Μια Ελλάδα που τραγουδούσε πριν ακόμη προλάβει να επουλώσει τις πληγές της
Υπάρχουν μουσικά είδη που δεν εκφράζουν απλώς μια εποχή· γίνονται η ίδια η φωνή της. Το ελληνικό ελαφρό τραγούδι υπήρξε ακριβώς αυτό.
Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, από τα τέλη του Μεσοπολέμου έως και τα τέλη της δεκαετίας του 1950, αποτέλεσε το μουσικό αποτύπωμα της αστικής Ελλάδας.
Ήταν η μουσική των σαλονιών και των θεάτρων, των καφενείων και των ξενοδοχείων, των κινηματογράφων, των ραδιοφώνων και των πρώτων δίσκων που έμπαιναν στα σπίτια.
Ήταν η μουσική που συνόδευσε έναν ολόκληρο τρόπο ζωής.
Μέσα από τα τραγούδια του πέρασαν οι μεγάλοι έρωτες, οι αποχωρισμοί, οι νοσταλγίες, τα πρώτα καλοκαίρια της μεταπολεμικής αισιοδοξίας, οι βραδινές βόλτες στην Αθήνα, οι εκδρομές στην παραλία, οι κοσμικές αίθουσες χορού, αλλά και η βαθιά ανάγκη μιας κοινωνίας να ξαναβρεί την αισιοδοξία της μετά τον πόλεμο και τον Εμφύλιο.
Το ελαφρό τραγούδι δεν υπήρξε αντίπαλος του ρεμπέτικου ούτε προάγγελος του λαϊκού. Υπήρξε ένας ξεχωριστός μουσικός κόσμος, με τη δική του αισθητική, τους δικούς του δημιουργούς και το δικό του κοινό. Και αν σήμερα πολλές από τις μελωδίες του ακούγονται "παλιές", εξακολουθούν να μεταφέρουν μια μοναδική αίσθηση κομψότητας, ρομαντισμού και πολιτισμού.
Τι ήταν το ελαφρό τραγούδι;
Ο όρος "ελαφρό τραγούδι" δεν σήμαινε επιφανειακή ή ασήμαντη μουσική. Αντίθετα, χρησιμοποιήθηκε για να διακρίνει ένα μουσικό ιδίωμα που αντλούσε στοιχεία από τη δυτικοευρωπαϊκή μουσική παράδοση: το βαλς, το ταγκό, το φοξ τροτ, τη ρούμπα, το μπολερό, την οπερέτα και αργότερα την τζαζ και το σουίνγκ.
Οι ενορχηστρώσεις βασίζονταν σε πιάνο, βιολιά, πνευστά και μικρές ορχήστρες. Οι φωνές ήταν καλλιεργημένες, με καθαρή άρθρωση και έντονη θεατρικότητα. Οι στίχοι μιλούσαν κυρίως για τον έρωτα, την καθημερινότητα, την αισιοδοξία, την κοσμική ζωή και την ομορφιά των μικρών στιγμών.
Δεν ήταν μουσική του περιθωρίου· ήταν η μουσική της ανερχόμενης αστικής τάξης.
Οι ρίζες του
Οι απαρχές του ελληνικού ελαφρού τραγουδιού βρίσκονται ήδη στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, όταν η Αθήνα άρχισε να γνωρίζει τις πρώτες ευρωπαϊκές μουσικές επιρροές.
Η οπερέτα αποτέλεσε το πρώτο μεγάλο σχολείο. Συνθέτες όπως ο Θεόφραστος Σακελλαρίδης και ο Νίκος Χατζηαποστόλου δημιούργησαν έργα που ένωναν την ελληνική γλώσσα με την ευρωπαϊκή μουσική αισθητική.
Από τις θεατρικές σκηνές γεννήθηκαν δεκάδες τραγούδια που σύντομα αυτονομήθηκαν και τραγουδιούνταν από το κοινό.
Παράλληλα, η Σμύρνη, η Αλεξάνδρεια, η Κωνσταντινούπολη και άλλες μεγάλες πόλεις του ελληνισμού λειτουργούσαν ως γέφυρες ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση, μεταφέροντας νέους ήχους και μουσικές ιδέες.
Η δεκαετία του 1930: η πρώτη μεγάλη άνθηση
Στα τέλη της δεκαετίας του 1930 το ελαφρό τραγούδι αποκτά πλέον τη δική του ταυτότητα.
