«Ace in the Hole» (1951): Η ταινία που προέβλεψε την τηλεοπτική και ψηφιακή κοινωνία του θεάματος

Λίγες ταινίες στην ιστορία του κινηματογράφου υπήρξαν τόσο διορατικές όσο το "Ace in the Hole" (γνωστή και ως "The Big Carnival").

Όταν προβλήθηκε το 1951, το κοινό την απέρριψε σχεδόν ομόφωνα. Οι κριτικοί τη θεώρησαν υπερβολικά κυνική και οι θεατές δεν ήταν διατεθειμένοι να αντικρίσουν μια τόσο σκοτεινή εικόνα της αμερικανικής κοινωνίας.

Εβδομήντα και πλέον χρόνια αργότερα, όμως, το έργο του Billy Wilder μοιάζει σχεδόν προφητικό.

Η ταινία δεν είναι απλώς μια ιστορία για έναν αδίστακτο δημοσιογράφο. Είναι μια ανατομία του τρόπου με τον οποίο τα μέσα ενημέρωσης μπορούν να μετατρέψουν μια ανθρώπινη τραγωδία σε προϊόν μαζικής κατανάλωσης.

Είναι μια ιστορία για τη δύναμη της εικόνας, την εμπορευματοποίηση του πόνου και τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην ενημέρωση και την εκμετάλλευση.

Στην εποχή των τηλεοπτικών παραθύρων, των social media και της οικονομίας των clicks, το Ace in the Hole μοιάζει περισσότερο επίκαιρο από ποτέ.

Ο Billy Wilder στο απόγειο της δημιουργικότητάς του

Το 1951 ο Billy Wilder είχε ήδη καθιερωθεί ως ένας από τους σημαντικότερους δημιουργούς του Χόλιγουντ.

Είχε σκηνοθετήσει το Double Indemnity, είχε σατιρίσει τον αμερικανικό αλκοολισμό στο The Lost Weekend, ενώ λίγα χρόνια αργότερα θα δημιουργούσε αριστουργήματα όπως το Sunset Boulevard, το Some Like It Hot και το The Apartment.

Σε αντίθεση όμως με τις περισσότερες ταινίες του, το Ace in the Hole δεν προσφέρει σχεδόν καμία διέξοδο αισιοδοξίας.

Είναι ίσως η πιο απαισιόδοξη και αμείλικτη ταινία που γύρισε ποτέ.

Η υπόθεση

Ο Chuck Tatum (Kirk Douglas) είναι ένας εξαιρετικά ικανός αλλά αλαζόνας δημοσιογράφος.

Έχει απολυθεί από μεγάλες εφημερίδες λόγω του χαρακτήρα του και καταλήγει σε μια μικρή επαρχιακή εφημερίδα στο Νέο Μεξικό.

Περιμένει απλώς τη μεγάλη ευκαιρία που θα τον επαναφέρει στη Νέα Υόρκη. Η ευκαιρία έρχεται όταν ένας άνδρας, ο Leo Minosa, εγκλωβίζεται μέσα σε ένα παλιό ινδιάνικο ορυχείο.

Αυτό που αρχικά φαίνεται ένα τοπικό δυστύχημα μετατρέπεται σταδιακά σε εθνικό γεγονός.

Όχι τυχαία.

Ο ίδιος ο δημοσιογράφος φροντίζει να συμβεί αυτό.

Ο άνθρωπος που δεν θέλει να σωθεί γρήγορα

Η πιο συγκλονιστική ιδέα της ταινίας είναι απλή.

Ο Leo θα μπορούσε να διασωθεί σχετικά γρήγορα. Όμως ο Chuck Tatum πείθει τον τοπικό σερίφη και τους μηχανικούς να ακολουθήσουν μια πολύ πιο αργή μέθοδο διάσωσης.

Γιατί;

Επειδή όσο περισσότερο διαρκεί η επιχείρηση, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η δημοσιότητα.

Και όσο μεγαλύτερη η δημοσιότητα, τόσο μεγαλύτερη η προσωπική του επιστροφή στην κορυφή.

Ο εγκλωβισμένος άνθρωπος παύει να είναι άνθρωπος.  Μετατρέπεται σε πρωτοσέλιδο.

Η γέννηση της βιομηχανίας του θεάματος

Γύρω από το ορυχείο αρχίζει να δημιουργείται μια πραγματική εμποροπανήγυρη.

Καταφθάνουν:

• καντίνες,
• λούνα παρκ,
• πωλητές αναμνηστικών,
• μουσικά συγκροτήματα,
• τουρίστες,
• φωτογράφοι,
• πολιτικοί,
• τηλεγραφικά συνεργεία.

