Η τεχνητή νοημοσύνη «σπάει» τους κώδικες της Ιστορίας: Από τα μυστικά του Βατικανού μέχρι τον Δίσκο της Φαιστού

Φανταστείτε μια τεράστια βιβλιοθήκη όπου εκατομμύρια σελίδες παραμένουν ανοιχτές μπροστά στα μάτια των ιστορικών, αλλά είναι ουσιαστικά αόρατες.

Δεν λείπουν, δεν έχουν καταστραφεί, ούτε βρίσκονται σε άγνωστες τοποθεσίες. Βρίσκονται στα μεγαλύτερα αρχεία του κόσμου, από το Βατικανό μέχρι το Βρετανικό Μουσείο και από τις εθνικές βιβλιοθήκες της Ευρώπης μέχρι ιδιωτικές συλλογές. Το πρόβλημα είναι απλό: κανείς δεν μπορεί να τις διαβάσει.

Οι σελίδες αυτές είναι γραμμένες σε κώδικες που δημιουργήθηκαν πριν από εκατοντάδες χρόνια. Τα γράμματα έχουν αντικατασταθεί από σύμβολα, αριθμούς, αστρολογικά σημεία ή εντελώς επινοημένους χαρακτήρες.

Οι δημιουργοί τους ήθελαν να προστατεύσουν τις πληροφορίες από αδιάκριτα βλέμματα και, σε μεγάλο βαθμό, τα κατάφεραν. Οι περισσότεροι από αυτούς τους κώδικες παρέμειναν άλυτοι μέχρι σήμερα.

Υπολογίζεται ότι περίπου το 1% του αρχειακού υλικού που σώζεται παγκοσμίως είναι πλήρως ή μερικώς κρυπτογραφημένο.

Το ποσοστό ακούγεται μικρό, αλλά μεταφράζεται σε εκατομμύρια σελίδες που παραμένουν πρακτικά "βουβές". Μέσα τους μπορεί να κρύβονται πολιτικές συνωμοσίες, άγνωστες επιστημονικές ανακαλύψεις, διπλωματικές διαπραγματεύσεις, προσωπικές εξομολογήσεις, ακόμη και θεραπείες που δεν καταγράφηκαν ποτέ στα επίσημα ιατρικά συγγράμματα.

Για δεκαετίες, οι ιστορικοί γνώριζαν ότι αυτές οι πληροφορίες υπήρχαν, αλλά η πρόσβαση σε αυτές απαιτούσε ατελείωτες ώρες χειρωνακτικής εργασίας, εξειδικευμένες γνώσεις γλωσσολογίας και αρκετή τύχη. Σήμερα, όμως, για πρώτη φορά στην ιστορία, η κατάσταση αλλάζει ριζικά.

Ο κώδικας που περίμενε τέσσερις αιώνες

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της νέας εποχής είναι ο λεγόμενος Κώδικας Borg.

Το χειρόγραφο, που φυλάσσεται στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού, αποτελείται από περισσότερες από 400 σελίδες γεμάτες άγνωστους χαρακτήρες.

Όποιος το ξεφυλλίζει βλέπει κάτι που μοιάζει περισσότερο με εξωγήινη γραφή παρά με ανθρώπινη γλώσσα. Περίπου τριάντα τέσσερα διαφορετικά σύμβολα επαναλαμβάνονται σε περίεργους συνδυασμούς, ενώ ανάμεσά τους εμφανίζονται σποραδικά λατινικά γράμματα και ορισμένες αραβικές λέξεις στην πρώτη σελίδα.

Για περισσότερα από τετρακόσια χρόνια κανείς δεν γνώριζε τι ακριβώς περιείχε.

• Ήταν θρησκευτικό κείμενο;
• Αλχημιστικό εγχειρίδιο;
• Μυστικές οδηγίες κάποιας αδελφότητας;

Η απάντηση αποδείχθηκε πολύ πιο ενδιαφέρουσα.

Πίσω από τα παράξενα σύμβολα κρύβονταν εκατοντάδες θεραπευτικές συνταγές. Το χειρόγραφο περιλάμβανε οδηγίες για την αντιμετώπιση παθήσεων του πεπτικού συστήματος, πυρετών, δερματικών προβλημάτων και άλλων ασθενειών, αξιοποιώντας βότανα, κρασί, μπαχαρικά και φυσικά συστατικά που χρησιμοποιούσε η ιατρική της εποχής.

Η κρυπτογράφηση δεν ήταν παιχνίδι. Ήταν μηχανισμός προστασίας.

Γιατί έκρυβαν τη γνώση;

Σήμερα θεωρούμε αυτονόητο ότι μια επιστημονική ανακάλυψη δημοσιεύεται σε κάποιο περιοδικό ή στο διαδίκτυο. Στην Ευρώπη του 16ου και του 17ου αιώνα, όμως, τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά.

Η γνώση μπορούσε να γίνει επικίνδυνη.

Ένας γιατρός που πρότεινε ανορθόδοξες θεραπείες κινδύνευε να κατηγορηθεί ως απατεώνας. Ένας αλχημιστής μπορούσε εύκολα να θεωρηθεί μάγος. Ένας βοτανολόγος που χρησιμοποιούσε σπάνια φυτά ήταν πιθανό να βρεθεί αντιμέτωπος με τις αρχές ή με την Εκκλησία.

