Τριπολιτσά 1821: Η σφαγή, οι μαρτυρίες των αγωνιστών και η μάχη για την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη

Η άλωση της Τριπολιτσάς υπήρξε μία από τις αποφασιστικότερες στρατιωτικές νίκες της Ελληνικής Επανάστασης. Ακολούθησε όμως μια μεγάλης κλίμακας σφαγή μουσουλμάνων και Εβραίων, την οποία δεν αποκρύπτουν ούτε οι ίδιοι οι Έλληνες αγωνιστές. Τι πραγματικά συνέβη; Τι λένε Κολοκοτρώνης, Δεληγιάννης και ξένοι αυτόπτες;

Η Τριπολιτσά επέστρεψε στις 23 Σεπτεμβρίου 2026 στο επίκεντρο μιας ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης που έχει τις ρίζες της δύο αιώνες πίσω. Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών, με αφορμή τη συμπλήρωση 205 ετών από την άλωση της πόλης, υποστήριξε ότι ο μουσουλμανικός τουρκικός πληθυσμός της Πελοποννήσου υπέστη "συστηματικές σφαγές" μεταξύ 1821 και 1830 και έκανε λόγο για "πολιτική εξόντωσης" συνοδευόμενη από καταστροφή θρησκευτικών και πολιτιστικών μνημείων.

Η Αθήνα απάντησε μέσω διπλωματικών πηγών ότι η "συστηματική διαστρέβλωση και εργαλειοποίηση της Ιστορίας" δεν μεταβάλλει τα ιστορικά γεγονότα και ότι η ιστορική μνήμη δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως εργαλείο εξωτερικής πολιτικής. Αν όμως αφαιρέσουμε από τη συζήτηση τη σημερινή ελληνοτουρκική αντιπαράθεση, παραμένει ένα δύσκολο ιστορικό ερώτημα: Τι συνέβη πραγματικά στην Τριπολιτσά;

Η απάντηση δεν απαιτεί να επιλέξουμε ανάμεσα στην ελληνική και την τουρκική εθνική αφήγηση. Υπάρχουν οι μαρτυρίες των ίδιων των αγωνιστών, τα απομνημονεύματα πχ του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη και του Κανέλλου Δεληγιάννη, οι αφηγήσεις ξένων φιλελλήνων, οι ιστορίες του Thomas Gordon και του George Finlay και, κυρίως, ένας ολόκληρος ευρωπαϊκός Τύπος που άρχισε ήδη από τα τέλη του 1821 να συζητά τι είχε συμβεί.

Και οι πηγές οδηγούν σε ένα συμπέρασμα που δεν είναι βολικό για καμία απλουστευτική αφήγηση: η Τριπολιτσά ήταν ταυτόχρονα μια στρατηγικής σημασίας νίκη μιας επανάστασης ανεξαρτησίας και ο τόπος μιας μεγάλης σφαγής αμάχων.

Γιατί έπρεπε να πέσει η Τριπολιτσά

Για τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη η Τριπολιτσά ήταν από την αρχή ο βασικός στρατηγικός στόχος. Δεν ήταν απλώς μια μεγάλη πόλη της Πελοποννήσου. Ήταν το διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο της οθωμανικής εξουσίας στον Μοριά, η έδρα του πασά και ο κόμβος από τον οποίο η Οθωμανική Αυτοκρατορία μπορούσε να ελέγχει το εσωτερικό της χερσονήσου. Η κατάληψή της θα αποδιοργάνωνε την οθωμανική διοίκηση και θα έδινε στους επαναστάτες όπλα, πυρομαχικά, χρήματα και τεράστιο στρατηγικό πλεονέκτημα. Ο Κολοκοτρώνης το είχε αντιληφθεί καλύτερα από πολλούς άλλους οπλαρχηγούς.

Γι' αυτό, ενώ άλλες ελληνικές δυνάμεις ενδιαφέρονταν για τα παράκτια φρούρια, εκείνος επέμενε ότι το κέντρο βάρους του πολέμου έπρεπε να είναι η Τριπολιτσά. Η πολιορκία άρχισε την άνοιξη του 1821. Στο εσωτερικό της πόλης βρίσκονταν όχι μόνο στρατιώτες και αξιωματούχοι αλλά και χιλιάδες μουσουλμάνοι από την ύπαιθρο που είχαν καταφύγει εκεί καθώς η επανάσταση εξαπλωνόταν. Υπήρχε επίσης εβραϊκή κοινότητα.