Μια ανθρώπινη τραγωδία μετατρέπεται σε μαζικό θέαμα. Η εικόνα θυμίζει περισσότερο πανηγύρι παρά επιχείρηση διάσωσης. Ο Wilder δείχνει ότι η αγορά μπορεί να εμπορευματοποιήσει ακόμη και τον θάνατο.

Ο Kirk Douglas στον πιο αδίστακτο ρόλο της καριέρας του

Ο Kirk Douglas είχε ήδη καθιερωθεί ως ένας από τους μεγαλύτερους σταρ της εποχής.

Ωστόσο ο Chuck Tatum δεν διαθέτει σχεδόν κανένα από τα χαρακτηριστικά του κλασικού κινηματογραφικού ήρωα.

Είναι:

• αλαζόνας,
• χειριστικός,
• αδίστακτος,
• εγωκεντρικός,
• πρόθυμος να θυσιάσει οποιονδήποτε για μια αποκλειστικότητα.

Κι όμως, ο Douglas καταφέρνει να τον κάνει συναρπαστικό. Δεν ζητά ποτέ από τον θεατή να τον συμπαθήσει. Τον αναγκάζει όμως να τον παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα.

Η πρώτη μεγάλη κριτική στα ΜΜΕ

Το Ace in the Hole θεωρείται σήμερα μία από τις σημαντικότερες ταινίες που γυρίστηκαν ποτέ για τη δημοσιογραφία.

Δεν παρουσιάζει τον δημοσιογράφο ως υπερασπιστή της αλήθειας. Τον παρουσιάζει ως επιχειρηματία της είδησης. Η είδηση δεν υπάρχει για να ενημερώσει. Υπάρχει για να πουλήσει.

Ο Wilder γράφει ουσιαστικά το πρώτο μεγάλο κινηματογραφικό κατηγορητήριο απέναντι στη λογική:

"If it bleeds, it leads".

Δηλαδή:

Αν υπάρχει αίμα, υπάρχει πρωτοσέλιδο.

Μια προφητεία για την τηλεόραση

Όταν γυρίστηκε η ταινία, η τηλεόραση μόλις έκανε τα πρώτα της βήματα.

Δεν υπήρχαν:

• 24ωρα ειδησεογραφικά δίκτυα,
• συνεχείς ζωντανές μεταδόσεις,
• social media,
• influencers,
• YouTube.

Κι όμως, ο Wilder περιγράφει με εντυπωσιακή ακρίβεια αυτό που σήμερα ονομάζουμε media event.

Ένα γεγονός που αναπαράγεται ασταμάτητα μέχρι να μετατραπεί σε εθνική εμμονή.

Η οικονομία της προσοχής

Η ταινία μοιάζει ακόμη πιο σύγχρονη όταν ιδωθεί μέσα από το πρίσμα της σημερινής ψηφιακής εποχής.

Στον κόσμο του διαδικτύου, το βασικό προϊόν δεν είναι η πληροφορία.

Είναι η προσοχή.

Οι πλατφόρμες ανταγωνίζονται:

• για περισσότερα clicks,
• περισσότερες προβολές,
• μεγαλύτερο χρόνο παραμονής.

Ακριβώς όπως ο Chuck Tatum ανταγωνίζεται για περισσότερες ημέρες δημοσιότητας.

Η λογική είναι η ίδια. Μόνο τα μέσα άλλαξαν.

Η φιλοσοφική διάσταση

Ο Wilder δεν ασκεί κριτική μόνο στα μέσα ενημέρωσης. Η κριτική του είναι βαθύτερη. Αναρωτιέται:

Γιατί τόσοι άνθρωποι συρρέουν να παρακολουθήσουν έναν άνθρωπο που πεθαίνει;

Η απάντηση είναι εξαιρετικά δυσάρεστη.

Επειδή η κοινωνία καταναλώνει το δράμα όπως καταναλώνει οποιοδήποτε άλλο προϊόν.

Ο άνθρωπος γίνεται θέαμα. Η δυστυχία γίνεται εμπόρευμα. Η συγκίνηση μετατρέπεται σε αγορά.

Η αποτυχία που έγινε αριστούργημα

Κατά την πρώτη προβολή της, η ταινία απέτυχε εμπορικά.

Το κοινό θεώρησε υπερβολικά σκοτεινή την εικόνα που παρουσίαζε για την αμερικανική κοινωνία.

Ο ίδιος ο Wilder αργότερα έλεγε πως οι θεατές δεν ήταν ακόμη έτοιμοι να κοιτάξουν τον εαυτό τους στον καθρέφτη.

