Ένα νέο θεατρικό έργο στο Λονδίνο φέρνει ξανά στο προσκήνιο τον John Maynard Keynes. Όχι μόνο τον οικονομολόγο των ελλειμμάτων και της κρατικής παρέμβασης, αλλά τον άνθρωπο του Bloomsbury, τον φίλο της Virginia Woolf, τον σύζυγο μιας Ρωσίδας μπαλαρίνας και έναν στοχαστή που πίστευε ότι ο τελικός σκοπός της οικονομίας ήταν κάποτε να πάψει να κυριαρχεί στη ζωή μας.
Από τον Τηλέμαχο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Μπορεί η ευτυχία να αποτιμηθεί σε χρήμα; Μπορούμε να βάλουμε τιμή στην ομορφιά, στον ελεύθερο χρόνο ή στην αγάπη; Και αν μια κοινωνία γίνεται συνεχώς πλουσιότερη, πότε ακριβώς οι άνθρωποί της αρχίζουν να ζουν καλύτερα; Δεν είναι τα ερωτήματα που περιμένει κανείς να ακούσει σε ένα έργο για έναν οικονομολόγο. Κι όμως, αυτά βρίσκονται στην καρδιά του The Standard of Living, του νέου έργου του βραβευμένου Βρετανού θεατρικού συγγραφέα James Graham, το οποίο ανεβαίνει στο Theatre Royal Haymarket του Λονδίνου.
Στον ρόλο του John Maynard Keynes βρίσκεται ο Rory Kinnear. Τη Lydia Lopokova, τη διάσημη Ρωσίδα μπαλαρίνα των Ballets Russes που έγινε σύζυγός του, υποδύεται η πρίμα μπαλαρίνα του Royal Ballet Natalia Osipova, στην πρώτη της εμφάνιση στο West End. Τη σκηνοθεσία υπογράφει ο Nicholas Hytner. Η παράσταση έκανε την πρώτη της εμφάνιση στις 21 Σεπτεμβρίου και προγραμματίζεται να παραμείνει στο Haymarket μέχρι τις 12 Δεκεμβρίου 2026.
Αλλά ο Keynes που ανεβαίνει στη σκηνή δεν είναι απλώς ο οικονομολόγος των πανεπιστημιακών συγγραμμάτων. Είναι ένας πολύ πιο παράξενος και ενδιαφέρων άνθρωπος.
Ο οικονομολόγος που δεν ζούσε σαν οικονομολόγος
Όταν σήμερα ακούμε "Keynes", το μυαλό πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στην κρατική παρέμβαση, στα δημοσιονομικά ελλείμματα και στις πολιτικές τόνωσης της ζήτησης. Η πραγματική ζωή του Keynes, όμως, δύσκολα χωρά σε αυτό το στερεότυπο. Ήταν μέλος του Bloomsbury Group, του περίφημου κύκλου συγγραφέων, καλλιτεχνών και διανοουμένων που συγκεντρώθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα γύρω από το Bloomsbury του Λονδίνου. Στον κόσμο του βρίσκονταν άνθρωποι όπως η Virginia Woolf, ο Lytton Strachey, η Vanessa Bell και ο ζωγράφος Duncan Grant.
Ο Keynes υπήρξε εραστής του Grant. Αργότερα ερωτεύθηκε τη Lydia Lopokova και την παντρεύτηκε το 1925. Έτσι ο άνθρωπος που περνούσε μέρος της ζωής του στο βρετανικό υπουργείο Οικονομικών και στις αίθουσες όπου αποφασιζόταν η διεθνής οικονομική τάξη περνούσε ένα άλλο μέρος της ανάμεσα σε ζωγράφους, συγγραφείς, χορευτές και ανθρώπους που αμφισβητούσαν τις βικτωριανές αντιλήψεις περί κοινωνίας και σεξουαλικότητας.