Σε πολλές περιπτώσεις, η κρυπτογράφηση λειτουργούσε ως μορφή πνευματικής ιδιοκτησίας. Οι συνταγές αποτελούσαν επαγγελματικό μυστικό. Όσο λιγότεροι μπορούσαν να τις αντιγράψουν, τόσο μεγαλύτερη ήταν η αξία τους.

Υπήρχε όμως και ένας ακόμη λόγος.

Η Ευρώπη βρισκόταν σε μια εποχή θρησκευτικών συγκρούσεων, εμφυλίων πολέμων και πολιτικών δολοπλοκιών. Η πληροφορία ήταν δύναμη και η δύναμη έπρεπε να προστατεύεται.

Η μεγαλύτερη χαμένη βιβλιοθήκη της ανθρωπότητας

Ο Κώδικας Borg δεν είναι μοναδική περίπτωση.

Οι ιστορικοί γνωρίζουν πλέον ότι υπάρχουν δεκάδες χιλιάδες παρόμοια χειρόγραφα διάσπαρτα σε βιβλιοθήκες όλου του κόσμου.

• Άλλα περιέχουν επιστολές βασιλιάδων.
• Άλλα οικονομικά αρχεία.
• Άλλα στρατιωτικές διαταγές.
• Άλλα προσωπικά ημερολόγια.

Κάποια ίσως να μην αλλάξουν ποτέ την ιστορία. Άλλα όμως ενδέχεται να ανατρέψουν όσα θεωρούσαμε δεδομένα για ολόκληρες εποχές.

Το εντυπωσιακό είναι ότι μέχρι πριν από λίγα χρόνια η αποκρυπτογράφηση ενός μόνο εγγράφου μπορούσε να απαιτήσει μήνες ή ακόμη και χρόνια εργασίας.

Ένας ειδικός έπρεπε να καταγράψει προσεκτικά κάθε σύμβολο, να αναζητήσει επαναλαμβανόμενα μοτίβα, να δοκιμάσει εκατοντάδες πιθανούς συνδυασμούς και να ελέγξει αν το αποτέλεσμα είχε γλωσσικό νόημα.

Ήταν μια διαδικασία σχεδόν αρχαιολογική.

Μια νέα εποχή για την ιστορική έρευνα

Η μεγάλη ανατροπή ήρθε από έναν χώρο που ελάχιστοι ιστορικοί περίμεναν πριν από δέκα χρόνια: την τεχνητή νοημοσύνη.

Οι ίδιοι αλγόριθμοι που σήμερα αναγνωρίζουν πρόσωπα σε φωτογραφίες, μεταφράζουν δεκάδες γλώσσες ή συνομιλούν με ανθρώπους, εκπαιδεύονται πλέον να αναγνωρίζουν μεσαιωνικές γραφές, ξεθωριασμένα μελάνια και άγνωστα κρυπτογραφικά σύμβολα.

Η διαφορά δεν είναι απλώς ποσοτική. Είναι ποιοτική.

Για πρώτη φορά, οι υπολογιστές δεν περιορίζονται στην αντιγραφή ενός κειμένου. Αρχίζουν να κατανοούν τη δομή του, να εντοπίζουν γλωσσικά μοτίβα και να προτείνουν πιθανές αποκρυπτογραφήσεις μέσα σε λίγα λεπτά.

Δεν αντικαθιστούν τον ιστορικό.

Του δίνουν όμως ένα εργαλείο που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε με επιστημονική φαντασία.

Και ίσως αυτή να είναι η αρχή μιας νέας εποχής στην ιστορική έρευνα.

Γιατί κάθε φορά που ένας παλιός κώδικας "σπάει", δεν λύνεται απλώς ένας γρίφος. Ανακτά τη φωνή του ένας άνθρωπος που έζησε πριν από εκατοντάδες χρόνια και είχε κάτι να πει στους μεταγενέστερους.

Οι βασιλιάδες, οι κατάσκοποι και οι εραστές που έγραφαν σε μυστικούς κώδικες

Αν σήμερα η κρυπτογράφηση συνδέεται κυρίως με το διαδίκτυο, τις τραπεζικές συναλλαγές και την κυβερνοασφάλεια, για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας είχε έναν πολύ διαφορετικό σκοπό: να προστατεύει πληροφορίες που, αν έπεφταν σε λάθος χέρια, μπορούσαν να προκαλέσουν πόλεμο, να ανατρέψουν κυβερνήσεις ή να οδηγήσουν ανθρώπους στην αγχόνη.

Οι κρυπτογραφημένες επιστολές δεν αποτελούσαν εξαίρεση. Ήταν ο κανόνας για βασιλιάδες, διπλωμάτες, στρατηγούς, εμπόρους, ακόμη και για ερωτευμένους που ήθελαν να κρατήσουν μυστική την αλληλογραφία τους.

Κάθε σύμβολο, κάθε αριθμός και κάθε παράξενος χαρακτήρας έκρυβε μια ανθρώπινη ιστορία.

Και πολλές από αυτές τις ιστορίες μόλις τώρα αρχίζουν να αποκαλύπτονται.

