Χοροί, καφέ, φλερτ, εραστές και άνθρωποι που απολαμβάνουν τη ζωή. Ο Renoir κατηγορήθηκε συχνά ότι ζωγράφιζε έναν κόσμο υπερβολικά όμορφο.
Από την Κίρκη | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Κοιτάζοντας έναν πίνακα του Pierre-Auguste Renoir, είναι εύκολο να πιστέψει κανείς ότι ο κόσμος του ήταν απλός. Οι άνθρωποι χορεύουν. Οι φίλοι κάθονται γύρω από ένα τραπέζι. Οι εραστές πλησιάζουν ο ένας τον άλλον. Οι γυναίκες χαμογελούν.
Το φως περνά μέσα από τα φύλλα των δέντρων και διαλύεται πάνω στα πρόσωπα και στα φορέματα. Σχεδόν όλοι φαίνονται να περνούν όμορφα.
Και ίσως ακριβώς γι’ αυτό ο Renoir υπήρξε για χρόνια ένας από τους πιο αγαπητούς - αλλά ταυτόχρονα και ένας από τους πιο παρεξηγημένους - μεγάλους ζωγράφους του Ιμπρεσιονισμού. Γιατί πίσω από αυτή τη φαινομενικά ανέμελη ζωγραφική υπήρχε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον.
Ο Renoir ζωγράφιζε μια κοινωνία που άλλαζε μπροστά στα μάτια του.
Ο ζωγράφος που αρνήθηκε τη δυστυχία
Η μοντέρνα τέχνη του 19ου αιώνα συχνά συνδέεται με την αποξένωση. Στα καφέ, στους δρόμους και στα μπαρ των έργων άλλων μεγάλων ζωγράφων της εποχής εμφανίζεται συχνά η μοναξιά της σύγχρονης πόλης.
Ο Renoir είδε ακριβώς τον ίδιο κόσμο.
Αλλά τον είδε διαφορετικά. Εκεί όπου άλλοι έβλεπαν απομόνωση, εκείνος έβλεπε συνάντηση. Εκεί όπου άλλοι έβλεπαν τη μοναξιά της μεγαλούπολης, εκείνος έβλεπε ανθρώπους που γνωρίζονταν, φλέρταραν, χόρευαν, έτρωγαν και μιλούσαν μεταξύ τους.
Αυτή η διαφορετική ματιά περιγράφεται ως μια αντίληψη της "ευτυχισμένης νεωτερικότητας". Και αυτό ήταν πολύ πιο ριζοσπαστικό απ’ όσο φαίνεται σήμερα.
Ένα παιδί της εργατικής τάξης
Ο Renoir δεν γεννήθηκε μέσα στην αστική ελίτ που αργότερα θα αγόραζε τους πίνακές του. Γεννήθηκε το 1841 στη Limoges. Ο πατέρας του ήταν ράφτης και η οικογένεια μετακόμισε στο Παρίσι όταν ο Pierre-Auguste ήταν ακόμη παιδί, αναζητώντας καλύτερη ζωή. Ο ίδιος ξεκίνησε να εργάζεται ζωγραφίζοντας πορσελάνες.
Αργότερα σπούδασε ζωγραφική και γνώρισε καλλιτέχνες όπως ο Claude Monet και ο Alfred Sisley, με τους οποίους θα συμμετείχε στη μεγάλη επανάσταση που σήμερα ονομάζουμε Ιμπρεσιονισμό.
Όμως η κοινωνική καταγωγή του δεν εξαφανίστηκε από τη ζωγραφική του. Αντίθετα, έγινε μέρος της. Ο Renoir ενδιαφερόταν για τους ανθρώπους που μέχρι τότε σπάνια είχαν δικαίωμα να γίνουν πρωταγωνιστές της μεγάλης ζωγραφικής.
Όταν οι απλοί άνθρωποι έγιναν τόσο σημαντικοί όσο οι βασιλιάδες
Το καλύτερο παράδειγμα είναι το περίφημο "Dance at the Moulin de la Galette" του 1876. Ένας τεράστιος πίνακας γεμάτος ανθρώπους. Νέοι άνδρες και γυναίκες χορεύουν, πίνουν, συζητούν και φλερτάρουν σε έναν υπαίθριο χώρο διασκέδασης στη Montmartre. Σήμερα η εικόνα μοιάζει σχεδόν αυτονόητη.
Τον 19ο αιώνα δεν ήταν. Οι μεγάλες διαστάσεις στη δυτική ζωγραφική προορίζονταν παραδοσιακά για βασιλιάδες, ήρωες, μυθολογικές μορφές, θρησκευτικές σκηνές και ιστορικά γεγονότα.
Ο Renoir πήρε αυτή τη μνημειακή κλίμακα και την έδωσε σε ανθρώπους που απλώς… διασκέδαζαν.
Ήταν μια εντυπωσιακή ανατροπή της καλλιτεχνικής ιεραρχίας. Η καθημερινή ζωή αποκτούσε το μέγεθος της Ιστορίας.
