George Gershwin: Ο άνθρωπος που έδωσε στην Αμερική τη δική της μουσική φωνή

"Η τζαζ είναι ένας τρόπος έκφρασης. Εγώ απλώς προσπάθησα να της δώσω συμφωνική μορφή".

Υπάρχουν συνθέτες που γράφουν σπουδαία μουσική. Υπάρχουν και εκείνοι που αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο μια ολόκληρη χώρα αντιλαμβάνεται τον εαυτό της.

Ο George Gershwin ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.

Όταν γεννήθηκε, στα τέλη του 19ου αιώνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν ήδη μια οικονομική υπερδύναμη. Στη μουσική όμως εξακολουθούσαν να κοιτούν προς την Ευρώπη.

Οι μεγάλες συμφωνικές αίθουσες έπαιζαν Μότσαρτ, Μπετόβεν, Μπραμς, Βάγκνερ και Τσαϊκόφσκι. Αν κάποιος ήθελε να θεωρείται "σοβαρός" συνθέτης, έπρεπε ουσιαστικά να μιμηθεί τους Ευρωπαίους.

Η αμερικανική μουσική αντιμετωπιζόταν ως διασκέδαση: τζαζ στα μπαρ, μπλουζ στον αμερικανικό Νότο, ράγκταϊμ στα θέατρα, λαϊκά τραγούδια των μεταναστών στις συνοικίες της Νέας Υόρκης.

Ο Gershwin ήταν ο πρώτος που τόλμησε να πει ότι όλα αυτά ήταν η πραγματική μουσική της Αμερικής.

Και απέδειξε ότι μπορούσαν να σταθούν ισάξια δίπλα στη μεγαλύτερη συμφωνική παράδοση του κόσμου.

Παιδί μεταναστών σε μια πόλη που δεν κοιμόταν ποτέ

Ο George Gershwin γεννήθηκε στις 26 Σεπτεμβρίου 1898 στο Μπρούκλιν.

Οι γονείς του ήταν Εβραίοι που είχαν μεταναστεύσει από τη Ρωσική Αυτοκρατορία, όπως εκατομμύρια άλλοι Ευρωπαίοι εκείνη την εποχή.

Η Νέα Υόρκη των παιδικών του χρόνων ήταν ίσως το πιο πολυπολιτισμικό μέρος στον πλανήτη.

Στους ίδιους δρόμους μπορούσε κανείς να ακούσει:

• ιταλικές καντσονέτες,
• εβραϊκές μελωδίες,
• αφροαμερικανικά spirituals,
• μπλουζ,
• ράγκταϊμ,
• ιρλανδικές μπαλάντες,
• στρατιωτικές μπάντες,
• όπερα,
• εκκλησιαστικούς ύμνους.

Χωρίς να το γνωρίζει, ο μικρός George μεγάλωνε μέσα σε ένα τεράστιο μουσικό εργαστήριο.

Το πιάνο που άλλαξε τη ζωή του

Η οικογένεια αγόρασε πιάνο για τον μεγαλύτερο αδελφό του, Ira. Εκείνος όμως δεν ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα.

Ο George κάθισε τυχαία μπροστά στα πλήκτρα και σχεδόν αμέσως έγινε φανερό ότι διέθετε εξαιρετικό μουσικό αυτί.

Δεν ήταν παιδί που αγαπούσε τη θεωρία. Του άρεσε να ακούει κάτι μία φορά και να το παίζει αμέσως. Αυτή η εκπληκτική ακουστική μνήμη θα χαρακτήριζε ολόκληρη τη ζωή του.

Το σχολείο δεν μπορούσε να τον χωρέσει

Σε ηλικία δεκαπέντε ετών εγκατέλειψε τις σπουδές του.

Οι γονείς του ανησυχούσαν.

Εκείνος όμως είχε ήδη βρει τη θέση του στην περίφημη Tin Pan Alley, το κέντρο της αμερικανικής μουσικής βιομηχανίας.

Η δουλειά του ήταν να παίζει ασταμάτητα νέα τραγούδια σε πιθανούς αγοραστές. Ουσιαστικά λειτουργούσε ως ζωντανή διαφήμιση των εκδοτών μουσικής.

Μπορούσε να παίζει επί οκτώ και δέκα ώρες καθημερινά. Αργότερα έλεγε ότι εκεί έμαθε περισσότερα από όσα θα του δίδασκε οποιοδήποτε ωδείο.

Η Αμερική ψάχνει τη δική της μουσική

Στις αρχές του 20ού αιώνα οι ΗΠΑ βρίσκονταν σε πολιτιστική αναζήτηση.

• Η οικονομία εκτοξευόταν.
• Οι ουρανοξύστες υψώνονταν.
• Η αυτοκινητοβιομηχανία άνθιζε.
• Το Χόλιγουντ γεννιόταν.

Όμως η μουσική υψηλού κύρους παρέμενε ευρωπαϊκή.

Ο Gershwin πίστευε ότι αυτό ήταν παράλογο. Γιατί να μην αποκτήσει η Αμερική τον δικό της συμφωνικό ήχο;

Η επιτυχία ήρθε νωρίς

Το 1919 συνέθεσε το τραγούδι Swanee, το οποίο ερμήνευσε ο Al Jolson.

Η επιτυχία ήταν τεράστια.

Για πρώτη φορά ένας νεαρός συνθέτης γινόταν γνωστός σε ολόκληρη την Αμερική, αποκτώντας οικονομική ανεξαρτησία και πρόσβαση στα μεγαλύτερα θέατρα του Broadway.

