Υπήρξε μια εποχή κατά την οποία το θέατρο δεν χρειαζόταν σκηνή. Ένα μικρόφωνο, λίγη μουσική, μερικοί ήχοι και, πάνω απ’ όλα, οι φωνές των ηθοποιών ήταν αρκετά για να δημιουργήσουν ολόκληρους κόσμους. Το ραδιοφωνικό θέατρο μπήκε επί δεκαετίες στα ελληνικά σπίτια και έφερε σημαντικά έργα της ελληνικής και παγκόσμιας δραματουργίας σε ένα κοινό πολύ ευρύτερο από εκείνο που μπορούσε να καθίσει στις πλατείες των θεάτρων.
Σήμερα μεγάλο μέρος αυτής της κληρονομιάς επιβιώνει αποσπασματικά. Υπάρχουν ηχογραφήσεις, συχνά όχι στην καλύτερη δυνατή ποιότητα. Υπάρχουν πληροφορίες για παραγωγές και συντελεστές διάσπαρτες σε αρχεία και δημοσιεύματα. Υπάρχουν όμως και παραστάσεις για τις οποίες το ελληνικό κείμενο που πραγματικά ακούστηκε από το ραδιόφωνο είναι δύσκολο να εντοπιστεί ή δεν είναι πλέον εύκολα προσβάσιμο.
Από αυτή τη διαπίστωση γεννήθηκε η "Σκηνή των Ερτζιανών - Αρχείο Ραδιοφωνικού Θεάτρου". Δεν θέλουμε απλώς να θυμηθούμε παλιές ραδιοφωνικές παραστάσεις. Η φιλοδοξία είναι μεγαλύτερη: να δημιουργήσουμε, έργο με το έργο, ένα ψηφιακό αρχείο διάσωσης του ελληνικού ραδιοφωνικού θεάτρου. Να διασώσουμε, όσο μας το επιτρέπει το σωζόμενο υλικό, όχι μόνο τον ήχο αλλά και το κείμενο, τη μετάφραση ή τη διασκευή, τις ερμηνείες, τους συντελεστές και το ιστορικό αποτύπωμα κάθε παραγωγής.
Γιατί μια παλιά ραδιοφωνική παράσταση δεν είναι απλώς ένα αρχείο ήχου. Είναι ένα πολιτιστικό τεκμήριο.
Από την ηχογράφηση ξανά στο κείμενο
Η δουλειά που βρίσκεται πίσω από κάθε έργο της "Σκηνής των Ερτζιανών" δεν είναι μια απλή αυτόματη απομαγνητοφώνηση. Οι παλιές ηχογραφήσεις έχουν φθορές. Λέξεις χάνονται. Φωνές επικαλύπτονται. Τα συστήματα αυτόματης μεταγραφής παραμορφώνουν ονόματα, συγχέουν ομιλητές και πολλές φορές μετατρέπουν ολόκληρες φράσεις σε κάτι εντελώς διαφορετικό από αυτό που πραγματικά ειπώθηκε.
Γι’ αυτό ακολουθούμε μια πολύ πιο επίπονη διαδικασία: ακρόαση, μεταγραφή, επανακρόαση, αποκατάσταση δυσδιάκριτων σημείων, αναγνώριση των προσώπων που μιλούν, έλεγχο κυρίων ονομάτων και αντιπαραβολή με το πρωτότυπο έργο όπου αυτό είναι απαραίτητο για την τεκμηρίωση.
Η βασική αρχή είναι μία: Δεν ξαναγράφουμε το έργο. Προσπαθούμε να διασώσουμε αυτό που πραγματικά ακούστηκε από το ελληνικό ραδιόφωνο.
Ακόμη και η μετάφραση ή η ραδιοφωνική διασκευή αποτελεί μέρος αυτής της κληρονομιάς. Είναι η μορφή με την οποία ένα ξένο θεατρικό έργο έφτασε κάποτε στον Έλληνα ακροατή και, επομένως, ένα αυτόνομο τεκμήριο της μεταφραστικής, θεατρικής και ραδιοφωνικής ιστορίας της εποχής του.
Ακούστε τη ραδιοφωνική μεταφορά
Πρώτος σταθμός: «Το Αυγό»
Ένα από τα έργα με τα οποία ξεκινά αυτή η προσπάθεια είναι "Το Αυγό" (L’Œuf) του Félicien Marceau. Η ελληνική ραδιοφωνική παραγωγή που διασώζεται παρουσιάστηκε στο "Θέατρο της Κυριακής", σε μετάφραση και ραδιοφωνική διασκευή της Ιουλίας Ιατρίδη, με μουσική επιμέλεια της Σοφίας Μιχαλίτση και ραδιοσκηνοθεσία του Κωστή Μιχαϊλίδη.
