Μαρία Μαγδαληνή: Από «Απόστολος των Αποστόλων» σε αμαρτωλή – Πώς η τέχνη ξαναέγραψε την ιστορία μιας γυναίκας

Τρεις διαφορετικές μορφές αρχίζουν έτσι να λειτουργούν στη δυτική χριστιανική παράδοση ως μία. Η συνέπεια είναι τεράστια.

Η πρώτη μάρτυρας της Ανάστασης αποκτά ένα νέο παρελθόν. Γίνεται η γυναίκα που αμάρτησε, μετανόησε και τελικά σώθηκε. Για τον Γρηγόριο, τα "επτά δαιμόνια" από τα οποία είχε απελευθερωθεί μπορούσαν να συνδεθούν με το σύνολο των ανθρώπινων παθών. Η Μαρία Μαγδαληνή μετατρέπεται έτσι σε ιδανικό σύμβολο της μετάνοιας.

Και η τέχνη αποκτά μια από τις ισχυρότερες γυναικείες μορφές της. 

Από την Απόστολο στη μετανοημένη αμαρτωλή

Η αλλαγή δεν είναι απλώς θεολογική. Είναι και εικαστική. Το δοχείο με το μύρο γίνεται ένα από τα βασικά αναγνωριστικά στοιχεία της Μαγδαληνής. Τα μακριά μαλλιά αποκτούν συμβολική σημασία. Αργότερα προστίθενται το κρανίο, η σπηλιά, ο σταυρός και τα δάκρυα.

Η γυναίκα που στα πρώτα χριστιανικά χρόνια συνδεόταν κυρίως με την Ανάσταση μετατρέπεται σταδιακά σε αρχέτυπο της αμαρτίας και της εξιλέωσης. Η εικόνα αυτή ενισχύεται ιδιαίτερα στον Μεσαίωνα, όταν γύρω από τη ζωή της δημιουργείται ένα ολόκληρο μυθολογικό σύμπαν.

Σύμφωνα με μεταγενέστερους θρύλους, η Μαγδαληνή μετά την Ανάσταση εγκαταλείπεται σε ένα ακυβέρνητο πλοίο, φτάνει με θεϊκή παρέμβαση στη νότια Γαλλία, προσηλυτίζει το ηγεμονικό ζεύγος της Μασσαλίας και στη συνέχεια αποσύρεται για τριάντα χρόνια σε μια σπηλιά.

Εκεί, σύμφωνα με τη μεσαιωνική παράδοση, άγγελοι την ανυψώνουν καθημερινά στους ουρανούς ώστε να λαμβάνει την πνευματική της τροφή. Οι ιστορίες αυτές διαδίδονται ιδιαίτερα μέσα από τη "Χρυσή Βίβλο των Αγίων" - τη γνωστή "Χρυσή Legenda" – του Ιάκωβου ντε Βορατζίνε, ένα από τα πιο επιδραστικά θρησκευτικά κείμενα του Μεσαίωνα. 

Η γυμνή Μαγδαληνή του Άλμπρεχτ Ντύρερ

Στις αρχές του 16ου αιώνα ο Άλμπρεχτ Ντύρερ δημιουργεί μία από τις χαρακτηριστικότερες εικόνες αυτής της παράδοσης. Στη χαρακτική του, η γυμνή Μαγδαληνή ανυψώνεται προς τον ουρανό από αγγέλους. Το μακρύ της σώμα καλύπτεται ουσιαστικά μόνο από τα μαλλιά της.

Εδώ συμβαίνει κάτι ενδιαφέρον. Η ασκήτρια που υποτίθεται ότι έχει εγκαταλείψει κάθε εγκόσμια απόλαυση αποκτά το σώμα μιας αναγεννησιακής Αφροδίτης.

Η ανακάλυψη της αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής γλυπτικής έχει επαναφέρει το ανθρώπινο σώμα στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής τέχνης. Η Μαγδαληνή προσφέρει στους καλλιτέχνες ένα σχεδόν ιδανικό θεολογικό άλλοθι: μπορούν να ζωγραφίσουν ή να χαράξουν ένα γυμνό γυναικείο σώμα και ταυτόχρονα να δημιουργούν ένα απολύτως θρησκευτικό έργο. 

Σαβόλντο: Η γυναίκα μπροστά στο άδειο μνήμα

Περίπου το 1535-1540, ο Τζοβάνι Τζιρόλαμο Σαβόλντο επιλέγει μια εντελώς διαφορετική Μαγδαληνή.

Στο έργο του "Η Μαρία Μαγδαληνή στο Μνήμα", η γυναίκα είναι σχεδόν τυλιγμένη σε ένα λαμπερό μεταξωτό ένδυμα. Το πρόσωπό της στηρίζεται στο χέρι της και η αφήγηση περιορίζεται στο ελάχιστο.

Ένα μόνο στοιχείο μάς οδηγεί στο γεγονός που μόλις συνέβη: το φως της ανατολής. Είναι το πρωινό της Ανάστασης.

