Σαν σήμερα: 16 Νοεμβρίου 2006 - Πεθαίνει ο Μίλτον Φρίντμαν - Ο οικονομολόγος που άλλαξε τον τρόπο που σκεφτόμαστε για το χρήμα

Published on November 16, 2026 at 1:35 PM

Είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Μίλτον Φρίντμαν παραμένει μία από τις πιο επιδραστικές προσωπικότητες της σύγχρονης οικονομικής σκέψης. Υπερασπιστής της ελεύθερης αγοράς, θεμελιωτής του σύγχρονου μονεταρισμού και σφοδρός επικριτής της κεϊνσιανής οικονομικής πολιτικής, επηρέασε καθοριστικά τη συζήτηση για τον πληθωρισμό, την ανεργία, τη φορολογία και τον ρόλο των κεντρικών τραπεζών.

Ο θάνατος ενός οικονομολόγου που άλλαξε την οικονομική πολιτική

Στις 16 Νοεμβρίου 2006, ο Μίλτον Φρίντμαν πέθανε στο Σαν Φρανσίσκο, σε ηλικία 94 ετών. Είχε γεννηθεί στις 31 Ιουλίου 1912, στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης, από οικογένεια Εβραίων μεταναστών από την Κεντρική Ευρώπη. Όταν πέθανε, είχε ήδη αναγνωριστεί ως ένας από τους σημαντικότερους οικονομολόγους του 20ού αιώνα, μαζί με τον Τζον Μέιναρντ Κέινς, τον Φρίντριχ Χάγιεκ και τον Πολ Σάμιουελσον. Το 1976 είχε τιμηθεί με το Βραβείο Οικονομικών Επιστημών στη Μνήμη του Άλφρεντ Νόμπελ για τη συμβολή του στην ανάλυση της κατανάλωσης, στη νομισματική ιστορία και θεωρία και στη μελέτη της πολυπλοκότητας της πολιτικής σταθεροποίησης.

Η επιρροή του, όμως, δεν περιορίστηκε στην ακαδημαϊκή οικονομική επιστήμη. Ο Φρίντμαν υπήρξε δημόσιος διανοούμενος, συγγραφέας, τηλεοπτικός παρουσιαστής και ένθερμος υπερασπιστής της οικονομικής και ατομικής ελευθερίας. Τα βιβλία του Capitalism and Freedom (1962) και Free to Choose (1980), το δεύτερο σε συνεργασία με τη σύζυγό του Ρόουζ Φρίντμαν, απέκτησαν μεγάλη απήχηση πέρα από τα πανεπιστήμια. Για τους υποστηρικτές του, υπήρξε ο άνθρωπος που αποκατέστησε τη σημασία του χρήματος, των κινήτρων και της αγοράς στην οικονομική πολιτική. Για τους επικριτές του, οι ιδέες του συνέβαλαν στην υποχώρηση της κρατικής παρέμβασης και στην ενίσχυση οικονομικών πολιτικών που δεν αντιμετώπισαν επαρκώς τις κοινωνικές ανισότητες.

Η πραγματική του κληρονομιά είναι πιο σύνθετη από αυτές τις δύο εικόνες.


Από τη Μεγάλη Ύφεση στη Σχολή του Σικάγου

Ο Φρίντμαν διαμορφώθηκε επιστημονικά σε μια εποχή κατά την οποία ο καπιταλισμός αντιμετώπιζε τη μεγαλύτερη κρίση της ιστορίας του. Η Μεγάλη Ύφεση του 1929 είχε οδηγήσει σε κατάρρευση της παραγωγής, τραπεζικές χρεοκοπίες και μαζική ανεργία. Η εμπειρία αυτή ενίσχυσε την επιρροή του Κέινς, ο οποίος υποστήριξε ότι οι οικονομίες μπορούσαν να παραμένουν για μεγάλα χρονικά διαστήματα σε κατάσταση ανεπαρκούς συνολικής ζήτησης και υψηλής ανεργίας. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η κεϊνσιανή οικονομική σκέψη κυριάρχησε σε μεγάλο μέρος της δυτικής οικονομικής πολιτικής. Οι κυβερνήσεις θεωρούσαν ότι μπορούσαν να χρησιμοποιούν τη δημοσιονομική πολιτική και τα εργαλεία διαχείρισης της ζήτησης για να περιορίζουν τις υφέσεις και να στηρίζουν την απασχόληση.