Η Αθήνα μεγαλώνει.
Τα καφέ-σαντάν, τα θέατρα, τα ξενοδοχεία και οι αίθουσες χορού γεμίζουν κόσμο.
Το ραδιόφωνο κάνει τα πρώτα του βήματα. Η δισκογραφία αναπτύσσεται. Οι πρώτοι πραγματικοί "σταρ" εμφανίζονται.
Είναι η εποχή του Αττίκ, του Κώστα Γιαννίδη και μιας νέας γενιάς συνθετών που συνδυάζουν ελληνική ευαισθησία με ευρωπαϊκή μουσική παιδεία.
Τα τραγούδια αρχίζουν πλέον να ξεπερνούν τα όρια της θεατρικής σκηνής και να αποκτούν αυτόνομη ζωή.
Ο πόλεμος και η Κατοχή
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος διακόπτει απότομα αυτή την πορεία.
Οι δημιουργοί επιστρατεύονται ή περιορίζουν τη δραστηριότητά τους. Οι δισκογραφήσεις μειώνονται δραματικά. Οι αίθουσες διασκέδασης υπολειτουργούν.
Κι όμως, ακόμη και μέσα στα πιο δύσκολα χρόνια, η μουσική παραμένει παρούσα. Τα τραγούδια γίνονται παρηγοριά. Οι επιθεωρήσεις αποκτούν σατιρικό χαρακτήρα. Η Σοφία Βέμπο γίνεται η φωνή του έπους του ’40.
Οι άνθρωποι εξακολουθούν να τραγουδούν ακόμη κι όταν όλα γύρω τους μοιάζουν να καταρρέουν.
Η μεταπολεμική αναγέννηση
Μετά το τέλος του Εμφυλίου η Ελλάδα αναζητά ξανά την κανονικότητα.
- Οι πόλεις ξαναγεμίζουν ζωή.
- Οι κινηματογράφοι γεμίζουν θεατές.
- Το ραδιόφωνο βρίσκεται σχεδόν σε κάθε σπίτι.
Η Columbia, η Odeon και η His Master’s Voice γνωρίζουν μεγάλη άνθηση.
Και μαζί τους ανθίζει ξανά το ελαφρό τραγούδι. Είναι ίσως η λαμπρότερη περίοδός του.
Η χρυσή δεκαετία του 1950
Η δεκαετία του 1950 αποτελεί την κορύφωση.
Νέοι συνθέτες εμφανίζονται. Μεγάλοι στιχουργοί συνεργάζονται με κορυφαίους ερμηνευτές. Ο ελληνικός κινηματογράφος αξιοποιεί τη μουσική όσο ποτέ άλλοτε. Οι μελωδίες γίνονται αναπόσπαστο μέρος των ταινιών.
Οι επιτυχίες διαδίδονται σε ολόκληρη τη χώρα. Το τραγούδι αποκτά εθνική εμβέλεια. Η καθημερινότητα αποκτά μουσική υπόκρουση.
Οι μεγάλοι δημιουργοί
Το ελληνικό ελαφρό τραγούδι ανέδειξε μια σπάνια γενιά δημιουργών.
- Ο Αττίκ έφερε τον ρομαντισμό και την ποιητική λεπτότητα.
- Ο Κώστας Γιαννίδης συνέδεσε την ευρωπαϊκή αρμονία με το ελληνικό συναίσθημα.
- Ο Μιχάλης Σουγιούλ χάρισε αμέτρητες κινηματογραφικές επιτυχίες.
- Ο Γιώργος Μουζάκης έδωσε διεθνή αέρα στην ελληνική μουσική.
- Ο Τάκης Μωράκης άνοιξε τον δρόμο προς τη νέα εποχή.
Πλάι τους εργάστηκαν σημαντικοί στιχουργοί όπως ο Μίμης Τραϊφόρος, ο Αλέκος Σακελλάριος, ο Χρήστος Γιαννακόπουλος και πολλοί ακόμη, δημιουργώντας τραγούδια που άντεξαν στον χρόνο.
Οι μεγάλες φωνές
Καμία μεγάλη μουσική εποχή δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τους ερμηνευτές της.
- Ο Νίκος Γούναρης.
- Ο Τώνης Μαρούδας.
- Ο Φώτης Πολυμέρης.
- Η Δανάη.
- Η Σοφία Βέμπο.
