Ήταν ερωτευμένοι, καλλιτέχνες και πρωτοπόροι του αμερικανικού μοντερνισμού. Ζωγράφιζαν μαζί, εξέθεταν μαζί και δημιούργησαν ένα σπίτι που έγινε τόπος συνάντησης της avant-garde της Νέας Υόρκης. Όμως η ιστορία δεν φέρθηκε με τον ίδιο τρόπο στη Marguerite και τον William Zorach.
Από την Κίρκη | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Η ιστορία αρχίζει στο Παρίσι. Στις αρχές του 20ού αιώνα, εάν ένας νεαρός Αμερικανός καλλιτέχνης ήθελε να δει από κοντά τι συνέβαινε στην πρωτοπορία, υπήρχε ένα μέρος όπου έπρεπε να βρίσκεται. Στο Παρίσι. Εκεί βρέθηκε η Marguerite Thompson.
Και εκεί γνώρισε δύο πράγματα που θα καθόριζαν τη ζωή της. Τον μοντερνισμό. Και τον William.
Η Marguerite πριν από τον William
Η Marguerite γεννήθηκε στην Καλιφόρνια το 1887. Το 1908 ταξίδεψε στο Παρίσι και βρέθηκε ξαφνικά μέσα σε έναν καλλιτεχνικό κόσμο που άλλαζε με εκπληκτική ταχύτητα. Ματίς Γκογκέν, Φωβισμός, Κυβισμός.
Οι παλιές βεβαιότητες για το χρώμα, την προοπτική και την αναπαράσταση διαλύονταν. Η Marguerite δεν παρακολουθούσε απλώς αυτή την επανάσταση. Συμμετείχε. Σπούδασε στην Académie de La Palette και άρχισε να δημιουργεί έργα με έντονα χρώματα, επίπεδες επιφάνειες και σκοτεινά περιγράμματα.
Η επίδραση του Φωτισμού ήταν εμφανής. Αλλά σταδιακά δημιουργούσε τη δική της γλώσσα.
Και τότε εμφανίστηκε ο William
Ο William Finkelstein είχε γεννηθεί το 1889 στη Λιθουανία και είχε μεταναστεύσει μικρός στις Ηνωμένες Πολιτείες. Και εκείνος βρέθηκε στο Παρίσι για να σπουδάσει τέχνη. Στην Académie de La Palette γνώρισε τη Marguerite. Η σχέση τους εξελίχθηκε γρήγορα. Το 1912 παντρεύτηκαν στη Νέα Υόρκη.
Και πήραν μια ασυνήθιστη απόφαση. Δεν θα χρησιμοποιούσαν ούτε το επίθετο Thompson της Marguerite ούτε το Finkelstein του William. Θα επέλεγαν ένα καινούργιο κοινό επώνυμο. Zorach.
Ήταν το αρχικό πρώτο όνομα του William. Και έτσι γεννήθηκαν οι Marguerite και William Zorach.
1913: η χρονιά που η Αμερική ανακάλυψε τον μοντερνισμό
Λίγους μήνες αργότερα συνέβη ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα στην ιστορία της αμερικανικής τέχνης. Το Armory Show του 1913. Η έκθεση έφερε το αμερικανικό κοινό αντιμέτωπο με την ευρωπαϊκή avant-garde. Πικάσο, Ματίς, Ντουσάμ, Μπρακ, Μπρανκούζι.
Για ένα μεγάλο μέρος του κοινού ήταν σοκ. Ο Μαρσέλ Ντουσάμ παρουσίασε το περίφημο Nude Descending a Staircase, No. 2. Οι εφημερίδες ειρωνεύονταν τα έργα. Το κοινό προσπαθούσε να καταλάβει τι ακριβώς έβλεπε. Και ανάμεσα στους Αμερικανούς καλλιτέχνες που συμμετείχαν βρίσκονταν: και οι δύο Zorach.
Η Marguerite και ο William βρίσκονταν ήδη μέσα στην πρώτη μεγάλη έκρηξη του αμερικανικού μοντερνισμού.
Αλλά η Marguerite ήταν ήδη μπροστά
Σήμερα ο William Zorach είναι συχνά το πιο αναγνωρίσιμο όνομα του ζευγαριού. Στις πρώτες δεκαετίες όμως της κοινής τους πορείας, η Marguerite είχε εξαιρετικά ισχυρή παρουσία στην avant-garde. Το 1916 συμμετείχε στο Forum Exhibition of Modern American Painters.
Ήταν η μοναδική γυναίκα στην έκθεση. Την επόμενη χρονιά συμμετείχε στην πρώτη έκθεση της Society of Independent Artists στη Νέα Υόρκη. Εκείνη την περίοδο συναναστρεφόταν καλλιτέχνες όπως ο Μαξ Βέμπερ, ο Μάρσντεν Χάρτλεϊ και ο Τσαρλς Ντέμουθ.