Καθώς περνούσαν οι μήνες, η κατάσταση των πολιορκημένων γινόταν απελπιστική. Η πείνα, οι ασθένειες και η έλλειψη εφοδίων άρχισαν να αποδιοργανώνουν την άμυνα.

Η συμφωνία που τηρήθηκε - και η παράδοση που δεν έγινε ποτέ

Λίγο πριν από την πτώση της πόλης πραγματοποιήθηκαν διαπραγματεύσεις. Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελούσαν οι μουσουλμάνοι Αλβανοί που βρίσκονταν στην Τριπολιτσά. Με αυτούς συμφωνήθηκε ξεχωριστή ασφαλής αποχώρηση. Ο Κολοκοτρώνης φρόντισε να εφαρμοστεί η συμφωνία. Η λεπτομέρεια έχει σημασία. Δείχνει ότι ακόμη μέσα στη βαρβαρότητα του πολέμου μπορούσαν να συναφθούν και να τηρηθούν συμφωνίες προστασίας. Για το σύνολο της πόλης, όμως, η εξέλιξη ήταν διαφορετική.

Σύγχρονη μελέτη του Alasdair C. Grant για τον Σκωτσέζο φιλέλληνα Thomas Gordon χαρακτηρίζει όσα ακολούθησαν μία από τις σοβαρότερες ωμότητες ολόκληρης της Ελληνικής Επανάστασης: απόπειρες παράδοσης δεν οδήγησαν σε γενική συνθηκολόγηση και μετά την είσοδο των επαναστατών μουσουλμάνοι και Εβραίοι σκοτώθηκαν αδιακρίτως.

Η άλωση

Στις 23 Σεπτεμβρίου 1821 με το τότε ημερολόγιο η άμυνα κατέρρευσε και οι επαναστάτες μπήκαν στην πόλη. Η στρατιωτική νίκη μετατράπηκε γρήγορα σε λεηλασία και σφαγή. Μουσουλμάνοι στρατιώτες σκοτώθηκαν, αλλά η βία δεν περιορίστηκε στους ενόπλους. Άνδρες, γυναίκες και παιδιά δολοφονήθηκαν.

Η εβραϊκή κοινότητα υπέστη επίσης καταστροφή. Περιουσίες λεηλατήθηκαν και μεγάλο μέρος των λαφύρων πέρασε σε ιδιώτες αντί να χρησιμοποιηθεί για τις ανάγκες της Επανάστασης, όπως σημειώνει η νεότερη έρευνα για τον Gordon. Το γεγονός ότι πραγματοποιήθηκε μεγάλης κλίμακας σφαγή δεν αποτελεί συμπέρασμα της σημερινής τουρκικής ιστοριογραφίας. Το γνωρίζουμε πρωτίστως από τις ίδιες τις ελληνικές και φιλελληνικές πηγές.

Η συγκλονιστική μαρτυρία του Κολοκοτρώνη

Ο σημαντικότερος ίσως μάρτυρας είναι ο ίδιος ο άνθρωπος που συνέδεσε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο το όνομά του με την άλωση. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Στη "Διήγησιν συμβάντων της ελληνικής φυλής", που υπαγόρευσε στον Γεώργιο Τερτσέτη, δεν προσπάθησε να παρουσιάσει μια εξωραϊσμένη εικόνα. Η φράση του έμεινε ιστορική: "Το άλογό μου από τα τείχη έως τα σαράγια δεν επάτησε γη". Η εικόνα είναι από τις σκληρότερες που μας έχει αφήσει πρωταγωνιστής της Επανάστασης. Στην αφήγησή του ο Κολοκοτρώνης περιγράφει την έκταση του σκοτωμού και παραδίδει έναν πολύ μεγάλο αριθμό θυμάτων.

Αυτό όμως μας οδηγεί σε ένα από τα δυσκολότερα προβλήματα της ιστορίας της Τριπολιτσάς.