Η κρυπτογραφία είναι σχεδόν τόσο παλιά όσο και η γραφή

Η ανάγκη να αποκρύψει κανείς ένα μήνυμα εμφανίστηκε σχεδόν ταυτόχρονα με την ανάγκη να το γράψει.

Ήδη από την αρχαία Αίγυπτο συναντώνται ασυνήθιστες μορφές ιερογλυφικών που χρησιμοποιούνταν όχι για λόγους αισθητικής αλλά για να δυσκολεύουν την ανάγνωση.

Στην αρχαία Ελλάδα αναπτύχθηκαν οι πρώτες συστηματικές τεχνικές στρατιωτικής κρυπτογράφησης. Η πιο γνωστή ήταν η σκυτάλη των Σπαρτιατών: μια λωρίδα δέρματος τυλιγόταν γύρω από έναν ξύλινο κύλινδρο συγκεκριμένης διαμέτρου και μόνο όποιος διέθετε κύλινδρο ίδιου μεγέθους μπορούσε να διαβάσει το μήνυμα.

Οι Ρωμαίοι βελτίωσαν τις μεθόδους αυτές. Ο Ιούλιος Καίσαρας χρησιμοποιούσε έναν απλό αλλά αποτελεσματικό μηχανισμό αντικατάστασης γραμμάτων, γνωστό σήμερα ως "Κώδικας του Καίσαρα".

Για την εποχή του, ήταν αρκετός ώστε να προστατεύει στρατιωτικές διαταγές από τους αντιπάλους.

Από εκεί και πέρα, η ιστορία της κρυπτογραφίας εξελίχθηκε παράλληλα με την ιστορία της εξουσίας.

Η μάχη ανάμεσα σε δύο επαγγέλματα

Η εξέλιξη της κρυπτογραφίας δημιούργησε ένα παράδοξο.

Κάθε φορά που κάποιος επινοούσε έναν καλύτερο τρόπο να κρύψει πληροφορίες, κάποιος άλλος προσπαθούσε να τον "σπάσει"

Έτσι γεννήθηκαν δύο από τα παλαιότερα "επαγγέλματα" των μυστικών υπηρεσιών:

• οι δημιουργοί κωδίκων,
• και οι αποκρυπτογράφοι.

Η μεταξύ τους αντιπαράθεση συνεχίζεται μέχρι σήμερα.

Οι ίδιοι μαθηματικοί κανόνες που προστατεύουν τις ηλεκτρονικές τραπεζικές συναλλαγές είναι απόγονοι εκείνων που χρησιμοποιούσαν οι βασιλικές αυλές της Αναγέννησης.

Η Μαρία Στιούαρτ μιλούσε μέσα από σύμβολα

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα είναι η Μαρία Στιούαρτ, βασίλισσα της Σκωτίας.

Μετά την εκθρόνισή της, πέρασε σχεδόν είκοσι χρόνια υπό περιορισμό στην Αγγλία.

Ήταν αποκομμένη από τους συμμάχους της. Κάθε επιστολή της διαβαζόταν. Κάθε αγγελιοφόρος παρακολουθούνταν.

Ο μόνος τρόπος επικοινωνίας ήταν η κρυπτογράφηση.

Για αιώνες, δεκάδες επιστολές της παρέμεναν αδιάβαστες μέσα στα αρχεία ευρωπαϊκών βιβλιοθηκών.

Μόλις τα τελευταία χρόνια ειδικοί κατάφεραν να τις αποκρυπτογραφήσουν.

Το αποτέλεσμα εξέπληξε ακόμη και τους ιστορικούς. Η Μαρία δεν συζητούσε μόνο για πολιτικές εξελίξεις.

Εμφανιζόταν ως μια γυναίκα γεμάτη άγχος, που προσπαθούσε να οργανώσει την επιστροφή της στον θρόνο, ενώ ταυτόχρονα ένιωθε προδομένη ακόμη και από τον ίδιο της τον γιο, τον μελλοντικό βασιλιά Ιάκωβο Α΄ της Αγγλίας.

Οι επιστολές δεν άλλαξαν μόνο γεγονότα.

Άλλαξαν την εικόνα που είχαμε για τον χαρακτήρα της.

Όταν ακόμη και οι αυτοκράτορες φοβούνταν

Ένα άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα αφορά τον Κάρολο Ε΄, τον ισχυρότερο ίσως μονάρχη της Ευρώπης τον 16ο αιώνα.

Η αυτοκρατορία του εκτεινόταν από την Ισπανία μέχρι τις Κάτω Χώρες και από τη Γερμανία μέχρι μεγάλες περιοχές της Ιταλίας.

Στα μάτια των συγχρόνων του έμοιαζε σχεδόν ανίκητος. Κι όμως, μια μικρή κρυπτογραφημένη επιστολή αποκάλυψε μια εντελώς διαφορετική εικόνα.

Η αποκρυπτογράφησή της χρειάστηκε περίπου έξι μήνες.

Το κείμενο χρησιμοποιούσε περισσότερα από εκατό διαφορετικά σύμβολα, πολλά από τα οποία άλλαζαν σημασία ανάλογα με το σημείο όπου εμφανίζονταν.

Όταν τελικά οι ειδικοί κατάφεραν να το διαβάσουν, ανακάλυψαν ότι ο αυτοκράτορας πίστευε πως σχεδιαζόταν η δολοφονία του από δυνάμεις που συνδέονταν με τη Γαλλία.