- Η Ρένα Βλαχοπούλου.
- Η Νανά Μούσχουρη στα πρώτα της βήματα.
Δεν υπήρξαν απλώς τραγουδιστές. Έγιναν σύμβολα μιας ολόκληρης κοινωνίας.
Το ελαφρό τραγούδι και ο ελληνικός κινηματογράφος
Δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς τον ελληνικό κινηματογράφο χωρίς το ελαφρό τραγούδι.
Οι ταινίες της δεκαετίας του 1950 και των αρχών του 1960 βασίστηκαν σε μεγάλο βαθμό στη μουσική.
Πολλά τραγούδια έγιναν επιτυχίες επειδή ακούστηκαν πρώτα στη μεγάλη οθόνη. Άλλα γνώρισαν δεύτερη ζωή μέσα από τις ταινίες.
Η μουσική και ο κινηματογράφος δημιούργησαν έναν αξεχώριστο πολιτιστικό κόσμο.
Η σχέση με το ρεμπέτικο και το λαϊκό
Συχνά παρουσιάζεται μια τεχνητή αντιπαράθεση ανάμεσα στο ελαφρό τραγούδι και το ρεμπέτικο.
Στην πραγματικότητα, οι δύο κόσμοι συνυπήρξαν.
- Το πρώτο εξέφραζε κυρίως την αστική τάξη.
- Το δεύτερο τις λαϊκές συνοικίες και τους ανθρώπους του περιθωρίου που σταδιακά ενσωματώθηκαν στον κοινωνικό ιστό.
Μετά τον πόλεμο οι επιρροές άρχισαν να διασταυρώνονται.
Από αυτή τη συνάντηση γεννήθηκε το αρχοντορεμπέτικο και στη συνέχεια το σύγχρονο ελληνικό λαϊκό τραγούδι.
Γιατί άρχισε να υποχωρεί
Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 η ελληνική κοινωνία αλλάζει.
- Η εσωτερική μετανάστευση μεγαλώνει.
- Οι μουσικές προτιμήσεις μεταβάλλονται.
- Το λαϊκό τραγούδι αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο.
- Οι νεότεροι δημιουργοί αναζητούν διαφορετικές εκφράσεις.
- Ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Μίκης Θεοδωράκης ανοίγουν νέους δρόμους.
Το ελαφρό τραγούδι δεν εξαφανίζεται. Παύει όμως να αποτελεί την κυρίαρχη μουσική της εποχής.
Η διαχρονική του κληρονομιά
Σήμερα, περισσότερο από μισό αιώνα μετά την ακμή του, το ελληνικό ελαφρό τραγούδι εξακολουθεί να συγκινεί.
Οι μελωδίες του ακούγονται ακόμη στο ραδιόφωνο, στις θεατρικές παραστάσεις, στις συναυλίες και στις κινηματογραφικές αναδρομές.
Οι νεότερες γενιές ανακαλύπτουν ξανά την απλότητα, την ευγένεια και την αισιοδοξία του.
Πάνω απ’ όλα, όμως, το ελαφρό τραγούδι αποτελεί ένα πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο. Μέσα από τους στίχους και τις μουσικές του μπορούμε να αφουγκραστούμε τις αγωνίες, τα όνειρα και τις προσδοκίες μιας Ελλάδας που πάλευε να εκσυγχρονιστεί χωρίς να χάσει την ταυτότητά της.
Η σειρά άρθρων που ακολουθεί φιλοδοξεί να αναδείξει αυτόν τον ξεχωριστό κόσμο. Θα γνωρίσουμε τους μεγάλους συνθέτες, τους στιχουργούς, τις εμβληματικές φωνές, τα τραγούδια που σημάδεψαν μια εποχή και τις ιστορίες πίσω από τις δημιουργίες τους.
Δεν πρόκειται μόνο για μια αναδρομή στη μουσική ιστορία.
Είναι ένα ταξίδι στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, της Κατοχής, της μεταπολεμικής αναγέννησης και της αισιοδοξίας της δεκαετίας του 1950. Μια Ελλάδα που χόρευε βαλς και ταγκό, που ερωτευόταν στις αίθουσες χορού, που συγκινούνταν μπροστά στο ραδιόφωνο και που πίστευε πως μια όμορφη μελωδία μπορούσε, έστω για λίγα λεπτά, να κάνει τον κόσμο καλύτερο.
Add comment
Comments