Η πραγματική καλλιτεχνική του φιλοδοξία, όμως, δεν ήταν τα εμπορικά τραγούδια.

Ήθελε να αποδείξει ότι η αμερικανική λαϊκή μουσική μπορούσε να σταθεί ισάξια με τη μεγάλη ευρωπαϊκή κλασική παράδοση.

Η στιγμή που άλλαξε τα πάντα:

Rhapsody in Blue

Το 1924 ο Paul Whiteman τού ζήτησε να γράψει ένα έργο που θα απέδειχνε ότι η τζαζ μπορούσε να γίνει σοβαρή τέχνη.

Ο Gershwin είχε μόλις λίγες εβδομάδες για να ολοκληρώσει τη σύνθεση.

Το αποτέλεσμα ήταν η "Rhapsody in Blue".

Η πρεμιέρα πραγματοποιήθηκε στις 12 Φεβρουαρίου 1924 στη Νέα Υόρκη. Στην αίθουσα βρίσκονταν σχεδόν όλοι οι μεγάλοι μουσικοί της εποχής.

Το χαρακτηριστικό γλίστρημα του κλαρινέτου στην αρχή του έργου έμεινε στην ιστορία. Από εκείνη τη στιγμή η αμερικανική μουσική δεν θα ήταν ποτέ ξανά η ίδια.

Ο Λεονάρντ Μπερνστάιν διευθύνει τη Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης και συνοδεύει ο ίδιος στο πιάνο μια ερμηνεία της "Rhapsody in Blue", στο Royal Albert Hall του Λονδίνου, το 1976.

Όταν η τζαζ μπήκε στις αίθουσες συναυλιών

Η μεγαλύτερη επανάσταση του Gershwin δεν ήταν τεχνική. Ήταν πολιτισμική.

Έφερε στις συμφωνικές αίθουσες μουσική που μέχρι τότε θεωρούνταν κατάλληλη μόνο για μπαρ, χορευτικές αίθουσες και αφροαμερικανικές συνοικίες.

Για πρώτη φορά το μπλουζ και η τζαζ αντιμετωπίστηκαν ως υψηλή τέχνη.

Η μουσική της μεγαλούπολης

Οι συνθέσεις του Gershwin είναι γεμάτες εικόνες. Δεν περιγράφουν εξοχές ούτε ρομαντικά τοπία.

Περιγράφουν πόλεις.

Ακούγοντας το έργο του μπορεί σχεδόν να «δει» κανείς:

• τα ταξί,
• τους ουρανοξύστες,
• τα τρένα,
• τα εργοστάσια,
• τα θέατρα του Broadway,
• τη φασαρία της Νέας Υόρκης.

Ήταν ίσως ο πρώτος μεγάλος συνθέτης που έκανε τη σύγχρονη μεγαλούπολη πρωταγωνίστρια της μουσικής.

«An American in Paris»

Το 1928 παρουσίασε το συμφωνικό ποίημα An American in Paris.

Το έργο αφηγείται μουσικά τις εμπειρίες ενός Αμερικανού που περιπλανιέται στους δρόμους του Παρισιού.

Ο Gershwin ενσωμάτωσε ακόμη και αυθεντικές κόρνες ταξί που είχε αγοράσει από τη γαλλική πρωτεύουσα, δημιουργώντας μια εξαιρετικά κινηματογραφική αίσθηση.

Το έργο αυτό επηρέασε βαθιά τη μουσική του Χόλιγουντ που ακολούθησε.

Broadway: το εργαστήρι της αμερικανικής ψυχαγωγίας

Παράλληλα, ο Gershwin κυριαρχούσε στο Broadway.

Μαζί με τον αδελφό του Ira έγραψαν δεκάδες μιούζικαλ που καθόρισαν τη χρυσή εποχή του αμερικανικού μουσικού θεάτρου.

Πολλά τραγούδια τους έγιναν διαχρονικά standards της τζαζ.

Οι Ella Fitzgerald, Frank Sinatra, Louis Armstrong, Billie Holiday και αργότερα δεκάδες ακόμη καλλιτέχνες τα ηχογράφησαν ξανά και ξανά.

Porgy and Bess : η πιο φιλόδοξη δημιουργία

Το μεγαλύτερο όνειρό του ήταν να γράψει μια αυθεντικά αμερικανική όπερα. Το αποτέλεσμα ήταν το Porgy and Bess.

Η όπερα αυτή έφερε στο προσκήνιο την αφροαμερικανική κοινότητα σε μια εποχή βαθιών φυλετικών διακρίσεων. Η απόφαση ήταν εξαιρετικά τολμηρή.

Σήμερα θεωρείται σταθμός όχι μόνο μουσικά αλλά και κοινωνικά.

Το "Summertime" εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο διασκευασμένα τραγούδια στην ιστορία της μουσικής, με χιλιάδες εκτελέσεις από τζαζ, κλασικούς, ποπ και ροκ καλλιτέχνες.

Η Ella Fitzgerald, συνοδευόμενη από το τρίο του Tee Carson - τον Tee Carson στο πιάνο, τον Keter Betts στο κοντραμπάσο και τον Joe Harris στα ντραμς - ερμηνεύει το "Summertime" από την όπερα "Porgy and Bess", σε συναυλία που πραγματοποιήθηκε στις 11 Φεβρουαρίου 1968, στο Deutschlandhalle του Βερολίνου.