«American Gothic»: Τι κρύβεται πίσω από τον πιο διάσημο και πιο παρεξηγημένο πίνακα της Αμερικής

Ένας άνδρας κρατά μια τρίαινα. Μια γυναίκα στέκεται δίπλα του χωρίς να μας κοιτάζει. Πίσω τους, ένα λευκό ξύλινο σπίτι με ένα παράξενο γοτθικό παράθυρο. Τίποτε δεν συμβαίνει.

Κι όμως, εδώ και σχεδόν έναν αιώνα, εκατομμύρια άνθρωποι προσπαθούν να καταλάβουν τι ακριβώς συμβαίνει στο "American Gothic" του Grant Wood. Είναι ένα ειρωνικό πορτρέτο της συντηρητικής αμερικανικής επαρχίας; Ένας ύμνος στους ανθρώπους που έχτισαν την Αμερική; Μια εικόνα καταπίεσης; Ή μήπως όλα αυτά μαζί;

Υπάρχουν πίνακες που χρειάζονται χρόνο για να γίνουν διάσημοι. Και υπάρχουν πίνακες που κάποια στιγμή παύουν να είναι απλώς πίνακες.

Γίνονται εικόνες. Σύμβολα. Μέρος της συλλογικής μνήμης μιας ολόκληρης κοινωνίας.

Το American Gothic του Grant Wood ανήκει σε αυτή τη σπάνια δεύτερη κατηγορία.

Σήμερα είναι σχεδόν αδύνατον να κοιτάξει κανείς τον πίνακα χωρίς να αισθανθεί ότι τον έχει ξαναδεί.

• Ο άνδρας με τα στρογγυλά γυαλιά και την τρίαινα.
• Η γυναίκα δίπλα του.
• Το λευκό σπίτι.
• Το παράξενο μυτερό παράθυρο.
• Τα σφιγμένα χείλη.
• Η ακινησία.

Έχουν αντιγραφεί, διασκευαστεί και παρωδηθεί αμέτρητες φορές. Πρόεδροι, ηθοποιοί, πολιτικοί, χαρακτήρες κινουμένων σχεδίων, διαφημίσεις και εξώφυλλα περιοδικών έχουν πάρει τη θέση των δύο προσώπων.

Κι όμως, όσο περισσότερο εξοικειωνόμαστε με την εικόνα τόσο πιο εύκολα ξεχνάμε πόσο παράξενος είναι πραγματικά αυτός ο πίνακας.

Γιατί, αν τον κοιτάξουμε σαν να τον βλέπουμε για πρώτη φορά, σχεδόν τίποτε δεν είναι αυτονόητο.

• Ποιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι;
• Είναι παντρεμένοι;
• Είναι συγγενείς;
• Γιατί ο άνδρας κρατά την τρίαινα τόσο αποφασιστικά;
• Γιατί μας κοιτάζει ευθεία, ενώ η γυναίκα κοιτάζει κάπου έξω από τον πίνακα;
• Γιατί μοιάζουν τόσο αυστηροί;

Και, κυρίως:

• ο Grant Wood τους θαυμάζει ή τους κοροϊδεύει;

Σχεδόν έναν αιώνα μετά τη δημιουργία του American Gothic, δεν υπάρχει μία απολύτως ασφαλής απάντηση. Και ίσως γι’ αυτό ακριβώς ο πίνακας εξακολουθεί να μας συναρπάζει.

Όλα άρχισαν από ένα παράθυρο

Το καλοκαίρι του 1930, ο Grant Wood ταξίδευε στη μικρή πόλη Eldon της Iowa.

Δεν αναζητούσε το θέμα για έναν πίνακα που θα γινόταν σύμβολο της Αμερικής. Είδε απλώς ένα σπίτι. Ή, ακριβέστερα, είδε ένα παράθυρο.

Το σπίτι ήταν ένα σχετικά ταπεινό ξύλινο κτίσμα, χαρακτηριστικό της αμερικανικής επαρχίας. Αλλά στον επάνω όροφο υπήρχε κάτι απροσδόκητο:

Ένα ψηλό, στενό παράθυρο με οξυκόρυφη καμάρα.

Ήταν ένα αρχιτεκτονικό κατάλοιπο του λεγόμενου Carpenter Gothic, της αμερικανικής εκδοχής της νεογοτθικής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα.

Η μεγάλη ευρωπαϊκή γοτθική αρχιτεκτονική είχε γεννήσει καθεδρικούς ναούς, πέτρινους πύργους και τεράστια βιτρό. Στην αμερικανική επαρχία, όμως, η ίδια αισθητική είχε μεταφερθεί σε μικρά ξύλινα σπίτια.

Και αυτή η αντίθεση γοήτευσε τον Wood.