Ξαφνικά, ο άνθρωπος που παρουσιαζόταν ως πανίσχυρος εμφανιζόταν γεμάτος ανασφάλεια.

Μερικές φορές, μία μόνο επιστολή αρκεί για να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε μια ολόκληρη προσωπικότητα.

Οι κατάσκοποι του Τριακονταετούς Πολέμου

Κατά τον Τριακονταετή Πόλεμο (1618-1648), σχεδόν κάθε σοβαρή διπλωματική επικοινωνία ήταν κρυπτογραφημένη.

• Οι στρατοί άλλαζαν στρατόπεδα.
• Οι συμμαχίες διαλύονταν μέσα σε λίγες εβδομάδες.
• Η προδοσία αποτελούσε καθημερινό φαινόμενο.

Μία από τις επιστολές που αποκρυπτογραφήθηκαν πρόσφατα προερχόταν από τον Γερμανό ευγενή Ζίγκισμουντ Χόισνερ φον Βάντερσλεμπεν και απευθυνόταν στον Σουηδό καγκελάριο Άξελ Οξενστιέρνα.

Το περιεχόμενό της δεν ήταν απλώς στρατιωτικό.

Περιείχε πληροφορίες για πιθανή συνωμοσία μέσα στο ίδιο το στρατόπεδο των συμμάχων. Η επιστολή έδειχνε ότι ακόμη και οι πιο ισχυρές συμμαχίες ήταν γεμάτες δυσπιστία.

Οι ιστορικοί το γνώριζαν θεωρητικά.

Η αποκρυπτογραφημένη επιστολή το απέδειξε στην πράξη.

Δεν έκρυβαν όλοι κρατικά μυστικά

Ίσως η μεγαλύτερη έκπληξη των τελευταίων ετών δεν αφορά βασιλιάδες ή στρατηγούς.

Αφορά απλούς ανθρώπους.

Κατά τη διάρκεια του ευρωπαϊκού ερευνητικού προγράμματος DESCRYPT, εντοπίστηκαν περίπου 400 κρυπτογραφημένες ταχυδρομικές κάρτες από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα.

Οι ερευνητές περίμεναν ότι ίσως επρόκειτο για εμπορικά μυστικά. Ή για πολιτικές πληροφορίες.

Αντί γι’ αυτό, αρκετές αποδείχθηκαν… ερωτικές επιστολές.

Άνθρωποι που δεν ήθελαν να διαβάσουν οι οικογένειές τους τα προσωπικά τους αισθήματα είχαν δημιουργήσει τους δικούς τους μικρούς ιδιωτικούς κώδικες.

Η κρυπτογραφία δεν προστάτευε μόνο κράτη. Προστάτευε και καρδιές.

Η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από τους νικητές

Συχνά λέγεται ότι την Ιστορία τη γράφουν οι νικητές.

Αυτό είναι μόνο εν μέρει αλήθεια.

Η επίσημη Ιστορία πράγματι βασίζεται σε δημόσια έγγραφα, βασιλικά διατάγματα, νόμους και χρονικά.

Οι κρυπτογραφημένες επιστολές, όμως, αποκαλύπτουν κάτι διαφορετικό.

• Τι φοβούνταν οι άνθρωποι.
• Ποιον εμπιστεύονταν.
• Τι έκρυβαν.
• Τι δεν τολμούσαν να γράψουν δημόσια.

Με άλλα λόγια, αποκαλύπτουν την ανθρώπινη πλευρά της Ιστορίας.

Και αυτή είναι πολλές φορές πολύ πιο ενδιαφέρουσα από τα ίδια τα γεγονότα.

Η μηχανή που μαθαίνει να διαβάζει όσα ο άνθρωπος δεν μπορεί

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, η αποκρυπτογράφηση ενός ιστορικού χειρογράφου ήταν μια διαδικασία που θύμιζε περισσότερο χειρουργική επέμβαση παρά επιστημονική έρευνα.

Ένας ιστορικός μπορούσε να αφιερώσει μήνες ή ακόμη και χρόνια πάνω σε ένα μόνο έγγραφο. Δεν προσπαθούσε απλώς να καταλάβει τι έγραφε· έπρεπε πρώτα να αναγνωρίσει τα ίδια τα σύμβολα, να ξεχωρίσει τις λέξεις, να μαντέψει πού τελείωνε μια πρόταση και πού άρχιζε η επόμενη.

Συχνά, ούτε καν αυτό ήταν δυνατό.

Σήμερα, όμως, ένα νέο εργαλείο αλλάζει ριζικά αυτή την πραγματικότητα: η τεχνητή νοημοσύνη.

Όχι επειδή "καταλαβαίνει" την Ιστορία, αλλά επειδή μπορεί να κάνει κάτι που μέχρι πρόσφατα ήταν αδύνατο: να επεξεργάζεται εκατομμύρια πιθανά σενάρια ταυτόχρονα και να εντοπίζει μοτίβα αόρατα στο ανθρώπινο μάτι.

Η δυσκολότερη δουλειά δεν ήταν η αποκρυπτογράφηση. Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι το πιο δύσκολο βήμα είναι να "σπάσει" κανείς έναν κώδικα.