Στον κεντρικό ρόλο του Εμίλ Μαγκί βρίσκεται ο Δημήτρης Χορν. Και δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει καλύτερο παράδειγμα για να εξηγήσει τι ακριβώς προσπαθούμε να διασώσουμε. Ο Μαγκί δεν είναι απλώς ένας θεατρικός χαρακτήρας. Είναι ταυτόχρονα πρωταγωνιστής, αφηγητής και σχολιαστής της ίδιας του της ιστορίας. Θυμάται, αναπαριστά, διακόπτει, σχολιάζει και επιστρέφει ξανά στη δράση. Στο ραδιόφωνο όλα αυτά πρέπει να συμβούν χωρίς σκηνικό, χωρίς φωτισμό, χωρίς την έκφραση του προσώπου του ηθοποιού.
Υπάρχει μόνο η φωνή. Και εκεί ακριβώς βρίσκεται η αξία της ερμηνείας του Χορν: ο ακροατής αντιλαμβάνεται πότε ο Μαγκί αφηγείται, πότε ξαναζεί ένα περιστατικό, πότε ειρωνεύεται και πότε αρχίζει να μεταμορφώνεται, χωρίς να βλέπει τίποτε.
Η φωνή γίνεται σκηνή.
Κατεβάστε την έντυπη έκδοση με το αποκατεστημένο δραματικό κείμενο
Το «αυγό» μέσα στο οποίο ζούμε
Πίσω από την κωμική, συχνά παράλογη επιφάνεια του έργου βρίσκεται μια πολύ πιο σκοτεινή ιδέα. Ο Εμίλ Μαγκί παρατηρεί γύρω του έναν κόσμο οργανωμένο σύμφωνα με κανόνες που οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν αποδεχθεί χωρίς καν να τους αμφισβητούν. Οικογένεια, εργασία, χρήματα, γάμος, κοινωνική θέση, δικαιοσύνη: όλα λειτουργούν μέσα σε ένα κλειστό σύστημα.
Αυτό είναι το "αυγό". Ο Μαγκί πιστεύει ότι βρίσκεται έξω από αυτό. Παρατηρεί τους άλλους, βλέπει τις αντιφάσεις τους και θεωρεί ότι έχει καταλάβει τον μηχανισμό. Μέχρι τη στιγμή που αντιλαμβάνεται κάτι πολύ πιο ανησυχητικό: ίσως το ζήτημα δεν είναι να σπάσεις το αυγό. Ίσως αρκεί να μάθεις πώς να μπεις μέσα.
Και τότε η κωμωδία μετατρέπεται σταδιακά σε κάτι πολύ διαφορετικό - σε μια ιστορία για την αλήθεια, το ψέμα, την ενοχή και, τελικά, για την παράξενη σχέση ανάμεσα σε αυτό που πραγματικά συνέβη και σε αυτό που μια κοινωνία είναι διατεθειμένη να πιστέψει.
Όχι μόνο ένα άρθρο – ένα αρχείο
Η παρουσίαση του Αυγού δεν τελειώνει, λοιπόν, με ένα άρθρο. Στο πλαίσιο της ίδιας προσπάθειας δημιουργούμε τη "Βιβλιοθήκη Ραδιοφωνικού Θεάτρου", την εκδοτική προέκταση της "Σκηνής των Ερτζιανών".
Κάθε έργο που ολοκληρώνεται μπορεί να αποκτά τη δική του έκδοση: με το αποκατεστημένο δραματικό κείμενο, τα στοιχεία της παραγωγής, το ιστορικό πλαίσιο, πληροφορίες για τον συγγραφέα και τη διασκευή, μελέτη της ραδιοφωνικής μεταφοράς και τεκμηρίωση της διαδικασίας αποκατάστασης.
Έτσι, το ηχητικό αρχείο αποκτά ξανά και γραπτή υπόσταση. Ο αναγνώστης μπορεί να ακούσει την παράσταση, αλλά και να ακολουθήσει το κείμενο. Ο ερευνητής μπορεί να εξετάσει τη μετάφραση και τη διασκευή. Και μια νεότερη γενιά μπορεί να συναντήσει ερμηνείες ηθοποιών που διαφορετικά θα παρέμεναν κλεισμένες σε μια παλιά ηχογράφηση. Αυτός είναι τελικά ο σκοπός της προσπάθειας.
Όχι να αναπαραγάγουμε απλώς το παρελθόν, αλλά να εμποδίσουμε ένα μικρό κομμάτι του να χαθεί. Και κάθε φορά που από έναν παλιό ήχο ανακτούμε μία φράση, ένα όνομα, μια παύση, μια ερμηνεία και τελικά ένα ολόκληρο έργο, προσθέτουμε ακόμη ένα τεκμήριο σε αυτή τη μικρή ψηφιακή βιβλιοθήκη της θεατρικής και ραδιοφωνικής μας μνήμης.
Η "Σκηνή των Ερτζιανών" ανοίγει. Και πρώτο μας μέλημα είναι να παραμείνουν οι φωνές της ανοιχτές και για τους επόμενους.
Add comment
Comments