Πόσοι πραγματικά σκοτώθηκαν;

Δεν γνωρίζουμε. Και οποιοδήποτε άρθρο δίνει έναν συγκεκριμένο αριθμό ως βεβαιότητα υπερβαίνει όσα μπορούν να αποδείξουν οι πηγές. Στις αφηγήσεις της εποχής εμφανίζονται αριθμοί που φθάνουν στις δεκάδες χιλιάδες. Ο Thomas Gordon, που είχε έρθει στην Ελλάδα ως φιλέλληνας και αργότερα έγραψε σημαντική ιστορία της Επανάστασης, έδωσε χαμηλότερες εκτιμήσεις. Ο George Finlay επίσης περιγράφει τις σφαγές και τις μεταγενέστερες εκτελέσεις αιχμαλώτων. Η σύγχρονη ιστοριογραφία δεν έχει καταλήξει σε έναν κοινά αποδεκτό αριθμό. Το ασφαλές συμπέρασμα είναι διαφορετικό: χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν και ανάμεσά τους υπήρχαν πολλοί άμαχοι, γυναίκες και παιδιά.

Οι αριθμοί των απομνημονευμάτων πρέπει να αντιμετωπίζονται ως μαρτυρίες της αντιλαμβανόμενης κλίμακας της καταστροφής και όχι ως σύγχρονη στατιστική καταγραφή.

Η ξεχασμένη εβραϊκή κοινότητα

Υπάρχει μία ακόμη διάσταση που συχνά χάνεται όταν η Τριπολιτσά παρουσιάζεται αποκλειστικά ως ελληνοτουρκική σύγκρουση. Οι Εβραίοι. Η εβραϊκή κοινότητα της πόλης δεν αποτελούσε οθωμανικό στρατιωτικό σώμα. Παρά ταύτα, Εβραίοι κάτοικοι σκοτώθηκαν μαζί με μουσουλμάνους μετά την άλωση.

Η σύγχρονη έρευνα για την Τριπολιτσά είναι σαφής ότι η σφαγή δεν έκανε διάκριση μόνο ανάμεσα σε μαχητές και αμάχους αλλά έπληξε μουσουλμάνους και Εβραίους. Η παρουσία αυτών των θυμάτων δυσκολεύει κάθε απόπειρα να ερμηνευθεί το γεγονός απλώς ως στρατιωτική εκκαθάριση μιας εχθρικής φρουράς.

Τι είχε προηγηθεί;

Εδώ όμως χρειάζεται η αντίστροφη προσοχή. Η ιστορία του 1821 δεν ξεκινά στις 23 Σεπτεμβρίου. Η Ελληνική Επανάσταση ξέσπασε εναντίον μιας αυτοκρατορικής εξουσίας αιώνων και σχεδόν αμέσως δημιούργησε έναν κύκλο εξέγερσης, καταστολής, αντιποίνων και νέας βίας. Στην Κωνσταντινούπολη και αλλού οι οθωμανικές αρχές προχώρησαν σε συλλήψεις και εκτελέσεις επιφανών Ελλήνων και κληρικών. Την Κυριακή του Πάσχα του 1821 απαγχονίστηκε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄, παρότι είχε αποκηρύξει την εξέγερση. Οι ειδήσεις των εκτελέσεων και των αντιποίνων διαδόθηκαν στον επαναστατημένο ελληνικό χώρο και τροφοδότησαν ακόμη περισσότερο το μίσος.

Αυτό είναι απαραίτητο για να καταλάβουμε το περιβάλλον μέσα στο οποίο συνέβη η Τριπολιτσά. Δεν αποτελεί όμως δικαιολόγηση της σφαγής αμάχων. Η ιστορική εξήγηση δεν είναι το ίδιο πράγμα με την ηθική δικαιολόγηση.

Και η Ευρώπη; Ήξερε;

Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της ιστορίας. Η απάντηση είναι: Ναι. Η ιδέα ότι η Ευρώπη υποστήριξε την Ελληνική Επανάσταση επειδή αγνοούσε τις ωμότητες των επαναστατών δεν αντέχει στην εξέταση των πηγών. Η είδηση της Τριπολιτσάς ταξίδεψε. Με καθυστέρηση εβδομάδων - αναμενόμενη για την εποχή - έφθασε στη Βιέννη, στο Augsburg, στο Παρίσι και στο Λονδίνο. Και δημιούργησε πραγματικό πρόβλημα στους υποστηρικτές της ελληνικής υπόθεσης.

