στη συγκομιδή.
- Χρειαζόμαστε μηχανήματα; Θα δοθεί προτεραιότητα στη ζάχαρη.
- Χρειαζόμαστε φοιτητές; Θα πάνε κι αυτοί.
- Χρειαζόμαστε δημόσιους υπαλλήλους; Και αυτοί μπορούν να κόψουν ζαχαροκάλαμο.
Το πλεονέκτημα μιας κεντρικά σχεδιαζόμενης οικονομίας φαινόταν εκείνη τη στιγμή τεράστιο: ολόκληρη η χώρα μπορούσε να κινητοποιηθεί για έναν και μοναδικό σκοπό. Αλλά ακριβώς μέσα σε αυτό το φαινομενικό πλεονέκτημα κρυβόταν και το πρόβλημα.
Μια χώρα μετατρέπεται σε χωράφι
Η συγκομιδή του 1970 δεν αντιμετωπίστηκε σαν μια συνηθισμένη αγροτική δραστηριότητα. Αντιμετωπίστηκε σχεδόν σαν στρατιωτική επιχείρηση. Η πολιτική ηγεσία, τα μέσα ενημέρωσης, οι κρατικοί οργανισμοί και οι μαζικές οργανώσεις κινητοποιήθηκαν γύρω από τον στόχο. Εθελοντές κατευθύνονταν στις φυτείες. Εργατικό δυναμικό μετακινούνταν από άλλες δραστηριότητες. Ο ίδιος ο Φιντέλ Κάστρο συμμετείχε συμβολικά στην κοπή ζαχαροκάλαμου. Η εικόνα είχε τεράστια πολιτική δύναμη: ο ηγέτης της Επανάστασης μαζί με τον λαό, στα χωράφια, στη μεγάλη μάχη της παραγωγής.
Μόνο που υπάρχει ένας θεμελιώδης οικονομικός νόμος που καμία επανάσταση δεν μπορεί να καταργήσει: Οι πόροι είναι περιορισμένοι.
- Ένας εργάτης που κόβει ζαχαροκάλαμο δεν βρίσκεται ταυτόχρονα στο εργοστάσιο.
- Ένα φορτηγό που μεταφέρει ζαχαροκάλαμο δεν μεταφέρει άλλα προϊόντα.
- Ένα συνεργείο που επισκευάζει μηχανήματα της συγκομιδής δεν επισκευάζει κάτι άλλο.
- Ένας μηχανικός που ασχολείται με τη ζάχαρη δεν ασχολείται με άλλη βιομηχανική δραστηριότητα.
- Κάθε πόρος που κατευθυνόταν προς τον μεγάλο στόχο είχε ένα κόστος ευκαιρίας.
- Και όσο περισσότερο πλησίαζε η κρίσιμη χρονιά του 1970, τόσο μεγαλύτερο γινόταν αυτό το κόστος.
Το παράδοξο: η παραγωγή ήταν τεράστια
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ιστορίας. Η συγκομιδή δεν ήταν γεωργική καταστροφή. Κάθε άλλο. Η Κούβα παρήγαγε περίπου 8,5 εκατομμύρια τόνους ζάχαρης - τη μεγαλύτερη παραγωγή στην ιστορία της χώρας. Υπό διαφορετικές συνθήκες, μια τέτοια επίδοση θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως τεράστια επιτυχία. Αλλά το καθεστώς είχε δημιουργήσει μόνο του το μέτρο της αποτυχίας του. Είχε υποσχεθεί δέκα. Και είχε μετατρέψει το δέκα σε πολιτικό σύμβολο.
Στις 19 Μαΐου 1970, πριν ακόμη ολοκληρωθεί η εκστρατεία, ο Κάστρο αναγκάστηκε να αναγνωρίσει δημόσια ότι ο στόχος δεν επρόκειτο να επιτευχθεί. Η μεγάλη γιορτή της Επανάστασης δεν θα ερχόταν. Τα 10.000.000 είχαν γίνει 8.500.000. Αλλά το πραγματικό κόστος βρισκόταν αλλού.
Το ζαχαροκάλαμο είχε αρχίσει να «τρώει» την υπόλοιπη οικονομία
Η τεράστια συγκέντρωση πόρων στη συγκομιδή είχε επιπτώσεις σε άλλους κλάδους.
- Βιομηχανικές και υπηρεσιακές δραστηριότητες παραμελήθηκαν.
- Εργατικό δυναμικό είχε αποσπαστεί.