Ο Φρίντμαν αμφισβήτησε τη βεβαιότητα με την οποία οι κυβερνήσεις μπορούσαν να επιτύχουν αυτούς τους στόχους. Από το Πανεπιστήμιο του Σικάγου, όπου εργάστηκε επί δεκαετίες, συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας ερευνητικής παράδοσης που έδινε ιδιαίτερη έμφαση στις αγορές, στις τιμές, στα ατομικά κίνητρα και στους περιορισμούς της κρατικής παρέμβασης. Ωστόσο, η Σχολή του Σικάγου δεν αποτελούσε μια απολύτως ομοιογενή ομάδα οικονομολόγων. Ούτε όλες οι ιδέες του Φρίντμαν ταυτίζονταν με εκείνες άλλων εκπροσώπων της. Η σημαντικότερη επιστημονική του συνεισφορά υπήρξε η επαναφορά του χρήματος στο κέντρο της μακροοικονομικής ανάλυσης.

Ο μονεταρισμός: Γιατί το χρήμα έχει σημασία

Η βασική θέση του μονεταρισμού ήταν ότι η ποσότητα χρήματος και η νομισματική πολιτική διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της ονομαστικής οικονομικής δραστηριότητας και του πληθωρισμού. Ο Φρίντμαν συνδέθηκε ιδιαίτερα με τη διατύπωση ότι ο επίμονος πληθωρισμός αποτελεί νομισματικό φαινόμενο. Το επιχείρημά του ήταν ότι, όταν η ποσότητα χρήματος αυξάνεται διαρκώς με ρυθμό υψηλότερο από την πραγματική παραγωγική δυνατότητα της οικονομίας, δημιουργούνται συνθήκες διατηρήσιμης αύξησης του γενικού επιπέδου τιμών. Η ιδέα συνδέεται με την ποσοτική θεωρία του χρήματος, η οποία εκφράζεται με την εξίσωση:

Η εξίσωση αποτελεί λογιστική ταυτότητα όταν τα μεγέθη ορίζονται με συνέπεια. Από μόνη της δεν αποδεικνύει ότι κάθε αύξηση της ποσότητας χρήματος προκαλεί αναλογική αύξηση των τιμών. Για να προκύψει ένα τέτοιο συμπέρασμα, απαιτούνται πρόσθετες υποθέσεις σχετικά με τη συμπεριφορά της ταχύτητας κυκλοφορίας και της πραγματικής παραγωγής. Ο Φρίντμαν υποστήριζε ότι, μακροχρόνια, η νομισματική επέκταση αποτελεί βασικό παράγοντα διατήρησης του πληθωρισμού. Αυτό δεν σημαίνει ότι αρνούνταν την επίδραση των πετρελαϊκών κρίσεων, των μισθών ή άλλων μεταβολών στην προσφορά και στη ζήτηση.

Η διάκριση αφορούσε κυρίως το τι μπορεί να προκαλέσει μια προσωρινή αύξηση τιμών και τι μπορεί να συντηρήσει έναν υψηλό πληθωρισμό επί μεγάλο χρονικό διάστημα. Η θέση αυτή απέκτησε τεράστια σημασία κατά τη δεκαετία του 1970.

Η μεγάλη σύγκρουση με τον Κέινς

Η αντιπαράθεση ανάμεσα στον κεϊνσιανισμό και στον μονεταρισμό υπήρξε μία από τις σημαντικότερες επιστημονικές διαμάχες του 20ού αιώνα. Ο Κέινς είχε αναδείξει τη δυνατότητα μιας οικονομίας να παραμένει εγκλωβισμένη σε ανεπαρκή ζήτηση και υψηλή ανεργία. Ο Φρίντμαν έδωσε μεγαλύτερη έμφαση στη νομισματική σταθερότητα, στις προσδοκίες των οικονομικών παραγόντων και στους κινδύνους που προκαλούν οι καθυστερημένες ή λανθασμένες κυβερνητικές παρεμβάσεις. Η διαφορά δεν ήταν ότι ο Κέινς αγνοούσε το χρήμα ή ότι ο Φρίντμαν αρνούνταν την ύπαρξη υφέσεων. Αφορούσε κυρίως την αποτελεσματικότητα της διακριτικής οικονομικής πολιτικής και την ικανότητα των κυβερνήσεων να προβλέπουν και να διορθώνουν εγκαίρως τις οικονομικές διακυμάνσεις.