Ένα ταπεινό αγροτικό σπίτι προσπαθούσε, κατά κάποιον τρόπο, να αποκτήσει κάτι από τη μεγαλοπρέπεια ενός γοτθικού ναού.

Ο Wood έκανε ένα γρήγορο σχέδιο.

Αλλά δεν τον ενδιέφερε να ζωγραφίσει απλώς το σπίτι. Άρχισε να φαντάζεται κάτι άλλο. Τι είδους άνθρωποι θα μπορούσαν να κατοικούν σε ένα τέτοιο σπίτι;

Από αυτή την ερώτηση γεννήθηκε ένας από τους διασημότερους πίνακες του 20ού αιώνα.

Διαβάστε ακόμα: Όταν ο ουρανός τραυματίστηκε – Το αριστούργημα του Hugo Simberg που έγινε η ψυχή της Φινλανδίας

Ο Grant Wood πριν από το «American Gothic»

Ο Grant Wood γεννήθηκε το 1891 στην αγροτική Iowa. Η σχέση του με τον κόσμο της αμερικανικής υπαίθρου ήταν επομένως προσωπική.

Δεν παρατηρούσε αυτούς τους ανθρώπους από απόσταση. Τους γνώριζε. Είχε μεγαλώσει ανάμεσά τους.

Όταν πέθανε ο πατέρας του, η οικογένεια μετακόμισε στο Cedar Rapids και ο Wood άρχισε σταδιακά να ακολουθεί καλλιτεχνική πορεία.

Όπως πολλοί Αμερικανοί καλλιτέχνες της γενιάς του, στράφηκε αρχικά προς την Ευρώπη. Ταξίδεψε αρκετές φορές εκεί και γνώρισε από κοντά τα μεγάλα ευρωπαϊκά καλλιτεχνικά ρεύματα. Για ένα διάστημα επηρεάστηκε έντονα από τον ιμπρεσιονισμό.

Αλλά ένα ταξίδι στο Μόναχο το 1928 αποδείχθηκε καθοριστικό. Εκεί ήρθε σε στενότερη επαφή με την τέχνη της Βόρειας Αναγέννησης. Και ανακάλυψε έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπει τη ζωγραφική.

Όχι τη διάλυση των μορφών μέσα στο φως.

• Αλλά την ακρίβεια.
• Την καθαρή γραμμή.
• Την εξαντλητική λεπτομέρεια.
• Τη σχεδόν μεταλλική καθαρότητα των επιφανειών.

Καλλιτέχνες όπως ο Jan van Eyck και ο Hans Memling είχαν αποδείξει αιώνες νωρίτερα ότι ακόμη και ένα πρόσωπο, ένα ύφασμα, ένα μικρό αντικείμενο ή ένα παράθυρο μπορούσαν να αποκτήσουν σχεδόν μεταφυσική ένταση όταν ζωγραφίζονταν με απόλυτη ακρίβεια.

Ο Wood επέστρεψε στην Αμερική διαφορετικός.

Και τότε έκανε κάτι που θα χαρακτήριζε μια ολόκληρη γενιά Αμερικανών καλλιτεχνών: σταμάτησε να ψάχνει την Αμερική στην Ευρώπη και άρχισε να τη ζωγραφίζει εκεί όπου πραγματικά βρισκόταν.

• Στην Iowa.
• Στα χωράφια.
• Στις μικρές πόλεις.
• Στους αγρότες.
• Στα σπίτια.

Στους ανθρώπους που μέχρι τότε θεωρούνταν υπερβολικά συνηθισμένοι για να αποτελέσουν "μεγάλη τέχνη".

Έτσι γεννήθηκε το αμερικανικό Regionalism, με σημαντικότερους εκπροσώπους τον Wood, τον Thomas Hart Benton και τον John Steuart Curry.

Και το American Gothic θα γινόταν η απόλυτη εικόνα του.

Οι δύο άνθρωποι που δεν ήταν ποτέ ζευγάρι

Αφού είχε βρει το σπίτι, ο Wood χρειαζόταν δύο πρόσωπα. Δεν βρήκε τους ανθρώπους που κατοικούσαν εκεί. Τους δημιούργησε.

Για τη γυναίκα επέλεξε την αδελφή του, Nan Wood Graham.

Για τον άνδρα επέλεξε τον οδοντίατρό του στο Cedar Rapids, Dr. Byron McKeeby.

Και εδώ γεννήθηκε μία από τις μεγαλύτερες παρανοήσεις στην ιστορία της αμερικανικής τέχνης.

Οι περισσότεροι άνθρωποι που βλέπουν για πρώτη φορά το American Gothic υποθέτουν ότι πρόκειται για έναν ηλικιωμένο αγρότη και τη σύζυγό του.

Ο Wood όμως τους είχε φανταστεί ως: πατέρα και κόρη.

