Για αιώνες η ιστορία της Τροίας έμοιαζε να τελειώνει εκεί όπου τελειώνει και ο μύθος: στην καταστροφή της πόλης μετά τον περίφημο πόλεμο που πέρασε στην αιωνιότητα μέσα από την "Ιλιάδα". Μια νέα αρχαιολογική ανακάλυψη, όμως, δείχνει ότι η ζωή επέστρεψε πολύ νωρίτερα απ’ όσο πιστεύαμε.
Από τον Δαίδαλο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Υπάρχουν ελάχιστα μέρη στον κόσμο όπου η γραμμή ανάμεσα στον μύθο και στην ιστορία είναι τόσο δυσδιάκριτη όσο στην Τροία.
- Αχιλλέας.
- Έκτορας.
- Πρίαμος.
- Ελένη.
- Οδυσσέας.
- Ο Δούρειος Ίππος.
Για σχεδόν τρεις χιλιετίες, τα ονόματα αυτά αποτελούν μέρος της συλλογικής μνήμης του δυτικού πολιτισμού. Κάτω όμως από την Τροία του Ομήρου υπάρχει μια άλλη Τροία. Η πραγματική πόλη.
Ή, ακριβέστερα, πολλές πόλεις χτισμένες η μία πάνω στα ερείπια της άλλης. Και η αρχαιολογία μόλις πρόσθεσε ένα ακόμη σημαντικό κεφάλαιο στην ιστορία τους.
Η αρχαιότερη αγορά της Τροίας
Στον λόφο Χισαρλίκ, στη βορειοδυτική σημερινή Τουρκία, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν τα κατάλοιπα της αρχαιότερης γνωστής αγοράς της Τροίας. Η περιοχή ερευνάται στο πλαίσιο ανασκαφών του τουρκικού υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού και του Πανεπιστημίου Çanakkale Onsekiz Mart. Η αγορά χρονολογείται περίπου 2.800 χρόνια πριν.
Όμως η πραγματική σημασία της ανακάλυψης δεν βρίσκεται μόνο στην ηλικία της. Βρίσκεται σε αυτό που αποκαλύπτει για όσα συνέβησαν μετά την καταστροφή της Τροίας της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.
Η Τροία δεν έμεινε νεκρή για αιώνες
Για μεγάλο διάστημα κυριαρχούσε η εικόνα μιας πόλης που, μετά την καταστροφή της στο τέλος της Εποχής του Χαλκού, έμεινε ουσιαστικά εγκαταλελειμμένη επί αιώνες, μέχρι την ελληνική εγκατάσταση των επόμενων χρόνων.
Τα νέα ευρήματα περιπλέκουν αυτή την εικόνα. Ο Reyhan Körpe, αναπληρωτής επικεφαλής των ανασκαφών, εξηγεί ότι νέοι κάτοικοι φαίνεται να εγκαταστάθηκαν στην περιοχή περίπου: 80–90 χρόνια μετά την εγκατάλειψη της Τροίας της Εποχής του Χαλκού.
Και δεν ξεκίνησαν από το μηδέν. Χρησιμοποίησαν τα κατάλοιπα της παλαιότερης πόλης. Έχτισαν σπίτια επάνω και γύρω από τα ερείπιά της. Και επανέφεραν σε χρήση τον κεντρικό δημόσιο χώρο.
Μια αγορά πάνω στα ίχνη της παλιάς πόλης
Η περιοχή όπου πραγματοποιούνται οι ανασκαφές βρίσκεται μπροστά από τα εντυπωσιακά τείχη που συνδέονται με την Τροία VI. Η επίσημη αρχαιολογική παρουσίαση του χώρου χρονολογεί την Τροία VI περίπου μεταξύ 1900 και 1300 π.Χ. και τη χαρακτηρίζει ως μία από τις πλέον ανεπτυγμένες φάσεις της πόλης, με ενισχυμένα τείχη και πύργους.