Το σπίτι των Zorach στο Greenwich Village εξελίχθηκε σε σημείο συνάντησης καλλιτεχνών και συγγραφέων. Δεν βρισκόταν στην περιφέρεια του αμερικανικού μοντερνισμού. Βρισκόταν στο κέντρο του.
Η τέχνη της άλλαζε μαζί με τη Νέα Υόρκη
Στα πρώτα έργα της κυριαρχούσε ο Φωβισμός. Έντονα χρώματα. Καμπύλες μορφές. Επίπεδος χώρος. Τοπία σχεδόν ονειρικά. Καθώς όμως ο κυβισμός άρχισε να κυριαρχεί περισσότερο στη Νέα Υόρκη, άλλαξε και η ζωγραφική της.
Η παλέτα έγινε πιο συγκρατημένη. Οι μορφές περισσότερο γεωμετρικές. Ο χώρος άρχισε να διασπάται. Η Marguerite δεν αντέγραφε απλώς τις ευρωπαϊκές τάσεις. Τις επεξεργαζόταν μέσα από τη δική της αισθητική.
Και μετά ήρθαν τα παιδιά
Το 1915 γεννήθηκε ο Tessim. Το 1917 η Dahlov. Και εδώ η ιστορία των Zorach αρχίζει να γίνεται κάτι περισσότερο από ιστορία τέχνης. Γίνεται ιστορία για το φύλο, την εργασία και το ποιος έχει τον χρόνο να είναι καλλιτέχνης. Η Marguerite συνέχισε να δημιουργεί. Αλλά δύο μικρά παιδιά άλλαξαν αναπόφευκτα τον τρόπο με τον οποίο μπορούσε να δουλεύει.
Η ζωγραφική απαιτούσε χώρο και αδιάκοπο χρόνο. Έτσι άρχισε να στρέφεται περισσότερο στα υφάσματα.
Όταν η κλωστή έγινε ζωγραφική
Και εδώ έκανε κάτι εκπληκτικό. Δεν αντιμετώπισε την κεντητική ως "χειροτεχνία". Την αντιμετώπισε ως ζωγραφική με μαλλί. Δημιουργούσε μεγάλα έργα με νήματα. Έντονα χρώματα. Μορφές. Τοπία. Οικογενειακές σκηνές. Σύνθετες επιφάνειες.
Αυτό που σήμερα θα μπορούσαμε εύκολα να εντάξουμε στη fine art, τότε συχνά ταξινομούνταν ως "decorative art" ή γυναικεία χειροτεχνία.
Και αυτή η διάκριση είχε συνέπειες.
Η παγίδα της «γυναικείας τέχνης»
Το Whitney Museum έχει επισημάνει ακριβώς αυτό το παράδοξο. Τα υφαντικά έργα της Marguerite είχαν εμπορική επιτυχία. Έφερναν χρήματα στην οικογένεια. Αλλά ταυτόχρονα θόλωσαν τον τρόπο με τον οποίο το καλλιτεχνικό κατεστημενο έβλεπε το έργο της.
Η ζωγραφική θεωρούνταν "υψηλή τέχνη". Η γλυπτική επίσης. Το κέντημα; Πολύ συχνά αντιμετωπιζόταν ως craft. Και η διάκριση αυτή δεν ήταν ουδέτερη. Ήταν βαθιά συνδεδεμένη με το φύλο.
Και ο William βρήκε τη γλυπτική
Την ίδια περίοδο, ο William ακολουθούσε μια διαφορετική διαδρομή. Είχε ξεκινήσει και εκείνος ως ζωγράφος. Επηρεάστηκε από τον Φωβισμό. Αργότερα από τον Κυβισμό. Αλλά τελικά ανακάλυψε το μέσο που θα τον έκανε γνωστό: τη γλυπτική.
Και ειδικότερα την άμεση λάξευση. Αντί να δημιουργεί πρώτα ένα μοντέλο από πηλό και στη συνέχεια να το μεταφέρει σε πέτρα μέσω τεχνιτών, ο William δούλευε απευθείας πάνω στο υλικό. Πέτρα. Ξύλο. Η μορφή προέκυπτε μέσα από το ίδιο το μπλοκ. Η προσέγγιση αυτή ταίριαζε απόλυτα με τη μοντερνιστική αναζήτηση της εποχής.
Ο William γίνεται διάσημος
Σταδιακά ο William Zorach εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικούς Αμερικανούς γλύπτες της γενιάς του. Τα έργα του μπήκαν σε μουσεία. Δημόσιους χώρους. Μεγάλες συλλογές. Δίδαξε. Έγραψε. Απέκτησε δημόσια αναγνώριση.