- Οι μεταφορές είχαν επιβαρυνθεί.
- Άλλες παραγωγικές προτεραιότητες είχαν υποχωρήσει.
- Ακόμη και εκπρόσωποι άλλων κομμουνιστικών κρατών αντιμετώπιζαν με σκεπτικισμό την κουβανική οικονομική στρατηγική.
Αρχειακό υλικό που δημοσιοποιήθηκε αργότερα από το Cold War International History Project του Wilson Center δείχνει ότι διπλωμάτες του ανατολικού μπλοκ θεωρούσαν την πολιτική της Αβάνας υπερβολικά "τυχοδιωκτική" και τον στόχο των δέκα εκατομμυρίων επικίνδυνα μη ρεαλιστικό. Η ειρωνεία ήταν εκπληκτική: η Κούβα είχε κινητοποιήσει σχεδόν όλη την οικονομία της για να δημιουργήσει ένα παραγωγικό ρεκόρ...και το ρεκόρ αυτό συνέβαλε στην αποδιοργάνωση της οικονομίας που το είχε δημιουργήσει.
Γιατί όμως ακριβώς 10 εκατομμύρια;
Εδώ βρίσκεται η ουσία της ιστορίας. Γιατί όχι 8,7 εκατομμύρια; Γιατί όχι 9,2; Γιατί όχι η ποσότητα που θα μεγιστοποιούσε το συνολικό οικονομικό όφελος λαμβάνοντας υπόψη το κόστος εργασίας, μεταφορών, μηχανημάτων και τις απώλειες παραγωγής στους άλλους κλάδους;
Διότι τα 10 εκατομμύρια δεν ήταν απλώς οικονομικός αριθμός. Ήταν πολιτικός στόχος. Ένας στρογγυλός, εντυπωσιακός αριθμός που μπορούσε να μετατραπεί σε σύνθημα. Και όταν ένας αριθμός μετατρέπεται από οικονομικό εργαλείο σε πολιτικό σύμβολο, η οικονομία αρχίζει να προσαρμόζεται στον αριθμό αντί ο αριθμός να προσαρμόζεται στην οικονομία.
Αυτό ακριβώς συνέβη.
Το πρόβλημα που οι οικονομολόγοι ονομάζουν «κόστος ευκαιρίας»
Ας υποθέσουμε ότι η Κούβα μπορούσε σχετικά εύκολα να παράγει 7 εκατομμύρια τόνους. Για να φτάσει όμως τα 8 εκατομμύρια χρειαζόταν πολύ περισσότερους πόρους. Και για να πλησιάσει τα 10 εκατομμύρια χρειαζόταν να αποσπάσει εργαζομένους, οχήματα, μηχανήματα και κεφάλαια από ολόκληρη σχεδόν την οικονομία. Τότε το σωστό οικονομικό ερώτημα δεν είναι: "Μπορούμε να παράγουμε άλλον έναν τόνο ζάχαρης;"
Είναι: "Τι πρέπει να θυσιάσουμε για να παράγουμε αυτόν τον επιπλέον τόνο;" Αυτό είναι το κόστος ευκαιρίας.
Και είναι ακριβώς η πληροφορία που ένας πολιτικός στόχος τύπου "10 εκατομμύρια πάση θυσία" τείνει να εξαφανίζει.
Το ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα του κεντρικού σχεδιασμού
Η ιστορία όμως αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο. Σε μια οικονομία της αγοράς υπάρχει ένας μηχανισμός που μεταφέρει συνεχώς πληροφορίες: οι τιμές. Αν ένας πόρος γίνεται σπάνιος, η τιμή του τείνει να αυξάνεται. Αν ένα προϊόν δεν έχει αρκετή ζήτηση, η τιμή και τελικά η παραγωγή του τείνουν να μειώνονται. Αν μια επιχείρηση χρησιμοποιεί υπερβολικά πολλούς πόρους για να παράγει κάτι μικρής αξίας, αργά ή γρήγορα αντιμετωπίζει ζημιές. Οι τιμές ασφαλώς δεν δημιουργούν τέλειες αγορές ούτε αποτρέπουν τις οικονομικές αποτυχίες. Μεταφέρουν όμως πληροφορίες.
Στον αυστηρό κεντρικό σχεδιασμό, μεγάλο μέρος αυτής της διαδικασίας αντικαθίσταται από διοικητικές αποφάσεις. Κάποιος πρέπει να αποφασίσει:
- πόση ζάχαρη,
- πόσα φορτηγά,
- πόσοι εργάτες,
- πόσα ανταλλακτικά,
- πόσα καύσιμα,
- πόσες επενδύσεις.