Οι διαφορές αυτές δεν περιγράφουν όλες τις σχολές που αναπτύχθηκαν αργότερα. Η σύγχρονη μακροοικονομική θεωρία έχει ενσωματώσει στοιχεία και από τις δύο παραδόσεις.

Η φυσική ανεργία και η αμφισβήτηση της καμπύλης Phillips

Μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις του Φρίντμαν πραγματοποιήθηκε το 1967, στην προεδρική ομιλία του προς την American Economic Association, η οποία δημοσιεύθηκε το 1968. Την εποχή εκείνη, αρκετοί οικονομολόγοι θεωρούσαν ότι υπήρχε σχετικά σταθερή σχέση ανταλλαγής μεταξύ πληθωρισμού και ανεργίας. Η καμπύλη Phillips φαινόταν να υποδεικνύει ότι οι κυβερνήσεις μπορούσαν να επιλέγουν χαμηλότερη ανεργία αποδεχόμενες υψηλότερο πληθωρισμό. Ο Φρίντμαν αμφισβήτησε την ύπαρξη μιας μόνιμης τέτοιας δυνατότητας. Υποστήριξε ότι οι εργαζόμενοι και οι επιχειρήσεις προσαρμόζουν σταδιακά τις προσδοκίες τους για τον πληθωρισμό.

Εάν μια κυβέρνηση προσπαθήσει να διατηρήσει την ανεργία κάτω από το επίπεδο που είναι συμβατό με τις πραγματικές συνθήκες της οικονομίας μέσω συνεχούς νομισματικής επέκτασης, η προσπάθεια μπορεί να οδηγήσει σε επιταχυνόμενο πληθωρισμό. Η έννοια του "φυσικού ποσοστού ανεργίας" δεν αναφέρεται σε ένα σταθερό ή κοινωνικά επιθυμητό ποσοστό. Αναφέρεται σε ένα επίπεδο ανεργίας που εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά της αγοράς εργασίας, τους θεσμούς, την παραγωγικότητα και άλλους πραγματικούς παράγοντες.

Η θεωρία του Φρίντμαν, παράλληλα με τις εργασίες του Έντμουντ Φελπς, επηρέασε βαθιά τη μετέπειτα μακροοικονομική ανάλυση. 

Διαβάστε ακόμα:  Milton Friedman - Το μολύβι


Η δεκαετία του 1970: Όταν ο στασιμοπληθωρισμός άλλαξε τη συζήτηση

Η μεγάλη δοκιμασία της μεταπολεμικής οικονομικής πολιτικής ήρθε τη δεκαετία του 1970. Οι δυτικές οικονομίες αντιμετώπισαν ταυτόχρονα υψηλό πληθωρισμό και αυξανόμενη ανεργία. Το φαινόμενο ονομάστηκε στασιμοπληθωρισμός. Οι πετρελαϊκές κρίσεις του 1973 και του 1979, οι μεταβολές στη διεθνή νομισματική τάξη και οι εσωτερικές οικονομικές ανισορροπίες συνέβαλαν στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος που δυσκόλευε τις παραδοσιακές πολιτικές διαχείρισης της ζήτησης. Ο στασιμοπληθωρισμός δεν απέδειξε ότι όλες οι κεϊνσιανές θεωρίες ήταν λανθασμένες.

Αποδυνάμωσε όμως την απλουστευμένη αντίληψη ότι οι κυβερνήσεις μπορούσαν να διατηρούν μονίμως χαμηλή ανεργία επιλέγοντας απλώς υψηλότερο πληθωρισμό. Οι ιδέες του Φρίντμαν για τις πληθωριστικές προσδοκίες και τους περιορισμούς της οικονομικής πολιτικής απέκτησαν πολύ μεγαλύτερη επιρροή.