Η σημασία του Moulin de la Galette δεν βρίσκεται μόνο στην ιστορία του Ιμπρεσιονισμού. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο είναι κατασκευασμένος. Το φως περνά μέσα από τα δέντρα. Οι φιγούρες αλληλεπιδρούν. Σχεδόν κάθε πρόσωπο κοιτάζει κάποιο άλλο πρόσωπο. Και ένα ζευγάρι στα αριστερά στρέφεται προς εμάς.
Σαν να μας έχει μόλις δει να μπαίνουμε. Ο θεατής δεν βρίσκεται πλέον έξω από τον πίνακα. Ο Renoir τον προσκαλεί στο πάρτι.
Η μεγάλη εφεύρεση του Renoir ήταν η ανθρώπινη επαφή
Ο Renoir δημιούργησε ουσιαστικά μια νέα εικονογραφία της κοινωνικότητας. Γεύματα. Χοροί. Καφέ. Θέατρα. Συναντήσεις. Φλερτ. Φιλία. Έρωτας.
Σήμερα μοιάζουν απολύτως φυσιολογικά θέματα. Στα μέσα όμως του 19ου αιώνα αποτελούσαν κομμάτι μιας νέας πραγματικότητας. Το Παρίσι μεταμορφωνόταν. Οι σιδηρόδρομοι επέτρεπαν στους κατοίκους να εγκαταλείπουν την πόλη για ημερήσιες εκδρομές. Νέοι χώροι διασκέδασης εμφανίζονταν.
Οι κοινωνικές τάξεις άρχιζαν να συναντιούνται με τρόπους που παλαιότερα ήταν πολύ δυσκολότεροι. Και ο Renoir ήταν εκεί για να το ζωγραφίσει.
«Dance at Bougival»: δύο άγνωστοι γίνονται μνημείο
Το ίδιο συμβαίνει στο "Dance at Bougival" του 1883. Ένα ζευγάρι χορεύει. Τίποτε περισσότερο. Κι όμως ο πίνακας έχει σχεδόν δύο μέτρα ύψος. Η κλίμακα αυτή ήταν συνήθως προορισμένη για μεγάλες προσωπογραφίες ή ιστορικές και μυθολογικές σκηνές.
Ο Renoir την παραχωρεί σε δύο ανθρώπους χωρίς κοινωνικό αξίωμα. Δύο νέους που χορεύουν.
Με αυτόν τον τρόπο η καθημερινή ευτυχία μετατρέπεται σε κάτι που αξίζει να μνημειοποιηθεί.
Αλλά ο έρωτας του Renoir δεν ήταν πάντα αθώος
Στον Renoir ο έρωτας συχνά βρίσκεται κάπου ανάμεσα: στην τρυφερότητα, στο φλερτ, στη σεξουαλική επιθυμία, στην κοινωνική σύμβαση, και σε σχέσεις που ποτέ δεν εξηγούνται πλήρως.
Ο ίδιος είχε μια περίπλοκη ερωτική ζωή. Απέκτησε δύο παιδιά με τη σύντροφο και μοντέλο του Lise Tréhot μεταξύ 1866 και 1872. Το πρώτο πέθανε βρέφος. Η κόρη τους Jeanne μεγάλωσε με τροφό και δεν αναγνωρίστηκε δημόσια από τους γονείς της, παρότι ο Renoir τη στήριζε οικονομικά.
Αργότερα παντρεύτηκε ένα ακόμη μοντέλο του, την Aline Charigot, η οποία εμφανίζεται σε ορισμένους από τους γνωστότερους πίνακές του.
Τα μυστικά που δεν εξηγεί ποτέ
Αυτή η ασάφεια περνά και στους πίνακες. Στο έργο "Secrets", ένα ζευγάρι βρίσκεται εξαιρετικά κοντά. Η σχέση τους μοιάζει ερωτική. Αλλά κάτι είναι διαφορετικό. Δεν υπάρχει βέρα. Και άνδρας και γυναίκα διαβάζουν μαζί την ίδια εφημερίδα. Σήμερα δεν θα προκαλούσε καμία εντύπωση.
Στη δεκαετία του 1870 όμως η εικόνα μιας γυναίκας να μοιράζεται με έναν άνδρα μια στιγμή πνευματικής ανταλλαγής μπορούσε να διαβαστεί πολύ διαφορετικά. Η γυναίκα δεν παρουσιάζεται απλώς ως αντικείμενο του βλέμματος. Συμμετέχει.
Και μετά υπάρχουν "Οι Ομπρέλες"
Μια βροχερή μέρα στο Παρίσι. Ένα πλήθος περνά στον δρόμο. Στα αριστερά βρίσκεται μια νεαρή γυναίκα. Κρατά ένα κουτί που υποδηλώνει ότι πιθανότατα εργάζεται ως βοηθός σε κατάστημα καπέλων. Είναι εργατική τάξη.