Ακριβώς αυτή τη διπλή ζωή επιχειρεί να συλλάβει το έργο του Graham. Από τη μία το Whitehall. Από την άλλη το Bloomsbury. Από τη μία οι αριθμοί. Από την άλλη η τέχνη. Και ανάμεσα στα δύο ένας άνθρωπος που προσπαθεί να απαντήσει σε μια εκπληκτικά δύσκολη ερώτηση: Τι είναι μια καλή ζωή;
Βερσαλίες: όταν ο Keynes είπε ότι κάτι πάει πολύ στραβά
Η πρώτη μεγάλη δημόσια στιγμή του Keynes ήρθε πολύ πριν από τη Μεγάλη Ύφεση. Το 1919 συμμετείχε στη βρετανική αντιπροσωπεία στη Διάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Γρήγορα απογοητεύθηκε. Παραιτήθηκε και την ίδια χρονιά δημοσίευσε το The Economic Consequences of the Peace. Η βασική του ένσταση ήταν ότι οι οικονομικές απαιτήσεις που επιβάλλονταν στη Γερμανία δεν αποτελούσαν μια βιώσιμη βάση για την ανοικοδόμηση της Ευρώπης. Ο Keynes φοβόταν ότι η οικονομική αποδιοργάνωση της Γερμανίας θα είχε συνέπειες πολύ πέρα από τα σύνορά της.
Η Ευρώπη, υποστήριζε ουσιαστικά, αποτελούσε ένα αλληλοεξαρτώμενο οικονομικό σύστημα. Δεν μπορούσες να καταστρέψεις ένα από τα σημαντικότερα κομμάτια του χωρίς να επηρεάσεις τα υπόλοιπα. Ήταν μια ιδέα που θα εμφανιζόταν ξανά και ξανά στη σκέψη του: οι οικονομίες δεν αυτοδιορθώνονται πάντοτε χωρίς τεράστιο κοινωνικό κόστος.
Και μετά ήρθε το 1929
Η Wall Street κατέρρευσε. Τράπεζες έκλεισαν. Επιχειρήσεις χρεοκόπησαν. Η ανεργία εκτοξεύθηκε. Και η παγκόσμια οικονομία μπήκε στη Μεγάλη Ύφεση. Το πρόβλημα δεν ήταν απλώς ότι η οικονομία είχε υποστεί ένα σοκ. Το πραγματικό πρόβλημα ήταν ότι η ύφεση μπορούσε να τροφοδοτεί τον ίδιο της τον εαυτό. Ένας εργαζόμενος χάνει τη δουλειά του. Περιορίζει την κατανάλωσή του. Η επιχείρηση που του πουλούσε προϊόντα βλέπει τις πωλήσεις της να πέφτουν. Περιορίζει την παραγωγή. Απολύει εργαζομένους. Οι νέοι άνεργοι μειώνουν επίσης την κατανάλωσή τους. Και ο κύκλος συνεχίζεται.
Ο Keynes κατέληξε σε μια ιδέα που σήμερα φαίνεται σχεδόν αυτονόητη αλλά τότε ήταν βαθιά ανατρεπτική: μια οικονομία μπορεί να ισορροπήσει σε κατάσταση μαζικής ανεργίας. Δεν υπάρχει κάποιος αυτόματος νόμος που να εγγυάται ότι η πλήρης απασχόληση θα αποκατασταθεί γρήγορα.
1936: το βιβλίο που άλλαξε τα οικονομικά
Το 1936 κυκλοφόρησε το σημαντικότερο έργο του: The General Theory of Employment, Interest and Money. Η κεντρική ιδέα ήταν ότι η συνολική ζήτηση έχει καθοριστικό ρόλο στην παραγωγή και την απασχόληση. ταν επιχειρήσεις και νοικοκυριά φοβούνται το μέλλον, μπορούν ταυτόχρονα να περιορίσουν τις δαπάνες τους. Για το κάθε νοικοκυριό χωριστά, η αποταμίευση μπορεί να είναι απολύτως λογική. Για ολόκληρη όμως την οικονομία, εάν όλοι προσπαθήσουν να αποταμιεύσουν περισσότερο ταυτόχρονα, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι πτώση της ζήτησης, της παραγωγής και των εισοδημάτων.
Εδώ βρίσκεται το περίφημο paradox of thrift - το παράδοξο της αποταμίευσης. Αυτό που είναι συνετό για έναν άνθρωπο μπορεί, όταν το κάνουν όλοι μαζί, να δημιουργήσει διαφορετικό αποτέλεσμα για το σύνολο.
Και κάπου εδώ γεννήθηκε ο «Keynes» που γνωρίζουμε
Από αυτές τις ιδέες προέκυψε το επιχείρημα υπέρ της κρατικής παρέμβασης σε περιόδους μεγάλης ύφεσης. Όταν ο ιδιωτικός τομέας περιορίζει απότομα τις δαπάνες του, το κράτος μπορεί να αυξήσει τις δικές του. Δημόσιες επενδύσεις. Υποδομές. Δημοσιονομικά ελλείμματα. Μέτρα στήριξης εισοδήματος.