Ο Πολ Βόλκερ και η μεγάλη μάχη κατά του πληθωρισμού

Το 1979, ο πρόεδρος Τζίμι Κάρτερ διόρισε τον Πολ Βόλκερ επικεφαλής της Federal Reserve. Η αμερικανική οικονομία αντιμετώπιζε υψηλό και επίμονο πληθωρισμό. Η Fed υιοθέτησε μια ιδιαίτερα περιοριστική νομισματική πολιτική, δίνοντας μεγαλύτερη βαρύτητα στον έλεγχο των νομισματικών μεγεθών και επιτρέποντας μεγάλες διακυμάνσεις των βραχυπρόθεσμων επιτοκίων. Τα επιτόκια έφτασαν σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα. Η αυστηρή πολιτική συνέβαλε στις υφέσεις της περιόδου 1980–1982 και σε μεγάλη αύξηση της ανεργίας. Τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο του 1982, το ποσοστό ανεργίας των ΗΠΑ έφτασε το 10,8%. Ωστόσο, ο πληθωρισμός υποχώρησε σημαντικά.

Η περίοδος Βόλκερ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του κόστους που μπορεί να έχει η αποκατάσταση της νομισματικής σταθερότητας. Είναι σημαντικό, ωστόσο, να μην ταυτίζεται η πολιτική Βόλκερ με την πλήρη εφαρμογή των προτάσεων του Φρίντμαν. Ο Φρίντμαν υποστήριζε για πολλά χρόνια έναν προβλέψιμο κανόνα σταθερής αύξησης της ποσότητας χρήματος, ενώ η Fed ακολούθησε μια πιο σύνθετη και μεταβαλλόμενη επιχειρησιακή στρατηγική.

Η νομισματική πολιτική με κανόνες αντί για διακριτικές αποφάσεις

Ο Φρίντμαν πίστευε ότι οι κεντρικές τράπεζες συχνά δημιουργούσαν αστάθεια προσπαθώντας να διορθώσουν βραχυχρόνιες διακυμάνσεις. Ένας από τους λόγους ήταν οι χρονικές υστερήσεις. Η οικονομική κατάσταση γίνεται γνωστή με καθυστέρηση. Οι αποφάσεις πολιτικής απαιτούν χρόνο για να ληφθούν. Και οι επιδράσεις τους εμφανίζονται σταδιακά στην πραγματική οικονομία. Έτσι, μια παρέμβαση που σχεδιάστηκε για να αντιμετωπίσει μια ύφεση μπορεί να αρχίσει να επιδρά όταν η οικονομία έχει ήδη ανακάμψει. Ο Φρίντμαν πρότεινε, μεταξύ άλλων, έναν κανόνα σταθερής αύξησης της ποσότητας χρήματος. Σκοπός ήταν να μειωθεί η αβεβαιότητα και να περιοριστεί η δυνατότητα των νομισματικών αρχών να προκαλούν μεγάλες διακυμάνσεις.

Η πρόταση αυτή δεν επικράτησε ως μόνιμο λειτουργικό πρότυπο των σύγχρονων κεντρικών τραπεζών. Η αστάθεια της ταχύτητας κυκλοφορίας του χρήματος και οι μεταβολές στη χρηματοπιστωτική διαμεσολάβηση κατέστησαν δυσκολότερη τη στόχευση συγκεκριμένων νομισματικών μεγεθών. Σήμερα, πολλές κεντρικές τράπεζες χρησιμοποιούν κυρίως τα επιτόκια πολιτικής και καθεστώτα στόχευσης του πληθωρισμού. Παρά τη μεταβολή των εργαλείων, η έμφαση στη νομισματική αξιοπιστία, στη διαχείριση των προσδοκιών και στη μακροχρόνια σταθερότητα των τιμών αποτελεί μέρος της επιστημονικής κληρονομιάς του.