Η Τριπολιτσά στις ευρωπαϊκές εφημερίδες

Στον γερμανόφωνο Τύπο εμφανίστηκαν πληροφορίες ότι οι επαναστάτες είχαν καταλάβει την πόλη και ότι στη σφαγή δεν εξαιρέθηκαν γυναίκες και παιδιά. Στη Βρετανία η συζήτηση εξελίχθηκε ακόμη περισσότερο. Η συντηρητική Courier χρησιμοποίησε πληροφορίες για την Τριπολιτσά και άλλες ελληνικές ωμότητες για να αμφισβητήσει την ηθική εικόνα της Επανάστασης. Απέναντί της βρέθηκε η φιλελληνικότερη Morning Chronicle, η οποία αμφισβήτησε την αξιοπιστία ορισμένων μαρτυριών και κατηγόρησε τους αντιπάλους της ελληνικής υπόθεσης για μεροληψία. Έτσι, στα τέλη του 1821, η Τριπολιτσά είχε ήδη μετατραπεί σε κάτι περισσότερο από ένα στρατιωτικό γεγονός.

Είχε γίνει ευρωπαϊκή πολιτική και ηθική διαμάχη. Το ερώτημα ήταν πλέον: Μπορούσε η Ευρώπη να υποστηρίζει έναν λαό που αγωνιζόταν για την ελευθερία του όταν οι ίδιοι οι επαναστάτες είχαν διαπράξει τέτοιες ωμότητες;

«The Greeks at Tripolitza»

Το πόσο σοβαρό είχε γίνει το πρόβλημα αποδεικνύεται από ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον τεκμήριο. Το 1822 κυκλοφόρησε στο Λονδίνο το φυλλάδιο: The Greeks at Tripolitza – Οι Έλληνες κατά την Τριπολιτσάν. Η έκδοση καταγράφεται στις συλλογές φιλελληνικών φυλλαδίων της εποχής. Σκοπός της ήταν ουσιαστικά να παρουσιάσει την ελληνική εκδοχή των γεγονότων και να απαντήσει στην αρνητική δημοσιότητα που είχε προκαλέσει η Τριπολιτσά. Έχει υποστηριχθεί ότι το κείμενο προετοιμάστηκε από ελληνικές κυβερνητικές αρχές και στάλθηκε στον ευρωπαϊκό Τύπο τον Απρίλιο του 1822.

Μεταξύ των επιχειρημάτων στο κείμενο αναφέρονται: "4. Πράγματι έγινε μεγάλη σφαγή, δεν το αρνούμαστε (their vengeance was not appeased until a considerable slaughter of the Turks had taken place). 5. Αναγνωρίζουμε ότι παραβιάσαμε το διεθνές δίκαιο του πολέμου αλλά αυτό οφείλεται σε μια φήμη που ακούστηκε ότι έγινε απόβαση μεγάλου τουρκικού σώματος".

Η προέλευσή του όμως δεν έχει αποδειχθεί οριστικά και η σχετική σύγχρονη μελέτη επισημαίνει ρητά αυτή την αβεβαιότητα. Το βέβαιο είναι κάτι άλλο: η ελληνική πλευρά ή οι υποστηρικτές της θεωρούσαν πλέον αναγκαίο να απαντήσουν δημόσια στην ευρωπαϊκή κριτική.

Με σημερινούς όρους, είχε αρχίσει μια μάχη για το διεθνές αφήγημα της Ελληνικής Επανάστασης.

Η δύσκολη περίπτωση του Πούσκιν

Κάπου εδώ εμφανίζεται και ο Αλεξάντρ Πούσκιν. Ο νεαρός Ρώσος ποιητής υποδέχθηκε αρχικά την Ελληνική Επανάσταση με ενθουσιασμό. Παρακολουθούσε από κοντά τις εξελίξεις στον ελληνικό κόσμο της Οδησσού και της Βεσσαραβίας και στην αρχή αντιμετώπισε με θαυμασμό την εξέγερση του Αλέξανδρου Υψηλάντη. Αργότερα όμως η στάση του έγινε αισθητά πιο επικριτική. Απογοητεύθηκε από την κατάρρευση της εκστρατείας στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, από τη συμπεριφορά ορισμένων επαναστατών, από τις εσωτερικές διαιρέσεις και αργότερα από τους ελληνικούς εμφυλίους.