Η Nan ήταν μάλιστα ιδιαίτερα ενοχλημένη από την ιδέα ότι οι θεατές θεωρούσαν πως η γυναίκα του πίνακα ήταν σύζυγος του πολύ μεγαλύτερου άνδρα.

Ούτε οι δύο εικονιζόμενοι πόζαραν μαζί μπροστά στο σπίτι.

Ο Wood τους ζωγράφισε χωριστά. Το σπίτι επίσης ζωγραφίστηκε χωριστά. Η περίφημη οικογενειακή σκηνή, δηλαδή, δεν υπήρξε ποτέ στην πραγματικότητα. Κατασκευάστηκε εξ ολοκλήρου μέσα στο μυαλό του ζωγράφου.

Και αυτή η πληροφορία αλλάζει τον τρόπο που βλέπουμε τον πίνακα.

Δεν πρόκειται για πορτρέτο δύο συγκεκριμένων ανθρώπων.

Πρόκειται για δύο ανθρώπους που ο Wood χρησιμοποιεί για να δημιουργήσει τύπους.

Σχεδόν χαρακτήρες.

Ο άνδρας με την τρίαινα

Το πρώτο πράγμα που τραβά το βλέμμα είναι αναπόφευκτα ο άνδρας.

Στέκεται σχεδόν ακριβώς απέναντί μας.

• Δεν χαμογελά.
• Δεν στρέφει το κεφάλι.
• Δεν δείχνει καμία διάθεση να μας υποδεχθεί.
• Μας κοιτάζει.
• Το πρόσωπό του είναι μακρόστενο και στεγνό.
• Τα χείλη σφιγμένα.
• Τα μαλλιά τραβηγμένα προς τα πίσω.
• Τα μικρά στρογγυλά γυαλιά ενισχύουν την αίσθηση αυστηρότητας.
• Φορά λευκό πουκάμισο χωρίς σακάκι, πάνω από το οποίο διακρίνεται η τζιν φόρμα εργασίας.
• Είναι ταυτόχρονα αγρότης και ένας άνθρωπος που μοιάζει σχεδόν με προτεστάντη ιεροκήρυκα.
• Δεν υπάρχει τίποτε επιδεικτικό πάνω του.
• Τίποτε περιττό.

Και μπροστά του βρίσκεται η τρίαινα. Όχι στο πλάι. Ακριβώς μπροστά στο σώμα του. Σχεδόν σαν όπλο.

Αυτό το απλό γεωργικό εργαλείο είναι το σημαντικότερο αντικείμενο του πίνακα.

Και ίσως το κλειδί για ολόκληρη τη σύνθεση.

Η τρίαινα δεν είναι απλώς μια τρίαινα

Αν κοιτάξει κανείς προσεκτικά τον πίνακα, θα παρατηρήσει ότι η μορφή της τρίαινας επαναλαμβάνεται παντού.

Τα τρία μακριά μεταλλικά δόντια της ανεβαίνουν κατακόρυφα. Οι ίδιες κατακόρυφες γραμμές εμφανίζονται στις ραφές της φόρμας του άνδρα.

• Εμφανίζονται στο πουκάμισό του.
• Στο μακρόστενο πρόσωπό του.
• Στις σανίδες του σπιτιού.
• Στο παράθυρο.

Ακόμη και η συνολική στάση του σώματός του μοιάζει να επαναλαμβάνει την τρίαινα.

Ο άνδρας και το εργαλείο του έχουν σχεδόν ενωθεί.

Δεν κρατά απλώς την τρίαινα. Έχει αποκτήσει τη γεωμετρία της.

• Σκληρός.
• Ευθύς.
• Κατακόρυφος.
• Ακίνητος.

Η τρίαινα είναι εργαλείο εργασίας. Αλλά μέσα στον πίνακα γίνεται κάτι περισσότερο. Είναι σύμβολο της γης.

• Της χειρωνακτικής εργασίας.
• Της αυτάρκειας.
• Της αγροτικής ζωής.

Ταυτόχρονα όμως λειτουργεί και ως φράγμα.

Βρίσκεται ανάμεσα σε εμάς και εκείνον. Σαν να μας λέει: μέχρι εδώ.

Δεν γνωρίζουμε αν ο άνδρας προστατεύει το σπίτι, την κόρη του, τον τρόπο ζωής του ή απλώς τον προσωπικό του χώρο.

Αλλά η στάση του είναι αναμφίβολα αμυντική.

Και γι’ αυτό το American Gothic περιέχει μια παράξενη ένταση. Δεν υπάρχει βία. Υπάρχει όμως η πιθανότητά της.

Η γυναίκα που δεν μας κοιτάζει

Και μετά υπάρχει η γυναίκα. Αν ο άνδρας μάς αντιμετωπίζει κατά μέτωπο, εκείνη κάνει το ακριβώς αντίθετο.

