Όταν αποφασίζεις να ασχοληθείς καλλιτεχνικά με την "Οδύσσεια", πρέπει να ξεκινήσεις από το τι σημαίνει το όνομα "Οδυσσέας". Το όνομα αυτό προέρχεται από το ρήμα "ὀδύσσομαι" που σημαίνει οργίζομαι, μισώ, αγανακτώ. Άρα Οδυσσέας είναι αυτός που "προκαλεί ή δέχεται μίσος".
Μα γιατί να δέχεται μίσος ένας "πολύτροπος"; Ένας "δεινός", κατά την αρχαιοελληνική έννοια του όρου. Την απάντηση, μερικώς μας τη δίνει ο Σοφοκλής στην "Αντιγόνη", όταν ο χορός αποφαίνεται πως "Πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει".
Το διάβασε ο Νόλαν; Ίσως. Πάντως δεν το αγνόησε.
Η πρόσφατη κινηματογραφική του μεταφορά της "Οδύσσειας", προκάλεσε ντόρο πολύ πριν βρει τον δρόμο για τις αίθουσες. Καλό για τον ίδιο αλλά και για τη γενέτειρα του μύθου: Την Ελλάδα.
Ο ντόρος, αποτέλεσμα "καινοτομιών", πχ μαύρη Ελένη, ράπερ μαύρος ραψωδός, δεν προσέφεραν στην αφήγηση (ούτε αφαιρούσαν). Προφανώς είχε το μυαλό του στο Box office. Ουδέν κακόν. Προσωπικώς δεν υποτιμώ καθόλου το box office.
Οι αδελφοί Λυμιέρ, τοποθετούν την ακριβή χρονολογία εφεύρεσης του κινηματογράφου, όχι τη μέρα που υλοποιήθηκε η σκέψη τους, αλλά τη μέρα που κάποιοι - για πρώτη φορά - πλήρωσαν ένα εισιτήριο για να δουν λίγα λεπτά φιλμ σε ένα καφενείο. Χωρίς box office, δεν υπάρχει κινηματογράφος.
Πριν δω - εχθές - την ταινία, είχα διαβάσει διάφορες ανοησίες για πανοπλίες που ήταν άλλης εποχής και διάφορες άλλες επισημάνσεις ιστορικών "σφαλμάτων". Τέχνη προσπαθεί να κάνει ο κάθε Νόλαν όχι ντοκυμαντέρ για την αρχαία Ελλάδα.
Είναι δε περίεργο να μας παραξενεύουν εμάς τους Έλληνες οι "ιστορικές ανακρίβειες" όταν πληρώνουμε €50 για να δούμε στην Επίδαυρο τον Ορέστη ντυμένο τσολιά, όταν η Κιτσοπούλου μάλιστα δεν βάζει και μια μπασκέτα στο κέντρο της ορχήστρας.
Το έργο δεν ακολουθεί πιστά σεναριακά την "Οδύσσεια". Η αφήγηση επιλέγει όσα επιθυμεί από το έργο, διαγράφει άλλα, τροποποιεί τα περισσότερα. Όποιος έκανε τον κόπο να διαβάσει τους 12.110 στίχους, και περιμένει να δει όσα διάβασε με πιστότητα να εικονοποιούνται, ας μην πάει να το δει. Θα απογοητευτεί. Ναυσικά δεν υπάρχει.
Ένα έργο όμως με φιλοδοξίες καλλιτεχνικής αξίας, δεν ικανοποιεί την περιέργεια του θεατή για το "πώς θα δείξει τον κύκλωπα" ή "πώς θα είναι ο Άδης". Θέλει να επεξεργαστεί ένα αφήγημα και κάνει χρήση του πυρήνα ενός γνωστού σε όλους μύθου, για να το υποστηρίξει.
Στον "Οιδίποδα Τύραννο" του Σοφοκλή, η Ιοκάστη αυτοκτονεί όταν μαθαίνει πως παντρεύτηκε τον γιο της. Στις "Φοίνισσες" του Ευρυπίδη, η Ιοκάστη ζει και προσπαθεί να σώσει τα παιδιά της, τον Ετεοκλή και τον Πολυνείκη, από τον μεταξύ τους πόλεμο.
