Εδώ και σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια, η Οδύσσεια αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Κι όμως, ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα παραμένει αναπάντητο: ποιος πραγματικά δημιούργησε την Οδύσσεια;
Η νέα κινηματογραφική μεταφορά του έπους από τον Κρίστοφερ Νόλαν αναζωπύρωσε τη συζήτηση γύρω από το έργο του Ομήρου, αλλά και για το αν υπάρχει μία και μοναδική "αυθεντική" Οδύσσεια ή αν το κείμενο που γνωρίζουμε σήμερα είναι το αποτέλεσμα αιώνων προφορικής παράδοσης, επεξεργασίας και αναθεώρησης.
Από τον Τζορτζ Τσάπμαν έως τη σύγχρονη εποχή
Για αιώνες, όσοι δεν γνώριζαν αρχαία ελληνικά ήταν πρακτικά αδύνατο να διαβάσουν την Οδύσσεια.
Η πρώτη πλήρης αγγλική μετάφραση κυκλοφόρησε περίπου το 1615 από τον Τζορτζ Τσάπμαν και θεωρήθηκε τόσο σημαντική ώστε δύο αιώνες αργότερα ενέπνευσε τον μεγάλο Άγγλο ποιητή Τζον Κιτς να γράψει το διάσημο σονέτο On First Looking into Chapman’s Homer, έπειτα από μια ολόκληρη νύχτα ανάγνωσης.
Σήμερα, κάθε νέα μετάφραση αποτελεί ουσιαστικά μια νέα ερμηνεία του ίδιου έργου.
Η λέξη που διχάζει τους μεταφραστές
Η πρώτη κιόλας λέξη που περιγράφει τον Οδυσσέα έχει προκαλέσει ατελείωτες συζητήσεις.
Ο Όμηρος χρησιμοποιεί το επίθετο πολύτροπος, έναν όρο που μπορεί να σημαίνει ταυτόχρονα τον πολυμήχανο, τον ευέλικτο, τον πολύπλευρο, αλλά και τον άνθρωπο που αλλάζει συνεχώς πορεία ή αλλάζει ο ίδιος μέσα από τις εμπειρίες του.
Έτσι εξηγούνται και οι μεγάλες διαφορές μεταξύ των σύγχρονων μεταφράσεων.
Ο Robert Fitzgerald μιλά για έναν άνδρα "ικανό σε κάθε μορφή αγώνα", ο Robert Fagles για "τον άνθρωπο των αμέτρητων στροφών", ενώ η Emily Wilson προτίμησε την απλή αλλά ιδιαίτερα συζητημένη φράση "Πες μου για έναν πολύπλοκο άνθρωπο".
Η επιλογή της Wilson προκάλεσε έντονες αντιδράσεις μεταξύ κλασικών φιλολόγων, οι οποίοι θεώρησαν ότι απομακρύνεται από την παραδοσιακή εικόνα του Οδυσσέα.
Ένα έπος που γεννήθηκε από προφορικές αφηγήσεις
Το σημαντικότερο όμως ερώτημα δεν αφορά τη μετάφραση αλλά την ίδια τη δημιουργία του έργου.
Οι περισσότεροι σύγχρονοι μελετητές συμφωνούν ότι η Οδύσσεια δεν εμφανίστηκε ξαφνικά ως ολοκληρωμένο βιβλίο.
Για πολλούς αιώνες αποτελούσε προφορική παράδοση.
Οι ιστορίες για τον βασιλιά της Ιθάκης μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά μέσω επαγγελματιών ραψωδών, πολύ πριν καταγραφούν σε πάπυρο.
Αρχαιολογικά ευρήματα, όπως παραστάσεις του Οδυσσέα να τυφλώνει τον Κύκλωπα Πολύφημο σε αγγεία του 7ου αιώνα π.Χ., αποδεικνύουν ότι οι ιστορίες ήταν ήδη ευρύτατα γνωστές.
Ορισμένοι μελετητές μάλιστα θεωρούν ότι οι πρώτες μορφές του έπους κυκλοφορούσαν ήδη από τη δεύτερη χιλιετία π.Χ., δηλαδή κατά την ύστερη εποχή του Χαλκού.
Οι βάρδοι δεν απομνημόνευαν – αυτοσχεδίαζαν
Στη δεκαετία του 1930, ο Αμερικανός φιλόλογος Μίλμαν Πάρι και ο συνεργάτης του Άλμπερτ Λορντ ταξίδεψαν στη Γιουγκοσλαβία για να μελετήσουν ζωντανές ακόμη προφορικές παραδόσεις.