Η Μεγάλη Ύφεση: Η Fed δεν έκανε αρκετά ή έκανε τα πράγματα χειρότερα;

Μία από τις σημαντικότερες συνεισφορές του Φρίντμαν στην οικονομική ιστορία υπήρξε το βιβλίο A Monetary History of the United States, 1867–1960, που δημοσίευσε το 1963 μαζί με την οικονομολόγο Άννα Τζέικομπσον Σβαρτς. Η έρευνά τους άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο πολλοί οικονομολόγοι ερμήνευαν τη Μεγάλη Ύφεση. Η παραδοσιακή αφήγηση επικεντρωνόταν στην κατάρρευση της συνολικής ζήτησης, στην πτώση των επενδύσεων και στην αδυναμία των αγορών να επανέλθουν γρήγορα στην ισορροπία. Οι Φρίντμαν και Σβαρτς έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση στη δραματική συρρίκνωση της προσφοράς χρήματος μεταξύ 1929 και 1933. Σύμφωνα με την ανάλυσή τους, η Federal Reserve απέτυχε να αποτρέψει την κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος και τη νομισματική συρρίκνωση που επιδείνωσε την κρίση.

Η προσφορά χρήματος, με βάση τον ευρύ ορισμό που χρησιμοποίησαν, μειώθηκε κατά περίπου το ένα τρίτο. Οι μαζικές τραπεζικές χρεοκοπίες κατέστρεψαν καταθέσεις, περιόρισαν την πίστωση και ενίσχυσαν τον αποπληθωρισμό. Το συμπέρασμα ήταν εντυπωσιακό: μια κεντρική τράπεζα μπορεί να προκαλέσει τεράστια οικονομική ζημιά όχι μόνο όταν επεκτείνει υπερβολικά την ποσότητα χρήματος, αλλά και όταν επιτρέπει τη δραματική συρρίκνωσή της. Η ερμηνεία αυτή απέκτησε ιδιαίτερη επιρροή στις επόμενες δεκαετίες.

Ο Μπεν Μπερνάνκι, ο οποίος διετέλεσε πρόεδρος της Federal Reserve κατά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, αναγνώρισε τη σημασία του έργου των Φρίντμαν και Σβαρτς για την κατανόηση των σφαλμάτων της Fed κατά τη Μεγάλη Ύφεση. Η σύγχρονη ιστορική έρευνα, πάντως, αναγνωρίζει και άλλους καθοριστικούς παράγοντες, όπως τον κανόνα χρυσού, την υπερχρέωση, τις τραπεζικές κρίσεις και την κατάρρευση της διεθνούς οικονομικής συνεργασίας.

Ο Φρίντμαν και η ελεύθερη αγορά: Πού πρέπει να σταματά το κράτος;

Ο Φρίντμαν δεν ήταν μόνο θεωρητικός της νομισματικής πολιτικής. Ήταν επίσης ένας από τους σημαντικότερους υπερασπιστές του οικονομικού φιλελευθερισμού. Πίστευε ότι ο ανταγωνισμός και η ελευθερία των συναλλαγών αποτελούν αποτελεσματικότερους μηχανισμούς κατανομής πόρων από τον εκτεταμένο κρατικό σχεδιασμό. Υποστήριζε ότι οι κρατικές παρεμβάσεις συχνά δημιουργούν ανεπιθύμητες συνέπειες, περιορίζουν τα κίνητρα και ενισχύουν οργανωμένα συμφέροντα. Ωστόσο, δεν υποστήριζε την πλήρη εξαφάνιση του κράτους. Αναγνώριζε την ανάγκη ύπαρξης νομικού συστήματος, προστασίας των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, εφαρμογής συμβάσεων και αντιμετώπισης ορισμένων αποτυχιών της αγοράς. Οι προτάσεις του περιλάμβαναν:

  • Εκπαιδευτικά κουπόνια (school vouchers): Δημόσια χρηματοδότηση της εκπαίδευσης με μεγαλύτερη δυνατότητα επιλογής σχολείου από τους γονείς.

  • Αρνητικό φόρο εισοδήματος: Έναν μηχανισμό εισοδηματικής ενίσχυσης για νοικοκυριά με χαμηλά εισοδήματα, αντί ενός περίπλοκου συστήματος επιμέρους παροχών.