Δίπλα της ένας κομψά ντυμένος άνδρας της προσφέρει την προστασία της ομπρέλας του. Είναι πιθανότατα αστός. Τι ακριβώς συμβαίνει; Ο Renoir δεν μας λέει.
Η σκοτεινότερη πλευρά του Παρισιού
Υπάρχει όμως μια λεπτομέρεια που ένας θεατής της εποχής θα παρατηρούσε αμέσως. Η γυναίκα δεν φορά καπέλο. Σήμερα είναι ασήμαντο. Στο Παρίσι του 19ου αιώνα δεν ήταν. Για μια γυναίκα να κυκλοφορεί δημόσια χωρίς κάλυμμα στο κεφάλι μπορούσε να αποτελεί κοινωνικό σήμα.
Η περιστασιακή πορνεία αποτελούσε τότε πραγματικότητα για ορισμένες χαμηλόμισθες εργάτριες - μοδίστρες, βοηθούς καταστημάτων και άλλες γυναίκες που δυσκολεύονταν να επιβιώσουν μόνο από τον μισθό τους. Μια γυναίκα που έβγαινε στη βροχή χωρίς καπέλο μπορούσε να χρησιμοποιεί ακριβώς αυτή την εικόνα για να προσελκύσει την προσοχή ενός πιθανού πελάτη.
Είναι λοιπόν η γυναίκα του Renoir μια εργαζόμενη που μόλις γνώρισε έναν ευγενικό άνδρα;
Υπάρχει ερωτικό ενδιαφέρον; Ή υπονοείται μια οικονομική συναλλαγή; Δεν υπάρχει απάντηση. Και ο Renoir φροντίζει να μην υπάρξει.
Ο Renoir δεν ήταν τόσο «γλυκός» όσο νομίζουμε
Η δημοτικότητα του Renoir στράφηκε κάποιες φορές εναντίον της καλλιτεχνικής του φήμης.
Τα φωτεινά χρώματα. Οι όμορφες γυναίκες. Οι χοροί. Τα παιδιά. Οι παρέες. Η αίσθηση ότι όλοι περνούν υπέροχα.
Όλα αυτά δημιούργησαν την εικόνα ενός ζωγράφου της ευχάριστης, σχεδόν συναισθηματικής ζωγραφικής. Όμως ο ίδιος αντιπαθούσε τον συναισθηματισμό στην τέχνη. Και όταν κοιτάξει κανείς προσεκτικότερα τους πίνακές του, εμφανίζεται ένας πολύ διαφορετικός Renoir.
Ένας καλλιτέχνης που παρατηρούσε τις μεταβαλλόμενες σχέσεις ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες. Ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις. Ανάμεσα στον έρωτα και στο σεξ. Ανάμεσα στην εργασία και στην ψυχαγωγία. Ανάμεσα στον ιδιωτικό και στον δημόσιο χώρο.
Ένας άλλος τρόπος να ζωγραφίσεις τη νεωτερικότητα
Ο Renoir δεν αγνόησε τη μεγάλη κοινωνική αλλαγή του 19ου αιώνα. Απλώς αρνήθηκε να πιστέψει ότι η μοντέρνα ζωή έπρεπε να ζωγραφίζεται αποκλειστικά ως δυστυχία. Για εκείνον, η νεωτερικότητα μπορούσε επίσης να σημαίνει: χορό, φιλία, φλερτ, φαγητό, συζήτηση, έρωτα και την απλή χαρά του να βρίσκεσαι μαζί με άλλους ανθρώπους.
Και αυτή ίσως ήταν η πιο ριζοσπαστική πλευρά του. Δεν ζωγράφισε αυτοκράτορες. Δεν ζωγράφισε μεγάλες μάχες. Δεν χρειάστηκε θεούς και μυθολογικούς ήρωες για να γεμίσει έναν τεράστιο καμβά.
Έκανε ήρωες τους ανθρώπους που έβλεπε γύρω του. Έναν άνδρα και μια γυναίκα που χορεύουν. Μια παρέα που τελείωσε το γεύμα της. Ένα κορίτσι σε ένα καφέ. Δύο ανθρώπους που φλερτάρουν. Μια γυναίκα που περπατά στη βροχή.
Και μέσα από αυτές τις φαινομενικά ασήμαντες στιγμές ζωγράφισε κάτι πολύ μεγαλύτερο: τη γέννηση της σύγχρονης κοινωνικής ζωής.
Ίσως λοιπόν ο Renoir να μην ήταν ποτέ ο ζωγράφος ενός κόσμου υπερβολικά όμορφου για να είναι αληθινός.
Ίσως ήταν ο ζωγράφος που επέμενε ότι ακόμη και σε έναν κόσμο που αλλάζει βίαια, η ανθρώπινη επαφή, η επιθυμία και η χαρά εξακολουθούν να είναι αρκετά σημαντικές ώστε να γίνουν μεγάλη τέχνη.
Add comment
Comments