Με τα χρόνια όμως η εικόνα άλλαξε πλήρως.Σήμερα το Ace in the Hole συγκαταλέγεται στα σημαντικότερα αμερικανικά φιλμ όλων των εποχών και διδάσκεται σε κινηματογραφικές σχολές ως υπόδειγμα αφήγησης, σκηνοθεσίας και κοινωνικού σχολιασμού.

Η κληρονομιά του

Ελάχιστες ταινίες έχουν επηρεάσει τόσο βαθιά τη θεματολογία γύρω από τα μέσα ενημέρωσης.

Η επιρροή της είναι εμφανής σε δεκάδες μεταγενέστερα έργα, από το Network μέχρι το Nightcrawler, ενώ η βασική της ιδέα επανέρχεται κάθε φορά που μια προσωπική τραγωδία μετατρέπεται σε τηλεοπτικό υπερθέαμα ή σε viral περιεχόμενο.

Ο Billy Wilder δεν κατήγγειλε μόνο τη δημοσιογραφική υπερβολή. Προειδοποίησε ότι μια κοινωνία που μετατρέπει τον ανθρώπινο πόνο σε εμπόρευμα κινδυνεύει να χάσει σταδιακά την ενσυναίσθησή της.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο διαχρονική δύναμη του Ace in the Hole: δεν μιλά μόνο για τα μέσα ενημέρωσης, αλλά για την ίδια την ανθρώπινη φύση και τη διαρκή σύγκρουση ανάμεσα στην ηθική και την εμπορική εκμετάλλευση.

Η σκηνοθετική ιδιοφυΐα του Billy Wilder

Το "Ace in the Hole" θεωρείται από πολλούς ιστορικούς του κινηματογράφου ως η πιο τολμηρή σκηνοθετική στιγμή του Billy Wilder.

Αντί να χρησιμοποιήσει τη συνηθισμένη αφήγηση ενός δημοσιογραφικού θρίλερ, δημιουργεί ένα έργο που λειτουργεί ταυτόχρονα ως δράμα, κοινωνική σάτιρα, πολιτικό σχόλιο και ψυχολογική μελέτη χαρακτήρων.

Η σκηνοθεσία του χαρακτηρίζεται από απόλυτη οικονομία. Δεν υπάρχουν περιττές σκηνές ούτε συναισθηματικοί εκβιασμοί. Κάθε πλάνο εξυπηρετεί τη δραματουργία, ενώ η κάμερα λειτουργεί σχεδόν "δημοσιογραφικά", παρακολουθώντας την εξέλιξη των γεγονότων με ψυχρή ακρίβεια.

Ο Wilder αποφεύγει να ηρωοποιήσει οποιονδήποτε χαρακτήρα. Αντίθετα, παρουσιάζει μια κοινωνία όπου σχεδόν όλοι είναι πρόθυμοι να εκμεταλλευτούν την τραγωδία ενός ανθρώπου: ο δημοσιογράφος, οι πολιτικοί, οι επιχειρηματίες, ακόμη και το κοινό που μετατρέπει το δυστύχημα σε υπαίθριο πανηγύρι.

Ένα από τα πιο καλογραμμένα σενάρια του αμερικανικού κινηματογράφου

Το σενάριο, γραμμένο από τους Billy Wilder, Walter Newman και  Lesser Samuels, θεωρείται σήμερα υπόδειγμα κινηματογραφικής γραφής.

Η μεγαλύτερη πρωτοτυπία του είναι ότι δεν διαθέτει πραγματικό ήρωα.

Ο Chuck Tatum δεν περνά ποτέ τη γνωστή διαδικασία ηθικής κάθαρσης που συναντάμε στις περισσότερες αμερικανικές ταινίες της εποχής. Είναι ένας άνθρωπος που γνωρίζει πολύ καλά τι κάνει και συνεχίζει συνειδητά να το κάνει μέχρι οι συνέπειες να γίνουν μη αναστρέψιμες.

Η επιλογή αυτή ήταν εξαιρετικά τολμηρή για το Χόλιγουντ των αρχών της δεκαετίας του 1950, το οποίο συνήθως απαιτούσε σαφή διαχωρισμό ανάμεσα στους "καλούς" και τους "κακούς".

Η φωτογραφία που ενισχύει την ασφυξία

Ο σπουδαίος διευθυντής φωτογραφίας Charles Lang Jr., ένας από τους σημαντικότερους κινηματογραφιστές της κλασικής εποχής του Χόλιγουντ, δημιουργεί μια εικόνα που υπηρετεί απόλυτα το θέμα της ταινίας.

Το ορυχείο κινηματογραφείται σαν πραγματικός τάφος.