Οι αρχαιολόγοι θεωρούν ότι στην περιοχή υπήρχε ήδη δημόσιος χώρος ή αγορά κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Αιώνες αργότερα ο χώρος χρησιμοποιήθηκε ξανά. Ο Körpe εξηγεί ότι η αγορά "αναβίωσε" με τους νέους κατοίκους που εγκαταστάθηκαν εκεί μετά την κατάρρευση της παλαιότερης πόλης.
Αυτό σημαίνει κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον: η νέα Τροία δεν έσβησε την παλιά. Χτίστηκε επάνω της.
Ο δρόμος προς τη νότια πύλη
Δεν είναι μόνο η αγορά. Οι ανασκαφές έχουν αποκαλύψει επίσης μια στρωμένη οδό που οδηγεί προς τη νότια πύλη, καθώς και κεραμικά της Εποχής του Σιδήρου. Ο συνδυασμός των ευρημάτων αποτελεί την ουσία της νέας ερμηνείας.
Δεν βλέπουμε απλώς μερικά αντικείμενα που άφησαν πίσω τους περαστικοί. Βλέπουμε ενδείξεις οργανωμένης ανθρώπινης παρουσίας και επαναχρησιμοποίησης του αστικού χώρου.
Η Τροία δεν είναι μία πόλη
Για να καταλάβουμε γιατί η ανακάλυψη έχει σημασία, πρέπει να ξεχάσουμε για λίγο την εικόνα που μας έχει δώσει ο κινηματογράφος. Η Τροία δεν είναι ένας ενιαίος αρχαιολογικός ορίζοντας. Οι ανασκαφές έχουν αποκαλύψει εννέα κύριες φάσεις κατοίκησης, από την Τροία I μέχρι την Τροία IX.
Η μία πόλη χτιζόταν πάνω στην άλλη. Τείχη γκρεμίζονταν. Σπίτια καίγονταν. Νέα κτίρια κατασκευάζονταν πάνω στα παλιά. Πληθυσμοί άλλαζαν. Και έτσι ο λόφος Χισαρλίκ μετατράπηκε σε κάτι σαν τεράστιο αρχαιολογικό αρχείο χιλιάδων ετών.
Και πού βρίσκεται ο Όμηρος;
Εδώ βρίσκεται αναπόφευκτα το ερώτημα που κάνει την Τροία διαφορετική από σχεδόν κάθε άλλο αρχαιολογικό χώρο. Ποια από αυτές είναι η Τροία της "Ιλιάδας"; Δεν υπάρχει απλή απάντηση.
Η επίσημη τουρκική παρουσίαση του αρχαιολογικού χώρου τοποθετεί την Τροία VIIa, περίπου 1300–1200 π.Χ., στην περίοδο που συνδέεται συνήθως με τον Τρωικό Πόλεμο. Η παράδοση τοποθετεί την πτώση της Τροίας στο 1184 π.Χ. Αλλά η αρχαιολογία δεν μπορεί να μας πει ότι ο Αχιλλέας πολέμησε πράγματι τον Έκτορα έξω από αυτά τα τείχη.
Ούτε ότι υπήρξε ένας Δούρειος Ίππος όπως τον γνωρίζουμε από την παράδοση. Αυτό που μπορεί να μας δείξει είναι ότι στην περιοχή υπήρχε μια σημαντική οχυρωμένη πόλη της Εποχής του Χαλκού, ότι γνώρισε καταστροφές και μεταβολές και ότι η ζωή στον χώρο συνεχίστηκε με πολύ πιο περίπλοκο τρόπο απ’ όσο υποδηλώνει μια απλή αφήγηση "καταστροφή και εγκατάλειψη".
Ο άνθρωπος που αναζήτησε την Τροία μέσα στον Όμηρο
Η σύγχρονη ιστορία των ανασκαφών είναι σχεδόν τόσο συναρπαστική όσο και η αρχαία. Γύρω στο 1870, ο Ερρίκος Σλήμαν άρχισε να σκάβει στο Χισαρλίκ, πεπεισμένος ότι τα ομηρικά έπη περιείχαν πραγματικές γεωγραφικές πληροφορίες.