Στην πραγματικότητα, οι ειδικοί λένε ότι το δυσκολότερο στάδιο προηγείται.

Πριν μπορέσει κάποιος να αποκρυπτογραφήσει ένα χειρόγραφο, πρέπει πρώτα να το μετατρέψει σε ψηφιακό κείμενο. Αυτό σημαίνει ότι κάθε σύμβολο πρέπει να αντιγραφεί με απόλυτη ακρίβεια.

Ακούγεται απλό. Δεν είναι. Τα περισσότερα ιστορικά έγγραφα είναι φθαρμένα. Το μελάνι έχει ξεθωριάσει. Οι σελίδες έχουν σκιστεί.

Οι γραφείς χρησιμοποιούσαν διαφορετικά στιλ γραφής ακόμη και μέσα στην ίδια επιστολή.

Μερικές φορές δύο σύμβολα διαφέρουν μόνο κατά μια μικροσκοπική καμπύλη. Άλλες φορές, ένα τυχαίο σημάδι από την υγρασία μοιάζει με πραγματικό χαρακτήρα.

Η Γαλλίδα κρυπτολόγος Σεσίλ Πιερό, μία από τις σημαντικότερες ερευνήτριες στον χώρο της ιστορικής κρυπτογραφίας, έχει αναφέρει ότι μπορεί να χρειαστεί ολόκληρη ημέρα εργασίας για να μεταγραφεί σωστά μία μόνο επιστολή δύο σελίδων.

Και αυτό πριν καν αρχίσει η πραγματική αποκρυπτογράφηση.

Όταν η μηχανή βλέπει διαφορετικά

Εδώ ακριβώς εμφανίζεται η τεχνητή νοημοσύνη.

Ένα σύγχρονο μοντέλο μηχανικής μάθησης δεν βλέπει μια σελίδα όπως τη βλέπει ένας άνθρωπος.

Δεν προσπαθεί να καταλάβει το νόημα. Προσπαθεί να εντοπίσει επαναλαμβανόμενα σχήματα.

Για τον υπολογιστή, κάθε χαρακτήρας είναι ένα μαθηματικό αντικείμενο.

• Μετρά γωνίες.
• Καμπύλες.
• Αποστάσεις.
• Πάχος γραμμών.
• Πιθανότητες.

Αν δύο σύμβολα εμφανίζονται με παρόμοιο τρόπο σε εκατοντάδες σημεία του κειμένου, η μηχανή αρχίζει να υποθέτει ότι ίσως αντιπροσωπεύουν το ίδιο γράμμα ή την ίδια λέξη.

Δεν γνωρίζει ακόμη ποια είναι.

Ξέρει όμως ότι υπάρχει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο. Αυτή η δυνατότητα αλλάζει εντελώς τον τρόπο εργασίας των ιστορικών.

Το πρώτο μεγάλο άλμα: το Transkribus

Ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία που χρησιμοποιούνται σήμερα είναι η πλατφόρμα Transkribus.

Αρχικά σχεδιάστηκε για να αναγνωρίζει παλιά χειρόγραφα. Σταδιακά, όμως, εξελίχθηκε σε κάτι πολύ πιο ισχυρό.

Η καθηγήτρια γερμανικής γλωσσολογίας Μισέλ Βάλντισπιλ, από το Πανεπιστήμιο του Όσλο, το χρησιμοποίησε για να μελετήσει μια μυστική επιστολή του 1637.

Το έγγραφο είχε σταλεί κατά τη διάρκεια του Τριακονταετούς Πολέμου. Περιείχε κανονικό κείμενο αλλά και κρυπτογραφημένα τμήματα.

Η τεχνητή νοημοσύνη ανέλαβε να χωρίσει τη σελίδα σε επιμέρους ενότητες, να εντοπίσει κάθε γραμμή, να αναγνωρίσει τους χαρακτήρες και να δημιουργήσει μια πρώτη ψηφιακή μεταγραφή.

Αυτό που θα απαιτούσε ημέρες εργασίας ολοκληρώθηκε σε ελάχιστο χρόνο.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν λύνει τον γρίφο μόνη της

Εδώ υπάρχει μια σημαντική παρεξήγηση. Πολλοί πιστεύουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη απλώς "διαβάζει" τον κώδικα και δίνει τη λύση.

Δεν λειτουργεί έτσι. Οι αλγόριθμοι παράγουν πιθανότητες. Οι άνθρωποι αποφασίζουν ποια από αυτές είναι λογική.

Στην περίπτωση της επιστολής του 1637 χρειάστηκαν αλλεπάλληλες διορθώσεις.

Οι ειδικοί άλλαζαν τις υποθέσεις της μηχανής. Η μηχανή μάθαινε από τις διορθώσεις. Στη συνέχεια παρήγαγε καλύτερες προτάσεις.

Πρόκειται ουσιαστικά για μια συνεχή συνεργασία ανθρώπου και υπολογιστή.

Ούτε ο ένας ούτε ο άλλος θα μπορούσαν μόνοι τους να πετύχουν το ίδιο αποτέλεσμα.

Η επανάσταση του DESCRYPT

Τα τελευταία χρόνια, αρκετά ευρωπαϊκά πανεπιστήμια δημιούργησαν το ερευνητικό πρόγραμμα DESCRYPT.