Και κάπου μέσα σε αυτή την πορεία συνέβη κάτι που έχουμε δει πολλές φορές στην ιστορία της τέχνης. Το ζευγάρι μετατράπηκε στην αφήγηση: "ο μεγάλος καλλιτέχνης και η επίσης καλλιτέχνις σύζυγός του".
Μόνο που η πραγματική ιστορία ήταν πολύ πιο περίπλοκη.
Η Marguerite δεν σταμάτησε ποτέ
Το 1925 ίδρυσε τη New York Society of Women Artists. Και έγινε η πρώτη πρόεδρός της. Το 1926 ήταν μία από μόλις τρεις Αμερικανίδες που συμμετείχαν στην International Exhibition of Modern Art στο Brooklyn Museum. Οι άλλες δύο; Η Τζόρτζια Ο'Κιφ και η Κατερίνε Σοφί Ντράιερ.
Το 1929 ήρθε μία ακόμη σημαντική αναγνώριση. Η Abby Aldrich Rockefeller - μία από τις ιδρύτριες του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (MoMA) - της ανέθεσε να δημιουργήσει ένα μεγάλο οικογενειακό πορτρέτο από μαλλί.
Η "χειροτεχνία" είχε φτάσει στην καρδιά της αμερικανικής καλλιτεχνικής ελίτ.
Georgetown Island: η άλλη ζωή των Zorach
Το 1923 το ζευγάρι αγόρασε ένα αγρόκτημα στο Georgetown Island του Maine. Εκεί περνούσαν τα καλοκαίρια τους. Η φύση έγινε κεντρικό κομμάτι της ζωής και της τέχνης τους. Τοπία. Οικογένεια. Ζώα. Θάλασσα. Δέντρα.
Η ζωή στο Maine εμφανίζεται ξανά και ξανά στα έργα τους. Αλλά υπάρχει κάτι ακόμη ενδιαφέρον. Οι δύο καλλιτέχνες μπορούσαν να βρίσκονται στον ίδιο τόπο, να κοιτούν το ίδιο τοπίο και να δημιουργούν εντελώς διαφορετικά έργα.
Η συνεργασία τους δεν σήμαινε καλλιτεχνική συγχώνευση.
«Μια ζωή συνεργασίας χωρίς να υποτάξουμε ποτέ την ατομικότητά μας»
Ο William Zorach περιέγραψε κάποτε τη σχέση τους με μια εξαιρετική φράση: μια ολόκληρη ζωή συνεργασίας χωρίς να υποταχθεί ποτέ η ατομικότητα. Ίσως αυτή να είναι η καλύτερη περιγραφή του γάμου τους. Δεν ήταν ένα κοινό καλλιτεχνικό brand. Δεν ζωγράφιζαν το ίδιο. Δεν δούλευαν με τα ίδια υλικά. Δεν ακολούθησαν την ίδια πορεία. Αλλά υπήρχε συνεχής ανταλλαγή.
- Ιδεών.
- Εικόνων.
- Κριτικής.
- Εμπειριών.
Ποιος επηρεάζει ποιον;
Και εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα που θέτει η επανεξέταση των Zorach. Όταν δύο καλλιτέχνες είναι παντρεμένοι, η ιστορία της τέχνης έχει συχνά την τάση να αναζητά έναν "κύριο" δημιουργό. Και έναν δεύτερο που επηρεάστηκε από εκείνον.
Αλλά τι γίνεται εάν η σχέση λειτουργεί αμφίδρομα; Τι γίνεται εάν ο ένας βλέπει τα έργα του άλλου, συζητούν, ταξιδεύουν μαζί, ζουν στο ίδιο σπίτι, γνωρίζουν τους ίδιους ανθρώπους, βλέπουν τις ίδιες εκθέσεις;
Τότε η έννοια της επιρροής γίνεται πολύ δυσκολότερη.
Η ιστορία της τέχνης αγαπούσε τους μοναχικούς άνδρες
Υπάρχει ένας λόγος που η περίπτωση των Zorach ακούγεται τόσο σύγχρονη. Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, η ιστορία της τέχνης οργανώθηκε γύρω από μια πολύ συγκεκριμένη εικόνα: τον ιδιοφυή άνδρα δημιουργό.
Ο καλλιτέχνης παρουσιάζεται ως μοναχική ιδιοφυΐα που δημιουργεί σχεδόν σε απομόνωση. Η πραγματικότητα ήταν συχνά πολύ διαφορετική. Καλλιτέχνες ζούσαν μέσα σε δίκτυα.
- Σχέσεις.
- Γάμους.
- Φιλίες.
- Σχολές.
- Κοινότητες.