Ο Σαβόλντο δεν ενδιαφέρεται τόσο για την "αμαρτωλή" όσο για τη γυναίκα που μόλις βρίσκεται μπροστά σε ένα γεγονός το οποίο θα αλλάξει τον κόσμο. Το έργο βρίσκεται σήμερα στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου και αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα της εκπληκτικής εικαστικής ευελιξίας της Μαγδαληνής.

Τιτσιάνο: Η μετάνοια γίνεται συναίσθημα

Ο Τιτσιάνο θα δημιουργήσει πολλές εκδοχές της μετανοημένης Μαγδαληνής. Κόκκινα μάγουλα, δάκρυα, βλέμμα στραμμένο στον ουρανό, μακριά μαλλιά, δοχείο μύρου και κρανίο.

Η Μαγδαληνή δεν είναι πλέον απλώς ένα πρόσωπο μιας βιβλικής ιστορίας. Γίνεται μια εικόνα συναισθήματος. Το ενδιαφέρον είναι ότι ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο καλύπτεται το σώμα της αλλάζει μέσα στον χρόνο.

Σε παλαιότερη εκδοχή ο Τιτσιάνο την παρουσιάζει γυμνή, με τα μαλλιά να καλύπτουν μέρος του σώματός της. Σε μεταγενέστερες εκδοχές, μέσα στο κλίμα της Αντιμεταρρύθμισης και της αυστηρότερης στάσης της Καθολικής Εκκλησίας απέναντι στη θρησκευτική τέχνη, το γυμνό περιορίζεται.

Η ίδια γυναίκα γίνεται έτσι ένας καθρέφτης των μεταβαλλόμενων ορίων ανάμεσα στη θρησκευτικότητα και τον ερωτισμό. 

Ελ Γκρέκο: Η μετάνοια γίνεται εσωτερική εμπειρία

Λίγες δεκαετίες αργότερα, ο Ελ Γκρέκο δημιουργεί τη δική του "Μετανοούσα Μαγδαληνή".

Η σπηλιά, το δοχείο με το μύρο και το βλέμμα προς τον ουρανό παραμένουν. Όμως ο χαρακτηριστικός εξπρεσιονισμός του Θεοτοκόπουλου μεταφέρει το βάρος από το σώμα στην ψυχική ένταση.

Η Μαγδαληνή μοιάζει να βρίσκεται σε μια κατάσταση εσωτερικής αναστάτωσης. Το έργο εντάσσεται σε μια εποχή κατά την οποία η Καθολική Αντιμεταρρύθμιση επαναφέρει δυναμικά το μυστήριο της μετάνοιας στο κέντρο της θρησκευτικής ζωής.

Και ελάχιστες μορφές μπορούσαν να το συμβολίσουν καλύτερα από εκείνη. 

Ζωρζ ντε Λα Τουρ: Μια γυναίκα, ένα κερί και ένα κρανίο

Γύρω στο 1635-1640, ο Ζωρζ ντε Λα Τουρ αφαιρεί σχεδόν τα πάντα.

Στη "Μετανοούσα Μαγδαληνή σε περισυλλογή", η σκηνή βυθίζεται στο σκοτάδι. Ένα κερί φωτίζει τη γυναίκα. Μπροστά της βρίσκεται ένα κρανίο. Δεν υπάρχει θεατρικότητα. Δεν υπάρχει πλήθος. Δεν υπάρχει σχεδόν καμία δράση. Υπάρχει μόνο η σιωπηλή συνειδητοποίηση της θνητότητας.

Το κρανίο λειτουργεί ως υπενθύμιση του θανάτου και της ματαιότητας των εγκόσμιων πραγμάτων. Η Μαγδαληνή γίνεται πλέον κάτι περισσότερο από βιβλικό πρόσωπο: γίνεται εικόνα του ανθρώπου που αναμετριέται με τον χρόνο και το τέλος του. 

Όταν η θρησκευτική έκσταση πλησιάζει τον ερωτισμό

Άλλοι καλλιτέχνες προχώρησαν πολύ περισσότερο. Στη "Μετανοούσα Μαγδαληνή" του Γκουίντο Κανατσάτσι, γύρω στο 1622-1627, η αγία εμφανίζεται με γυμνό στήθος, το κεφάλι γερμένο προς τα πίσω και τα μάτια κλειστά. Στην αγκαλιά της βρίσκεται ένα κρανίο. Στο χέρι κρατά ένα μεταλλικό μαστίγιο αυτοτιμωρίας.

Για τον σύγχρονο θεατή, η εικόνα μπορεί εύκολα να διαβαστεί ως έντονα ερωτική. Στον 17ο αιώνα όμως η σωματική αυτή εγκατάλειψη μπορούσε επίσης να εκφράζει τη θρησκευτική έκσταση - τη μυστική ένωση ανθρώπου και Θεού.