Ο στόχος του είναι πολύ πιο φιλόδοξος. Δεν θέλει απλώς να αναγνωρίζει χειρόγραφα. Θέλει να καταργήσει όλα τα ενδιάμεσα στάδια.

Στο μέλλον, ένας ερευνητής θα μπορεί να φωτογραφίζει μια σελίδα.

Η τεχνητή νοημοσύνη θα αναλαμβάνει:

• να αναγνωρίσει τους χαρακτήρες,
• να εντοπίσει τα επαναλαμβανόμενα σύμβολα,
• να προτείνει πιθανές αντιστοιχίσεις,
• να αποκρυπτογραφήσει το κείμενο,
• να το μεταφράσει στη σύγχρονη γλώσσα,
• και να εξηγήσει γιατί κατέληξε σε αυτή την ερμηνεία.

Όλα μέσα σε μία ενιαία διαδικασία. Μέχρι πρόσφατα αυτό έμοιαζε αδύνατο. Σήμερα αποτελεί πραγματικό ερευνητικό πρόγραμμα.

Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι τα δεδομένα

Υπάρχει όμως ένα σοβαρό εμπόδιο.

Η τεχνητή νοημοσύνη χρειάζεται τεράστιες ποσότητες παραδειγμάτων.

Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα που χρησιμοποιούμε καθημερινά εκπαιδεύτηκαν πάνω σε τρισεκατομμύρια λέξεις.

Στην ιστορική κρυπτογραφία δεν υπάρχουν τέτοιοι όγκοι δεδομένων. Κάποιες φορές σώζεται μόνο ένα μοναδικό χειρόγραφο. Άλλες φορές δεν γνωρίζουμε καν ποια γλώσσα χρησιμοποιεί.

Αυτό σημαίνει ότι οι ερευνητές πρέπει πρώτα να δημιουργήσουν τις ίδιες τις βάσεις δεδομένων πάνω στις οποίες θα εκπαιδευτεί η μηχανή.

Με άλλα λόγια, πριν η τεχνητή νοημοσύνη μάθει να διαβάζει την Ιστορία, οι ιστορικοί πρέπει να της τη διδάξουν.

Η AI αρχίζει να εξηγεί τις απαντήσεις της

Ένα ακόμη σημαντικό βήμα αφορά τη διαφάνεια.

Στα πρώτα συστήματα η μηχανή έδινε απλώς μια πιθανή αποκρυπτογράφηση. Σήμερα τα πιο εξελιγμένα μοντέλα επιχειρούν να εξηγήσουν και τη λογική τους.

Δείχνουν ποια σύμβολα θεωρούν ισοδύναμα. Ποιες λέξεις επαναλαμβάνονται. Ποιες γλωσσικές δομές οδήγησαν στο συγκεκριμένο αποτέλεσμα.

Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.

Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί επίσης να κάνει λάθος. Και μερικές φορές το λάθος της ακούγεται απόλυτα πειστικό.

Οι ιστορικοί αποκαλούν αυτές τις περιπτώσεις "ψευδείς αποκρυπτογραφήσεις"

Η εξήγηση της διαδικασίας επιτρέπει στους ειδικούς να ελέγχουν αν η λύση έχει πραγματική ιστορική και γλωσσική βάση.

Ένα νέο είδος συνεργασίας

Ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή να μην αφορά την τεχνολογία. Αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο γίνεται η ιστορική έρευνα.

Για πρώτη φορά συνεργάζονται στενά:

• ιστορικοί,
• γλωσσολόγοι,
• μαθηματικοί,
• ειδικοί στην κρυπτογραφία,
• ειδικοί στην τεχνητή νοημοσύνη,
• ακόμη και μηχανικοί υπολογιστών.

Η αποκρυπτογράφηση δεν αποτελεί πλέον αποκλειστικά έργο ενός μοναχικού επιστήμονα.

Έχει μετατραπεί σε μία από τις πιο διεπιστημονικές επιστημονικές προσπάθειες του 21ου αιώνα.

Και αυτή η συνεργασία ίσως αποδειχθεί πιο σημαντική ακόμη και από τους ίδιους τους αλγορίθμους.

Η μεγάλη υπόσχεση

Για πρώτη φορά μετά την ανακάλυψη της Στήλης της Ροζέτας, οι ιστορικοί έχουν στα χέρια τους ένα εργαλείο που μπορεί να επιταχύνει δραματικά την αποκάλυψη του παρελθόντος.

Όχι επειδή η μηχανή γνωρίζει την Ιστορία.

Αλλά επειδή μπορεί να αναζητήσει μέσα σε λίγα λεπτά συνδυασμούς που ένας άνθρωπος θα χρειαζόταν χρόνια για να εξετάσει.

Το μεγάλο ερώτημα, πλέον, δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη θα αλλάξει την ιστορική έρευνα.

Το ερώτημα είναι πόσα από τα μυστικά των τελευταίων δύο χιλιάδων ετών θα μπορέσει να αποκαλύψει.