Εκεί κατέγραψαν τραγουδιστές που μπορούσαν να αφηγηθούν ιστορίες άνω των 12.000 στίχων, περίπου όσο και η Οδύσσεια.
Το εντυπωσιακό ήταν ότι δεν απομνημόνευαν το κείμενο.
Χρησιμοποιούσαν επαναλαμβανόμενες φράσεις, χαρακτηριστικούς επιθετικούς προσδιορισμούς, σταθερά αφηγηματικά μοτίβα και συγκεκριμένο ρυθμό, αυτοσχεδιάζοντας κάθε φορά μια νέα εκδοχή της ίδιας ιστορίας.
Η θεωρία αυτή άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι επιστήμονες αντιλαμβάνονται σήμερα τα ομηρικά έπη.
Ήταν ο Όμηρος ένας ή πολλοί;
Το ερώτημα παραμένει ανοικτό.
Ορισμένοι κορυφαίοι φιλόλογοι, όπως ο Gregory Nagy του Harvard, θεωρούν ότι ο "Όμηρος" δεν ήταν ένα συγκεκριμένο ιστορικό πρόσωπο αλλά το αποτέλεσμα πολλών γενεών προφορικών αφηγητών που διαμόρφωσαν σταδιακά το έπος.
Άλλοι, όπως ο Martin West, υποστήριζαν ότι η Οδύσσεια γράφτηκε από έναν μοναδικό ποιητή τον 7ο αιώνα π.Χ.
Αντίστοιχα, ο Richard Janko θεωρεί ότι τόσο η Ιλιάδα όσο και η Οδύσσεια δημιουργήθηκαν από τον ίδιο εξαιρετικά χαρισματικό ποιητή ήδη τον 8ο αιώνα π.Χ., με κάποιον γραφέα να καταγράφει αργότερα την προφορική απαγγελία του.
Καμία από τις θεωρίες δεν έχει επιβεβαιωθεί οριστικά.
Πώς σταθεροποιήθηκε το κείμενο
Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι η καθιέρωση ενός ενιαίου κειμένου έγινε σταδιακά μέσα από τις δημόσιες απαγγελίες σε μεγάλες θρησκευτικές γιορτές της αρχαίας Ελλάδας.
Στα Παναθήναια των Αθηνών οι ραψωδοί όφειλαν να απαγγέλλουν διαδοχικά ολόκληρο το έπος, συνεχίζοντας ακριβώς από το σημείο όπου είχε σταματήσει ο προηγούμενος.
Αυτή η διαδικασία περιόρισε σταδιακά τις αποκλίσεις και δημιούργησε μια περισσότερο σταθερή μορφή της Οδύσσειας.
Αργότερα, οι φιλόλογοι της περίφημης Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας συνέκριναν δεκάδες διαφορετικούς παπύρους, επιδιώκοντας να αποκαταστήσουν το πιο αξιόπιστο δυνατό κείμενο.
Υπήρχαν πολλές Οδύσσειες
Τα αρχαιότερα σωζόμενα αποσπάσματα της Οδύσσειας προέρχονται από παπύρους της Αιγύπτου ηλικίας άνω των 2.000 ετών.
Παρουσιάζουν μικρές διαφορές μεταξύ τους.
Άλλοτε περιλαμβάνουν επιπλέον στίχους και άλλοτε παραλείπουν ορισμένα χωρία.
Ωστόσο, οι αποκλίσεις δεν αλλάζουν ουσιαστικά την πλοκή.
Αυτό δείχνει ότι υπήρχαν πολλές παραλλαγές του ίδιου έπους πριν επικρατήσει η μορφή που γνωρίζουμε σήμερα.
Η Οδύσσεια συνεχίζει να μεταμορφώνεται
Σήμερα, η Οδύσσεια εξακολουθεί να εμπνέει νέες μεταφράσεις, θεατρικές παραστάσεις, λογοτεχνικές διασκευές και κινηματογραφικές μεταφορές.
Η ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν αποτελεί απλώς το πιο πρόσφατο κεφάλαιο μιας παράδοσης σχεδόν τριών χιλιετιών.
Ίσως αυτό να αποτελεί και τη μεγαλύτερη δύναμη του έργου.
Η Οδύσσεια δεν είναι ένα "παγωμένο" κείμενο του παρελθόντος, αλλά ένας ζωντανός μύθος που κάθε εποχή αφηγείται ξανά με τον δικό της τρόπο, διατηρώντας αναλλοίωτο τον πυρήνα του ταξιδιού, της περιπέτειας και της ανθρώπινης αναζήτησης για την επιστροφή στην πατρίδα.
Add comment
Comments