Οι στενοί χώροι, οι έντονες αντιθέσεις φωτός και σκιάς και τα ασφυκτικά κάδρα δημιουργούν μια αίσθηση εγκλωβισμού όχι μόνο για τον άνθρωπο που βρίσκεται μέσα στο βουνό, αλλά και για όλους τους υπόλοιπους χαρακτήρες που έχουν παγιδευτεί στις φιλοδοξίες, την απληστία και τον κυνισμό τους.

Αντίθετα, τα πλάνα έξω από το ορυχείο είναι ανοιχτά και γεμάτα κόσμο, υπογραμμίζοντας την ειρωνεία μιας κοινωνίας που διασκεδάζει ενώ ένας άνθρωπος πεθαίνει λίγα μέτρα πιο πέρα.

Η μουσική που ξέρει πότε να σωπαίνει

Η μουσική του Hugo Friedhofer, βραβευμένου με Όσκαρ συνθέτη, αποτελεί υπόδειγμα κινηματογραφικής λιτότητας.

Αντί να καθοδηγεί συναισθηματικά τον θεατή, χρησιμοποιείται με φειδώ, αφήνοντας τις εικόνες και τους διαλόγους να παράγουν μόνοι τους την ένταση.

Η σιωπή αποκτά συχνά μεγαλύτερη δύναμη από οποιαδήποτε ορχηστρική κορύφωση.

Η ερμηνεία-σταθμός του Kirk Douglas

Πολλοί θεωρούν τον Chuck Tatum την κορυφαία ερμηνεία της καριέρας του Kirk Douglas.

Ο ηθοποιός αποφεύγει κάθε υπερβολή. Δεν προσπαθεί να κάνει τον χαρακτήρα συμπαθή ούτε να δικαιολογήσει τις πράξεις του.

Αντίθετα, αποτυπώνει με μοναδική ακρίβεια τον ναρκισσισμό, την αλαζονεία και την εμμονή ενός ανθρώπου που πιστεύει ότι ολόκληρος ο κόσμος υπάρχει για να υπηρετεί τη δική του φιλοδοξία.

Η ερμηνεία του αποτελεί υπόδειγμα αντι-ήρωα, πολύ πριν καθιερωθεί αυτός ο τύπος χαρακτήρα στον σύγχρονο κινηματογράφο.

Η Jan Sterling και μία από τις πιο σύνθετες γυναικείες φιγούρες του φιλμ νουάρ

Η Jan Sterling, στον ρόλο της συζύγου του εγκλωβισμένου Leo Minosa, παραδίδει μία από τις πιο υποτιμημένες ερμηνείες της δεκαετίας.

Η Lorraine δεν είναι ούτε "μοιραία γυναίκα" ούτε παραδοσιακό θύμα.

Είναι μια γυναίκα εγκλωβισμένη στη μιζέρια της ζωής της, πρόθυμη να εκμεταλλευτεί ακόμη και την τραγωδία του συζύγου της για να ξεφύγει.

Η ερμηνεία της απέσπασε υποψηφιότητα για Όσκαρ Β’ Γυναικείου Ρόλου και θεωρείται σήμερα μία από τις κορυφαίες της εποχής.

Η μεγαλύτερη πρωτοτυπία: ο πραγματικός «κακός» είναι το πλήθος

Το πιο ευφυές στοιχείο του έργου είναι ότι ο Billy Wilder δεν παρουσιάζει ως μοναδικό ένοχο τον δημοσιογράφο.

Ο πραγματικός πρωταγωνιστής είναι το ίδιο το πλήθος.

Χιλιάδες άνθρωποι ταξιδεύουν για να παρακολουθήσουν από κοντά μια ανθρώπινη τραγωδία. Αγοράζουν φαγητό, αναμνηστικά, εισιτήρια, φωτογραφίες.

Με αυτόν τον τρόπο ο Wilder μεταφέρει μέρος της ευθύνης και στον θεατή.

Δεν υπάρχουν μόνο όσοι κατασκευάζουν το θέαμα. Υπάρχουν και όσοι το καταναλώνουν.

Η επιρροή στον παγκόσμιο κινηματογράφο

Παρότι αρχικά απέτυχε εμπορικά, η επιρροή του Ace in the Hole υπήρξε τεράστια.

Η ταινία άνοιξε τον δρόμο για έργα όπως:

• Network (1976) του Sidney Lumet, που αποδομεί την τηλεοπτική ενημέρωση.
• Broadcast News (1987) του James L. Brooks.
• Natural Born Killers (1994) του Oliver Stone, για τη βιομηχανία της δημοσιότητας.
• Nightcrawler (2014) του Dan Gilroy, ίσως ο πιο άμεσος σύγχρονος "κινηματογραφικός απόγονός" της.