Τα μεγάλα μυστήρια που αρχίζουν να λύνονται - Από τον Κώδικα Copiale έως τα μυστικά των βασιλιάδων

Αν οι προηγούμενες δεκαετίες ήταν η εποχή κατά την οποία οι υπολογιστές έμαθαν να παίζουν σκάκι, να αναγνωρίζουν πρόσωπα και να μεταφράζουν γλώσσες, η δεκαετία του 2020 ίσως καταγραφεί ως η περίοδος κατά την οποία οι μηχανές άρχισαν να "διαβάζουν" την ίδια την Ιστορία.

Το εντυπωσιακό δεν είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη αποκρυπτογραφεί ολοένα και περισσότερα ιστορικά έγγραφα. Είναι ότι το κάνει με ρυθμό που μέχρι πρόσφατα φάνταζε αδιανόητος.

Ένα έργο που απαιτούσε μήνες ή και χρόνια εργασίας μπορεί πλέον να ολοκληρωθεί σε λίγες ώρες ή ημέρες, επιτρέποντας στους ιστορικούς να αφιερώσουν τον χρόνο τους όχι στην αποκωδικοποίηση των συμβόλων, αλλά στην ερμηνεία όσων αποκαλύπτονται.

Η Ιστορία δεν γράφεται ξανά επειδή αλλάζουν τα γεγονότα. Γράφεται ξανά επειδή αποκτούμε πρόσβαση σε πηγές που μέχρι χθες παρέμεναν σιωπηλές.

Ο Κώδικας Copiale: ένα μυστικό που κράτησε δυόμισι αιώνες

Ένα από τα πιο διάσημα παραδείγματα είναι ο Κώδικας Copiale.

Το χειρόγραφο, μήκους 105 σελίδων, ανακαλύφθηκε χωρίς κανείς να γνωρίζει τι πραγματικά περιείχε. Οι σελίδες του ήταν γεμάτες με παράξενα σύμβολα, λατινικά και ελληνικά γράμματα, αριθμούς και σημεία που έμοιαζαν να μην ακολουθούν καμία λογική.

Για χρόνια οι ερευνητές υπέθεταν ότι επρόκειτο για κάποιο αλχημιστικό έργο ή για εγχειρίδιο αποκρυφισμού.

Η πραγματικότητα αποδείχθηκε πολύ διαφορετική.

Με τη βοήθεια υπολογιστικών μεθόδων και γλωσσικής ανάλυσης αποκαλύφθηκε ότι ο κώδικας περιέγραφε τις τελετουργίες, τους κανονισμούς και την εσωτερική λειτουργία μιας γερμανικής μυστικής εταιρείας του 18ου αιώνα, γνωστής ως Οφθαλμικό Τάγμα (Oculisten).

Το όνομά της παρέπεμπε συμβολικά στην "πνευματική όραση" και όχι στην ιατρική των ματιών.

Η αποκάλυψη αυτή έδωσε στους ιστορικούς πολύτιμες πληροφορίες για τη λειτουργία των μυστικών εταιρειών της εποχής του Διαφωτισμού, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονταν οι κλειστές ελίτ πριν από τη Γαλλική Επανάσταση.

Όταν η AI εκπαιδεύεται πάνω σε πραγματικούς γρίφους

Ο Κώδικας Copiale δεν ήταν απλώς μια επιτυχία της κρυπτογραφίας. Έγινε και ένα από τα πρώτα "σχολικά βιβλία" της τεχνητής νοημοσύνης.

Οι ερευνητές του ευρωπαϊκού προγράμματος DESCRYPT χρησιμοποίησαν το αποκρυπτογραφημένο κείμενο για να εκπαιδεύσουν νέα μοντέλα μηχανικής μάθησης.

Η διαδικασία ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρουσα.

Αρχικά, το σύστημα εκπαιδεύτηκε να αναγνωρίζει το σχήμα κάθε συμβόλου χωρίς να γνωρίζει τι σημαίνει. Στη συνέχεια, του παρουσιάστηκαν οι ίδιες γραμμές μαζί με την αποκρυπτογραφημένη γερμανική εκδοχή τους.

Σταδιακά, το μοντέλο άρχισε να καταλαβαίνει ποια σύμβολα αντιστοιχούσαν σε γράμματα, ποιες ομάδες χαρακτήρων αποτελούσαν λέξεις και ποια γλωσσικά μοτίβα επαναλαμβάνονταν.

Το πιο εντυπωσιακό ήταν ότι αργότερα κατάφερε να διαβάσει νέες σελίδες του ίδιου χειρογράφου που δεν είχε δει ποτέ προηγουμένως.

Με άλλα λόγια, δεν απομνημόνευσε τον κώδικα. Έμαθε τη λογική του.

Η ιστορία αλλάζει μέσα από μικρές λεπτομέρειες

Συχνά πιστεύουμε ότι μια νέα ιστορική ανακάλυψη πρέπει να αλλάζει δραματικά όσα γνωρίζουμε.

Στην πράξη, όμως, η πρόοδος έρχεται μέσα από μικρές αλλά καθοριστικές λεπτομέρειες.

Μια αποκρυπτογραφημένη επιστολή μπορεί να αποκαλύψει:

• ποιος πραγματικά έδωσε μια διαταγή,
• ποιος πρόδωσε έναν σύμμαχο,
• ποιος φοβόταν περισσότερο από όσο έδειχνε δημόσια,
• ποιος διαπραγματευόταν μυστικά με τον αντίπαλο.