Η προσέγγισή του υπήρξε αμφιλεγόμενη και οι ανασκαφικές τεχνικές του προκάλεσαν καταστροφές σε τμήματα του χώρου. Αλλά η βασική του πεποίθηση - ότι κάτω από τον λόφο υπήρχαν τα κατάλοιπα της ιστορικής Τροίας - άλλαξε για πάντα την αρχαιολογία της περιοχής.
Οι ανασκαφές αποκάλυψαν τελικά όχι μία, αλλά διαδοχικές Τροίες.
Όταν η αρχαιολογία συναντά τη λογοτεχνία
Και ίσως εδώ βρίσκεται ο λόγος που η συγκεκριμένη ανακάλυψη ανήκει τόσο στην ιστορία όσο και στις Τέχνες. Η Ιλιάδα δεν είναι αρχαιολογική έκθεση. Είναι ποίηση.
Το έργο που αποδίδουμε στον Όμηρο δημιουργήθηκε μέσα από μια μακρά προφορική παράδοση και μετέτρεψε έναν μακρινό κόσμο πολέμων, βασιλέων και ηρώων σε ένα από τα θεμελιώδη έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Η αρχαιολογία κάνει κάτι διαφορετικό. Δεν αναζητά τον Αχιλλέα. Αναζητά:
- τείχη,
- κεραμικά,
- δρόμους,
- σπίτια,
- στρώματα καταστροφής,
- δημόσιους χώρους.
Και όμως, δύο εντελώς διαφορετικοί δρόμοι - η ποίηση και η αρχαιολογία - καταλήγουν συνεχώς να συναντιούνται στο ίδιο μέρος. Στην Τροία.
Η σημαντικότερη ανατροπή: μετά την καταστροφή υπήρξε συνέχεια
Ίσως αυτό να είναι και το ωραιότερο στοιχείο της νέας ανακάλυψης. Η δημοφιλής αφήγηση του Τρωικού Πολέμου έχει ένα καθαρό τέλος. Η πόλη πέφτει. Η Τροία καίγεται. Οι νικητές αναχωρούν. Ο Οδυσσέας αρχίζει το ταξίδι της επιστροφής. Τέλος.
Η πραγματική ιστορία των πόλεων όμως σπάνια λειτουργεί έτσι.
- Οι άνθρωποι επιστρέφουν.
- Χτίζουν πάνω στα ερείπια.
- Χρησιμοποιούν ξανά τα τείχη.
- Ανοίγουν δρόμους.
- Δημιουργούν αγορές.
Και η πόλη αποκτά μια δεύτερη, τρίτη ή τέταρτη ζωή. Η νέα ανακάλυψη στο Χισαρλίκ μας υπενθυμίζει ακριβώς αυτό: η καταστροφή μιας πόλης δεν σημαίνει απαραίτητα το τέλος της ιστορίας της.
Η Τροία μετά τον Όμηρο
Περίπου 2.800 χρόνια μετά τη δημιουργία εκείνης της αγοράς και περισσότερο από έναν αιώνα μετά τις πρώτες μεγάλες ανασκαφές στο Χισαρλίκ, η Τροία εξακολουθεί να αλλάζει την εικόνα που έχουμε γι’ αυτήν.
Και αυτό ίσως είναι το μεγαλύτερο μυστήριο του χώρου. Κάθε γενιά αναζητά εκεί τη δική της Τροία. Ο Όμηρος βρήκε έναν κόσμο ηρώων. Ο Σλήμαν αναζήτησε την πόλη του Ομήρου. Οι σύγχρονοι αρχαιολόγοι αναζητούν τις πραγματικές κοινωνίες που έζησαν ανάμεσα στα τείχη της.
Και τώρα μια αγορά, ένας δρόμος και μερικά κεραμικά μάς αποκαλύπτουν κάτι που η μεγάλη επική αφήγηση δεν μπορούσε να δείξει: τι συνέβη όταν τελείωσε ο πόλεμος και οι ήρωες έφυγαν.
Η απάντηση φαίνεται να είναι απλή και βαθιά ανθρώπινη. Η ζωή επέστρεψε.
Add comment
Comments