Και στην περίπτωση της Κούβας υπήρχε πλέον μία απάντηση που υπερίσχυε σχεδόν όλων των άλλων: όσα χρειάζονται για τα δέκα εκατομμύρια.
Και μετά ήρθε η παραδοχή
Η αποτυχία ήταν τόσο εμφανής ώστε ο ίδιος ο Κάστρο ανέλαβε μέρος της ευθύνης. Στην ομιλία του για την επέτειο της επίθεσης στους στρατώνες Moncada, στις 26 Ιουλίου 1970 - ημερομηνία που είχε επιλεγεί ώστε να συμπέσει με τον θρίαμβο που περίμενε η κυβέρνηση από τη συγκομιδή - δεν υπήρχαν τελικά δέκα εκατομμύρια τόνοι για να εορταστούν. Ο Κάστρο αναγνώρισε τη δύσκολη οικονομική κατάσταση και ζήτησε ουσιαστικά μια νέα αρχή.
Το σύνθημα άλλαξε. Η αποτυχία έπρεπε τώρα να μετατραπεί σε νίκη. Ήταν το τέλος μιας ολόκληρης περιόδου οικονομικού βολονταρισμού. Και ακολούθησε μια ακόμη μεγαλύτερη προσέγγιση της Κούβας προς το σοβιετικό οικονομικό μοντέλο.
Η μεγάλη ειρωνεία
Υπάρχει όμως μια τελευταία ειρωνεία στην ιστορία των δέκα εκατομμυρίων. Η Κουβανική Επανάσταση είχε υποσχεθεί αρχικά ότι θα απελευθέρωνε τη χώρα από το παλιό οικονομικό μοντέλο της μονοκαλλιέργειας ζάχαρης. Μια δεκαετία αργότερα, η σοσιαλιστική Κούβα είχε οργανώσει τη μεγαλύτερη κινητοποίηση ζάχαρης στην ιστορία της. Και για να την πραγματοποιήσει εξαρτιόταν όλο και περισσότερο από τη Σοβιετική Ένωση για αγορές, πετρέλαιο, μηχανήματα, χρηματοδότηση και εμπορικές σχέσεις. Η προσπάθεια οικονομικής ανεξαρτησίας είχε καταλήξει να ενισχύει μια διαφορετική οικονομική εξάρτηση.
Το μάθημα των 10 εκατομμυρίων
Θα ήταν εύκολο να αντιμετωπίσουμε την ιστορία απλώς ως μια γραφική περιπέτεια του Φιντέλ Κάστρο. Θα χάναμε όμως το σημαντικότερο μέρος της.
Η Zafra de los Diez Millones αποτελεί ένα σχεδόν εργαστηριακό παράδειγμα ενός θεμελιώδους οικονομικού προβλήματος: η πολιτική εξουσία μπορεί να διατάξει πού θα πάνε οι πόροι. Δεν μπορεί όμως να καταργήσει το κόστος της επιλογής της.
- Ο Κάστρο μπορούσε να στείλει περισσότερους ανθρώπους στα χωράφια.
- Μπορούσε να μεταφέρει φορτηγά.
- Μπορούσε να ανακατευθύνει επενδύσεις.
- Μπορούσε να μετατρέψει τη συγκομιδή σε εθνική υπόθεση.
Δεν μπορούσε όμως να κάνει έναν εργάτη να βρίσκεται ταυτόχρονα σε δύο διαφορετικές δουλειές. Δεν μπορούσε να κάνει ένα φορτηγό να μεταφέρει ταυτόχρονα ζαχαροκάλαμο και βιομηχανικά προϊόντα. Δεν μπορούσε να εξαφανίσει το κόστος ευκαιρίας. Και τελικά δεν μπορούσε να διατάξει τη φύση, την παραγωγικότητα και την οικονομία να παραδώσουν έναν αριθμό επειδή ο αριθμός είχε αποκτήσει πολιτική σημασία.
Η Κούβα έφτασε τους 8,5 εκατομμύρια τόνους. Έκανε ρεκόρ. Και απέτυχε. Γιατί το πρόβλημα δεν ήταν ότι οι Κουβανοί δεν προσπάθησαν αρκετά. Ήταν ακριβώς το αντίθετο. Μια ολόκληρη χώρα προσπάθησε υπερβολικά πολύ να πετύχει το λάθος πράγμα.
Add comment
Comments