Το κοινό της εποχής, που είχε άλλη εικόνα για την εξέλιξη του μύθου, ουδόλως ενοχλήθηκε. Το αφήγημα πίσω από τον μύθο έχει την αξία και ο τρόπος (η μαστοριά) της επεξεργασίας του.
Πριν φτάσουμε στο αφήγημα να τονίσουμε ότι ο Νόλαν αποδεικνύει πως γνωρίζει τα μυστικά της τέχνης της κινηματογράφησης. Προσφέρει μια ταινία ενδιαφέρουσα με άψογο ρυθμό, εντυπωσιακή εικονοληψία και φωτογραφία, ευφυέστατες εμπνεύσεις, ταιριαστό και πολύ καλοδουλεμένο μουσικό score.
Είναι η πρώτη φορά - στις διάφορες προσπάθειες κινηματογραφικής μεταφορά της Οδύσσειας - που ο θεατής έρχεται σε επαφή με μια απόλυτα ρεαλιστική απεικόνιση των επικών περιγραφών με αποκορύφωμα τον Δούρειο Ίππο.
Ως εδώ όλα καλά. Και φτάνουμε στο αφήγημα που είναι και ο λόγος που γυρίζεται μια ταινία - όταν δεν είναι προφανώς ο Spider-Man.
Εδώ ο Νόλαν κάτι έχει στο μυαλό του όμως δεν βρίσκει σωστούς τρόπους να το δουλέψει καλλιτεχνικά.
Αλλού το παρουσιάζει με αφηγηματική αφέλεια, αλλού το χάνει εντελώς, αλλού το μπερδεύει με άλλα αφηγήματα που ξέμπαρκα τρέχουν παράλληλα.
Το παράδοξο - στο κεντρικό αφήγημα - είναι ότι παραλείπεται ο διάλογος Οδυσσέα - Αχιλλέα στον Άδη, όπου ο Αχιλλέας λέει το περίφημο: βουλοίμην κ’ ἐπάρουρος ἐὼν θητευέμεν ἄλλῳ, ἀνδρὶ παρ’ ἀκλήρῳ, ᾧ μὴ βίοτος πολὺς εἴη, ἢ πᾶσιν νεκύεσσι καταφθιμένοισιν ἀνάσσειν.
Η φράση αυτή, δεν είναι μόνο ο πυρήνας της Οδύσσειας και το θεμέλιο της φιλελεύθερης σκέψης τοποθετημένο στο 8ο αιώνα πχ. Είναι το μονοπάτι της σύνδεσης του Ομηρικού αφηγήματος με αυτό που περίπου σκαρφίστηκε ο Νόλαν.
Αυτό που σκαρφίστηκε ορθά στηρίζεται στην ιδέα της ύβρεως και της συνεπακόλουθης τιμωρίας, περιοριζόμενο όμως στην ιδιότητα του ήρωα (πολύτροπος) και στο αξίωμα πως: "Πᾶσα δὲ ἐπιστήμη χωριζομένη δικαιοσύνης καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς, πανουργία, οὐ σοφία, φαίνεται".
Αλλά ακόμα και έτσι, σαν αφήγημα θαλασσοδέρνεται σαν τον Οδυσσέα, πνίγεται, σώζεται, βουλιάζει, ανασύρεται, χωρίς όμως (εν αντιθέσει προς τον ήρωα) να φτάσει ποτέ στην Ιθάκη, στο συνειδητό και υποσυνείδητο του θεατή.
Ατυχές σεναριακές στιγμές υπάρχουν, όπως το φεμινιστικό ξέσπασμα της Πηνελόπης/Anne Hathaway (αλήθεια αυτή γιατί θεωρείται ηθοποιός;), όμως τις προσπερνάμε αντιλαμβανόμενοι τις κατασκευασμένες "ανάγκες" της συγκυρίας.
Προτείνω την παρακολούθηση αυτής της ενδιαφέρουσας προσπάθειας, με την επισήμανση ότι ο απαιτητικός θεατής θα ζήσει κάποια "Οδύσσεια" αλλά το "γλυκὸ τῆς Ἰθάκης ἦμαρ", δεν θα το δει.
Add comment
Comments