• Το σώμα της βρίσκεται μπροστά μας.
• Το κεφάλι της όμως στρέφεται ελαφρά.
• Το βλέμμα της φεύγει προς τα αριστερά.
• Κοιτάζει κάτι που εμείς δεν μπορούμε να δούμε.

Αυτό το μικρό στοιχείο δημιουργεί μια τεράστια ψυχολογική διαφορά ανάμεσα στις δύο μορφές.

Ο άνδρας ανήκει στον κόσμο της βεβαιότητας.

Η γυναίκα μοιάζει να ανήκει στον κόσμο της σκέψης.

Τι κοιτάζει; Κάποιον που πλησιάζει; Κάτι που συμβαίνει έξω από το κάδρο; Ή μήπως απλώς αποφεύγει το βλέμμα μας;

Δεν υπάρχει απάντηση.

Αλλά υπάρχει ακόμη μια λεπτομέρεια.

Τα χείλη της. Είναι σφιγμένα. Η έκφρασή της δεν είναι χαρούμενη. Δεν είναι όμως ούτε ξεκάθαρα δυστυχισμένη. Μοιάζει συγκρατημένη.

Σαν ένας άνθρωπος που έχει μάθει ότι τα συναισθήματα δεν χρειάζεται να εκτίθενται δημόσια.

Η καρφίτσα στον λαιμό

Στον λαιμό της γυναίκας υπάρχει μια μικρή καρφίτσα. Είναι εύκολο να την προσπεράσουμε. Αλλά στον κόσμο του Grant Wood οι μικρές λεπτομέρειες σπάνια είναι τυχαίες.

Η γυναίκα φορά ένα σκούρο φόρεμα με λευκό γιακά και μια ποδιά με τυπωμένο μοτίβο.

Το ντύσιμό της είναι παλιομοδίτικο ακόμη και για το 1930. Ο Wood δεν προσπαθεί να μας δείξει μια μοντέρνα Αμερικανίδα. Μας δείχνει μια γυναίκα που μοιάζει να ανήκει σε μια προηγούμενη γενιά.

Η καρφίτσα προσθέτει όμως κάτι προσωπικό. Μια μικρή προσπάθεια κομψότητας. Μέσα σε έναν κόσμο πρακτικότητας και αυστηρότητας υπάρχει ακόμη η ανάγκη για ομορφιά.

• Μικρή.
• Συγκρατημένη.
• Σχεδόν κρυμμένη.

Και μετά υπάρχει το σπίτι

Το σπίτι βρίσκεται πίσω από τους δύο ανθρώπους. Κι όμως δεν είναι απλώς φόντο. Είναι ο τρίτος πρωταγωνιστής του πίνακα.

• Λευκό.
• Ξύλινο.
• Καθαρό.
• Αυστηρό.
• Σχεδόν υπερβολικά τακτοποιημένο.

Το παράξενο γοτθικό παράθυρο στον επάνω όροφο είναι αυτό που αρχικά τράβηξε την προσοχή του Wood. Και βρίσκεται ακριβώς ανάμεσα στα δύο πρόσωπα.

Η μορφή του είναι μακρόστενη. Όπως το πρόσωπο του άνδρα. Όπως η τρίαινα. Όπως οι κατακόρυφες σανίδες.

Ολόκληρος ο πίνακας μοιάζει οργανωμένος γύρω από την ίδια γεωμετρική ιδέα.

Το σπίτι και οι άνθρωποι που στέκονται μπροστά του αρχίζουν σχεδόν να μοιάζουν μεταξύ τους.

Και τότε καταλαβαίνουμε κάτι:

ο Wood δεν ζωγραφίζει ανθρώπους μπροστά από ένα σπίτι. Ζωγραφίζει ανθρώπους που έχουν γίνει σαν το σπίτι τους.

• Αυστηροί.
• Λειτουργικοί.
• Απέριττοι.
• Κλειστοί.
• Ανθεκτικοί.

Οι κουρτίνες στο παράθυρο

Πίσω από το γοτθικό παράθυρο υπάρχουν κουρτίνες. Μια σχεδόν ασήμαντη λεπτομέρεια. Αλλά είναι σημαντική. Το παράθυρο θα έπρεπε να μας επιτρέπει να κοιτάξουμε μέσα στο σπίτι.

Δεν μπορούμε.

Οι κουρτίνες εμποδίζουν το βλέμμα.

Όπως τα πρόσωπα των δύο ανθρώπων εμποδίζουν την πρόσβαση στα συναισθήματά τους.

Βλέπουμε την εξωτερική επιφάνεια. Όχι το εσωτερικό. Το ίδιο συμβαίνει με ολόκληρο τον πίνακα. Ο Wood μάς δίνει απίστευτη οπτική πληροφορία.

Και σχεδόν καμία ψυχολογική βεβαιότητα.