Και πολλές γυναίκες που συμμετείχαν ενεργά σε αυτά τα δίκτυα έμειναν αργότερα στο περιθώριο της επίσημης αφήγησης.
Δεν ήταν μόνο η Marguerite
Η ιστορία της θυμίζει άλλες περιπτώσεις.
- Lee Krasner δίπλα στον Jackson Pollock.
- Elaine de Kooning δίπλα στον Willem de Kooning.
- Sonia Delaunay δίπλα στον Robert Delaunay.
- Anni Albers δίπλα στον Josef Albers.
Σε καθεμία από αυτές τις περιπτώσεις η σύγχρονη ιστορία της τέχνης αναγκάστηκε να επιστρέψει και να ξανακοιτάξει τις γυναίκες όχι ως συζύγους σημαντικών καλλιτεχνών αλλά ως σημαντικές καλλιτέχνιδες.
Η Marguerite Zorach ανήκει σε αυτή την ιστορία.
Γιατί όμως ξεχάστηκε περισσότερο;
Υπάρχει ένας ακόμη παράγοντας. Το μέσο. Ο William έκανε γλυπτική. Η Marguerite στράφηκε σε μεγάλο βαθμό στα υφάσματα. Για δεκαετίες τα μουσεία, οι κριτικοί και η αγορά της τέχνης τοποθετούσαν τα δύο μέσα σε διαφορετικά επίπεδα κύρους.
Γλυπτική = "υψηλή τέχνη"
Κέντημα = "χειροτεχνία"
Η σημερινή τέχνη έχει σε μεγάλο βαθμό διαλύσει αυτή την ιεραρχία. Και γι’ αυτό μπορούμε πλέον να δούμε τα έργα της Marguerite διαφορετικά. Όχι ως διακοσμητικές παρεκκλίσεις από τη ζωγραφική της. Αλλά ως βασικό μέρος της μοντερνιστικής της έρευνας.
Η επανεκτίμηση έχει ήδη αρχίσει
Τα μεγάλα αμερικανικά μουσεία έχουν αρχίσει εδώ και χρόνια να επανεξετάζουν τη θέση της. Το Whitney την έχει εντάξει στις παρουσιάσεις του πρώιμου αμερικανικού μοντερνισμού. Η National Gallery of Art διαθέτει έργα και εκτενή τεκμηρίωση της πορείας της. Και η αγορά της τέχνης αρχίζει επίσης να βλέπει διαφορετικά το έργο της.
Η νέα παρουσίαση των Zorach στη Νέα Υόρκη έρχεται ακριβώς μέσα σε αυτή τη διαδικασία.
Το ερώτημα δεν είναι αν η Marguerite ήταν «καλύτερη»
Η επανεκτίμηση μιας ξεχασμένης καλλιτέχνιδας δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε αντίστροφο διαγωνισμό. Δεν χρειάζεται να αποδείξουμε ότι η Marguerite ήταν μεγαλύτερη από τον William. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι διαφορετικό: Γιατί η ιστορία θυμήθηκε τον έναν περισσότερο από την άλλη;
Ήταν η ποιότητα; Το μέσο; Η αγορά; Οι θεσμοί; Η μητρότητα; Οι κοινωνικές αντιλήψεις για τις γυναίκες; Ή όλα αυτά μαζί;
Αυτό ακριβώς κάνει την ιστορία των Zorach ενδιαφέρουσα ακόμη και για κάποιον που δεν γνωρίζει κανένα έργο τους.
Ποιος γράφει τελικά την ιστορία της τέχνης;
Γιατί η ιστορία της τέχνης δεν είναι απλώς κατάλογος των καλύτερων έργων.Δημιουργείται από:
- μουσεία,
- συλλέκτες,
- κριτικούς,
- γκαλερί,
- ιστορικούς,
- αγορές,
- δωρεές,
- εκθέσεις.
Κάποιοι καλλιτέχνες μπαίνουν στον κανόνα. Άλλοι μένουν έξω. Και μετά από δεκαετίες επιστρέφουμε και ανακαλύπτουμε ότι η εικόνα ήταν ελλιπής. Η Marguerite Zorach είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Η γυναίκα που δεν ήταν απλώς "η κυρία Zorach"
Πέθανε το 1968. Ο William είχε πεθάνει δύο χρόνια νωρίτερα. Είχαν περάσει περισσότερο από μισό αιώνα μαζί. Δύο παιδιά. Δύο καριέρες. Διαφορετικά μέσα. Ένα κοινό σπίτι. Έναν κοινό κόσμο. Και μια ολόκληρη ζωή τέχνης.
Για χρόνια όμως η ιστορία θυμόταν περισσότερο τον William. Σήμερα η ισορροπία αλλάζει.
Add comment
Comments