Καμία από αυτές τις πληροφορίες δεν αρκεί από μόνη της για να ξαναγράψει την Ιστορία.

Χιλιάδες τέτοιες πληροφορίες μαζί, όμως, μπορούν να αλλάξουν ολόκληρη την εικόνα μιας εποχής.

Αυτός είναι και ο λόγος που οι ιστορικοί αντιμετωπίζουν την τεχνητή νοημοσύνη με τόσο μεγάλο ενδιαφέρον.

Δεν αναζητούν μία θεαματική αποκάλυψη. Αναζητούν εκατοντάδες μικρές αλήθειες.

Η κρυπτογράφηση της καθημερινότητας

Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα των τελευταίων ετών αφορά τα έγγραφα που δεν προέρχονται από παλάτια ή υπουργεία.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι χιλιάδες ιδιώτες χρησιμοποιούσαν προσωπικά συστήματα κρυπτογράφησης.

• Έμποροι προστάτευαν οικονομικά στοιχεία.
• Γιατροί έκρυβαν συνταγές.
• Δικηγόροι διαφύλασσαν πληροφορίες πελατών.
• Μοναχοί αντάλλασσαν θεολογικές απόψεις.
• Ερωτευμένοι έκρυβαν προσωπικά συναισθήματα.

Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι εντυπωσιακή.

Η κρυπτογραφία δεν ήταν προνόμιο των κυβερνήσεων.

Ήταν εργαλείο της καθημερινής ζωής.

Αυτό σημαίνει ότι εκατοντάδες χιλιάδες άγνωστες ανθρώπινες ιστορίες περιμένουν ακόμη να αποκαλυφθούν.

Η μηχανή βρίσκει σχέσεις που ο άνθρωπος δεν βλέπει

Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα της τεχνητής νοημοσύνης είναι η ικανότητά της να συγκρίνει τεράστιες ποσότητες πληροφοριών ταυτόχρονα.

Ένας ιστορικός μπορεί να μελετήσει δεκάδες ή εκατοντάδες επιστολές.

Ένας αλγόριθμος μπορεί να συγκρίνει εκατοντάδες χιλιάδες.

Έτσι εντοπίζονται:

• κοινές λέξεις,
• επαναλαμβανόμενα σύμβολα,
• παρόμοιες συντομογραφίες,
• χαρακτηριστικά του ίδιου γραφέα,
• ακόμη και πιθανές σχέσεις ανάμεσα σε διαφορετικά αρχεία που φυλάσσονται σε διαφορετικές χώρες.

Στην ουσία, δημιουργείται ένας τεράστιος "χάρτης" πληροφοριών που κανένας άνθρωπος δεν θα μπορούσε να κατασκευάσει μόνος του.

Η μεγαλύτερη παγίδα: όταν η AI… επινοεί την Ιστορία

Όσο εντυπωσιακές κι αν είναι οι δυνατότητες των νέων συστημάτων, οι ειδικοί επιμένουν σε μια σημαντική προειδοποίηση.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να κάνει λάθη. Και το πιο επικίνδυνο είναι ότι τα λάθη της συχνά φαίνονται απολύτως πειστικά.

Ένα μοντέλο μπορεί να προτείνει μια λέξη επειδή είναι στατιστικά πιθανή, όχι επειδή υπάρχει πραγματικά στο χειρόγραφο.

Μπορεί να συμπληρώσει ένα κατεστραμμένο σημείο με τρόπο λογικό, αλλά ιστορικά λανθασμένο.

Αυτός είναι ο λόγος που οι ερευνητές αποφεύγουν να χρησιμοποιούν την AI ως τελικό κριτή.

Η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί ως ένας εξαιρετικά γρήγορος βοηθός. Η τελική ερμηνεία παραμένει ευθύνη του ιστορικού.

Όπως λένε χαρακτηριστικά αρκετοί ερευνητές του DESCRYPT:

"Η AI δεν αντικαθιστά τον ιστορικό. Του επιτρέπει να κάνει περισσότερη Ιστορία".

Ένα νέο παράθυρο στο παρελθόν

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, οι ιστορικοί αναγκάζονταν να επιλέγουν προσεκτικά ποια χειρόγραφα άξιζε να μελετήσουν, επειδή ο διαθέσιμος χρόνος ήταν περιορισμένος.

Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει αυτή την εξίσωση.

Όσο βελτιώνονται οι αλγόριθμοι, τόσο περισσότερα έγγραφα θα μπορούν να μεταγράφονται και να αποκρυπτογραφούνται σχεδόν αυτοματοποιημένα.

Για πρώτη φορά, φαίνεται ρεαλιστικός ο στόχος να διαβαστεί όχι μόνο ένα διάσημο χειρόγραφο, αλλά ολόκληρα αρχειακά σύνολα που μέχρι σήμερα παρέμεναν ανεξερεύνητα.

Ίσως η μεγαλύτερη επανάσταση να μην είναι η λύση ενός διάσημου γρίφου.

Ίσως να είναι η αποκάλυψη χιλιάδων μικρών ιστοριών απλών ανθρώπων, οι οποίοι περίμεναν σιωπηλοί μέσα στα αρχεία για τρεις, τέσσερις ή και πέντε αιώνες.