  • Ελεύθερες συναλλαγματικές ισοτιμίες: Αντί της υποχρεωτικής διατήρησης σταθερών ισοτιμιών.

  • Κατάργηση περιττών επαγγελματικών περιορισμών: Με στόχο την ενίσχυση του ανταγωνισμού και της πρόσβασης στην αγορά εργασίας.

  • Περιορισμό των εμπορικών φραγμών: Υπέρ του διεθνούς εμπορίου και της εξειδίκευσης.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πρότασή του για τον αρνητικό φόρο εισοδήματος. Σε αντίθεση με την εικόνα ενός οικονομολόγου που αντιτασσόταν σε κάθε μορφή κοινωνικής πολιτικής, ο Φρίντμαν θεωρούσε ότι ένα απλό και διαφανές σύστημα εισοδηματικής ενίσχυσης θα μπορούσε να είναι προτιμότερο από ένα σύνθετο πλέγμα επιδοτήσεων.

Από τον Ρίγκαν στη Θάτσερ: Πόσο επηρέασε πραγματικά την πολιτική;

Οι ιδέες του Φρίντμαν απέκτησαν ιδιαίτερη πολιτική απήχηση κατά τις δεκαετίες του 1970 και του 1980. Στις ΗΠΑ, η προεδρία του Ρόναλντ Ρίγκαν συνδέθηκε με φορολογικές μειώσεις, απορρύθμιση επιλεγμένων αγορών και μεγαλύτερη έμφαση στα κίνητρα της ιδιωτικής επιχειρηματικότητας. Στη Βρετανία, η Μάργκαρετ Θάτσερ προώθησε ιδιωτικοποιήσεις, περιορισμό της ισχύος των συνδικάτων και πολιτικές καταπολέμησης του πληθωρισμού. Ο Φρίντμαν επηρέασε το ευρύτερο ιδεολογικό περιβάλλον μέσα στο οποίο διαμορφώθηκαν αυτές οι πολιτικές. Δεν πρέπει, ωστόσο, να ταυτίζονται όλες οι πολιτικές του Ρίγκαν και της Θάτσερ με τις δικές του προτάσεις. Ο Ρίγκαν, για παράδειγμα, συνδύασε τις φορολογικές μειώσεις με υψηλές αμυντικές δαπάνες και μεγάλα δημοσιονομικά ελλείμματα.

Ο Φρίντμαν, αντίθετα, υποστήριζε τον περιορισμό του κρατικού μεγέθους και ήταν ιδιαίτερα επιφυλακτικός απέναντι στις δημοσιονομικές ανισορροπίες. Η σχέση οικονομικής θεωρίας και πολιτικής εφαρμογής δεν είναι ποτέ απόλυτη. 

Τι άντεξε και τι αμφισβητήθηκε από τις θεωρίες του;

Είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του, η επιστημονική κληρονομιά του Φρίντμαν δεν μπορεί να αποτιμηθεί ως μια απλή νίκη ή ήττα του μονεταρισμού. Ορισμένες ιδέες του έχουν ενσωματωθεί βαθιά στη σύγχρονη μακροοικονομική σκέψη. Η σημασία των πληθωριστικών προσδοκιών, η αδυναμία μόνιμης μείωσης της ανεργίας μέσω διαρκώς υψηλότερου πληθωρισμού και η ανάγκη αξιοπιστίας της νομισματικής πολιτικής αποτελούν σήμερα βασικά στοιχεία της οικονομικής ανάλυσης. Άλλες προτάσεις του αποδείχθηκαν λιγότερο ανθεκτικές. Η στόχευση σταθερής αύξησης συγκεκριμένων νομισματικών μεγεθών εγκαταλείφθηκε από πολλές κεντρικές τράπεζες, καθώς η σχέση μεταξύ χρήματος, παραγωγής και τιμών αποδείχθηκε πιο ασταθής από όσο προέβλεπαν οι απλούστερες μονεταριστικές προσεγγίσεις.

Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 ανέδειξε επίσης τη σημασία της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας, της τραπεζικής εποπτείας και των μηχανισμών παρέμβασης σε περιόδους συστημικής κρίσης. Η πανδημία του 2020 και η πληθωριστική έξαρση του 2021–2023 επανέφεραν τη συζήτηση για την επίδραση της νομισματικής επέκτασης, των δημοσιονομικών μέτρων, των διαταραχών στην προσφορά και της ενεργειακής κρίσης. Οι εξελίξεις αυτές έδειξαν ότι ο πληθωρισμός δεν μπορεί πάντοτε να εξηγηθεί ικανοποιητικά από έναν μόνο παράγοντα. Παράλληλα, επιβεβαίωσαν τη σημασία της νομισματικής αξιοπιστίας για την αποτροπή της παγίωσης υψηλών πληθωριστικών προσδοκιών.

Φρίντμαν και Κέινς: Αντίπαλοι ή συμπληρωματικές επιρροές;

Η οικονομική ιστορία συχνά παρουσιάζει τον Φρίντμαν και τον Κέινς ως εκπροσώπους δύο εντελώς αντίθετων κόσμων. Η σύγχρονη οικονομική επιστήμη είναι περισσότερο σύνθετη. Οι σημερινές κεντρικές τράπεζες αναγνωρίζουν τη σημασία της συνολικής ζήτησης, αλλά και τον ρόλο των προσδοκιών, της νομισματικής αξιοπιστίας και των χρονικών υστερήσεων. Η δημοσιονομική πολιτική εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση μεγάλων οικονομικών διαταραχών. Ταυτόχρονα, οι οικονομολόγοι αναγνωρίζουν ότι η υπερβολική δημοσιονομική ή νομισματική επέκταση μπορεί να δημιουργήσει σοβαρές ανισορροπίες. Η οικονομική σκέψη εξελίχθηκε μέσα από αυτή τη διαμάχη.

Ο Κέινς εξήγησε γιατί οι αγορές δεν εξασφαλίζουν πάντοτε πλήρη απασχόληση. Ο Φρίντμαν ανέδειξε γιατί οι κυβερνήσεις και οι κεντρικές τράπεζες δεν μπορούν να θεωρούν ότι διαθέτουν απεριόριστη δυνατότητα διαχείρισης της οικονομίας. Η συνεισφορά και των δύο παραμένει ουσιαστική.

Είκοσι χρόνια μετά: Γιατί ο Μίλτον Φρίντμαν εξακολουθεί να έχει σημασία

Ο Φρίντμαν δεν άφησε πίσω του ένα οικονομικό σύστημα που εφαρμόστηκε αυτούσιο. Άφησε έναν διαφορετικό τρόπο να τίθενται τα ερωτήματα της οικονομικής πολιτικής. Ποιος δημιουργεί τον πληθωρισμό και ποιος μπορεί να τον ελέγξει; Πόσο αποτελεσματικά μπορούν οι κυβερνήσεις να επηρεάσουν την ανεργία; Πότε η κρατική παρέμβαση διορθώνει μια αποτυχία της αγοράς και πότε δημιουργεί νέες στρεβλώσεις; Πόση οικονομική ελευθερία χρειάζεται μια κοινωνία για να εξασφαλίσει ευημερία, και ποιος είναι ο ρόλος της πολιτικής ελευθερίας; Οι απαντήσεις του δεν έγιναν καθολικά αποδεκτές. Όμως οι ερωτήσεις που έθεσε εξακολουθούν να βρίσκονται στον πυρήνα της οικονομικής συζήτησης.

Η μεγαλύτερη κληρονομιά του Μίλτον Φρίντμαν δεν είναι ότι έπεισε τον κόσμο πως οι αγορές έχουν πάντοτε δίκιο. Είναι ότι ανάγκασε την οικονομική επιστήμη να εξετάσει πολύ πιο σοβαρά το χρήμα, τα κίνητρα, τις προσδοκίες και τα όρια της κρατικής παρέμβασης.

Και γι' αυτό, είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του, παραμένει ένας οικονομολόγος τον οποίο ακόμη και όσοι διαφωνούν μαζί του δεν μπορούν να αγνοήσουν.

Rating: 5 stars, 1 vote.

Add comment

Comments

There are no comments yet.