Χρειάζεται όμως εδώ μία σημαντική ιστορική διευκρίνιση: δεν έχουμε επαρκή τεκμήρια ότι η Τριπολιτσά ήταν εκείνη που προκάλεσε τη μεταστροφή του Πούσκιν. Η αλλαγή της στάσης του ήταν ευρύτερη και σταδιακή.

Και ακόμη όταν έγινε εξαιρετικά επικριτικός απέναντι στους Έλληνες, δεν έφθασε στο συμπέρασμα ότι έπρεπε να παραμείνουν υπό οθωμανική κυριαρχία.

Αυτό είναι χαρακτηριστικό ενός ευρύτερου ευρωπαϊκού φαινομένου: κάποιος μπορούσε να καταδικάζει τη συμπεριφορά των επαναστατών χωρίς να απορρίπτει τον στόχο της ελληνικής ανεξαρτησίας.

Ο Byron έμαθε για την Τριπολιτσά

Η περίπτωση του Lord Byron είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι ενημερώθηκε για την πτώση της Τριπολιτσάς λίγο μετά τα γεγονότα. Όμως δεν διαθέτουμε καταγεγραμμένη άμεση αντίδρασή του που να μας επιτρέπει να ισχυριστούμε ότι η σφαγή άλλαξε τη στάση του. Ο Byron δεν ήταν άκριτος θαυμαστής των σύγχρονων Ελλήνων. Ήταν συχνά εξαιρετικά επικριτικός απέναντί τους. Παρά ταύτα, τελικά πήγε ο ίδιος στην επαναστατημένη Ελλάδα. Πέθανε στο Μεσολόγγι το 1824. Η στάση του επομένως αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: η υποστήριξη προς την ελληνική ανεξαρτησία δεν απαιτούσε εξιδανίκευση των Ελλήνων.

Ο φιλελληνισμός άντεξε

Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της Τριπολιτσάς. Η Ευρώπη έμαθε για τις ελληνικές ωμότητες. Οι αντίπαλοι της Επανάστασης τις χρησιμοποίησαν. Οι φιλέλληνες αναγκάστηκαν να απαντήσουν. Ορισμένοι διανοούμενοι απογοητεύθηκαν από την πραγματικότητα του πολέμου. Και όμως ο φιλελληνισμός δεν κατέρρευσε. Γιατί; Διότι αποτελούσε πολύ περισσότερα από έναν απλό θαυμασμό για τη συμπεριφορά των επαναστατών.

Συνδεόταν με την κλασική παιδεία της Ευρώπης, με τον Ρομαντισμό, με τον φιλελευθερισμό, με την ιδέα της εθνικής αυτοδιάθεσης και με τη χριστιανική αλληλεγγύη προς έναν πληθυσμό που εξεγειρόταν εναντίον μιας μουσουλμανικής αυτοκρατορίας.

Και ύστερα ήρθε η Χίος.

Χίος 1822: όταν αλλάζει το ευρωπαϊκό βλέμμα

Λίγους μήνες μετά την Τριπολιτσά, η οθωμανική καταστολή στη Χίο προκάλεσε μια καταστροφή τεράστιας κλίμακας. Χιλιάδες Έλληνες σκοτώθηκαν. Άλλοι αιχμαλωτίστηκαν ή πουλήθηκαν ως δούλοι. Και αυτή τη φορά η αντίδραση της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης ήταν πολύ ισχυρότερη. Η σύγχρονη έρευνα στον γαλλικό Τύπο εντοπίζει μια ενδιαφέρουσα ασυμμετρία: τα μουσουλμανικά και εβραϊκά θύματα της Τριπολιτσάς αναφέρονταν, αλλά συχνά εντάσσονταν στη στρατιωτική αφήγηση της κατάληψης της πόλης. Τα ελληνικά θύματα της Χίου, αντίθετα, παρουσιάστηκαν πολύ περισσότερο ως άτομα, οικογένειες, αθώοι και μάρτυρες.

Η Χίος μετατράπηκε έτσι σε ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα του φιλελληνισμού. Η τέχνη ολοκλήρωσε αυτό που είχε αρχίσει ο Τύπος. Ο Eugène Delacroix με τη "Σφαγή της Χίου" έδωσε στην ελληνική τραγωδία μια εικόνα που μπορούσε να συγκινήσει ολόκληρη την Ευρώπη.