Η λογική είναι ότι η κυβέρνηση μπορεί προσωρινά να στηρίξει τη συνολική ζήτηση έως ότου ανακάμψει ο ιδιωτικός τομέας. Αυτό είναι περίπου το σημείο όπου τα περισσότερα εισαγωγικά μαθήματα οικονομικών σταματούν. Keynes = περισσότερες κρατικές δαπάνες. Αλλά είναι μια εξαιρετικά φτωχή περιγραφή του ανθρώπου. Γιατί ο Keynes ενδιαφερόταν για κάτι πολύ μεγαλύτερο.
Ο Keynes δεν ήθελε να ασχολούμαστε για πάντα με την οικονομία
Το 1930, μέσα σε μια περίοδο βαθιάς απαισιοδοξίας, δημοσίευσε ένα μικρό δοκίμιο με τίτλο: Economic Possibilities for our Grandchildren. Και έκανε μια εκπληκτικά αισιόδοξη πρόβλεψη. Υποστήριξε ότι η τεχνολογική πρόοδος και η συσσώρευση κεφαλαίου θα μπορούσαν μέσα σε περίπου έναν αιώνα να αυξήσουν το επίπεδο ζωής στις προηγμένες οικονομίες κατά πολλές φορές. Αν συνέβαινε αυτό, το βασικό οικονομικό πρόβλημα της ανθρωπότητας - η απόλυτη σπανιότητα των μέσων για την ικανοποίηση των βασικών αναγκών - θα άρχιζε σταδιακά να υποχωρεί. Και τότε θα εμφανιζόταν ένα νέο πρόβλημα.
Τι κάνουμε με την ελευθερία μας όταν δεν χρειάζεται να δουλεύουμε τόσο πολύ για να επιβιώσουμε; Ο Keynes φανταζόταν ακόμη και μια κοινωνία όπου περίπου 15 ώρες εργασίας την εβδομάδα θα μπορούσαν να αρκούν για την κάλυψη των οικονομικών αναγκών. Σε επίπεδο παραγωγικότητας, η αισιοδοξία του δεν ήταν παράλογη. Οι προηγμένες οικονομίες έγιναν πράγματι πολλαπλάσια πλουσιότερες. Η εβδομάδα των 15 ωρών, όμως, δεν ήρθε.
Γιατί εξακολουθούμε λοιπόν να δουλεύουμε τόσο πολύ;
Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα που αφήνει πίσω του ο Keynes. Μια πιθανή απάντηση είναι ότι οι ανθρώπινες επιθυμίες δεν είναι σταθερές. Μόλις ικανοποιηθεί μια ανάγκη, εμφανίζεται μια άλλη. Μεγαλύτερο σπίτι. Καλύτερο αυτοκίνητο. Περισσότερα ταξίδια. Καλύτερη εκπαίδευση. Νέα τεχνολογία.
Υπάρχει όμως και η σχετική κατανάλωση. Δεν μας ενδιαφέρει μόνο τι έχουμε. Μας ενδιαφέρει και τι έχουμε σε σχέση με τους άλλους. Και υπάρχει τέλος κάτι που ο Keynes ίσως υποτίμησε: η εργασία δεν είναι μόνο τρόπος απόκτησης εισοδήματος. Είναι επίσης κοινωνική θέση, ταυτότητα, φιλοδοξία και εξουσία. Γι' αυτό η οικονομική ανάπτυξη δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε ελεύθερο χρόνο.
Keynes εναντίον Hayek
Η άνοδος του Keynes προκάλεσε και μία από τις σημαντικότερες διανοητικές αντιπαραθέσεις του 20ού αιώνα. Απέναντί του βρέθηκε ο Friedrich Hayek. Η διαφωνία τους δεν ήταν απλώς για το πόσα χρήματα πρέπει να ξοδεύει το κράτος. Αφορούσε βαθύτερα το πώς λειτουργεί μια οικονομία. Ο Keynes έδινε ιδιαίτερη έμφαση στην αβεβαιότητα, στη συνολική ζήτηση και στην πιθανότητα μιας οικονομίας να παραμείνει για μεγάλο διάστημα κάτω από τις παραγωγικές της δυνατότητες. Ο Hayek τόνιζε περισσότερο τον μηχανισμό των τιμών, τη διάχυτη γνώση που διαθέτουν εκατομμύρια άνθρωποι και τον κίνδυνο οι κρατικές παρεμβάσεις να δημιουργήσουν νέες στρεβλώσεις.
Η αντιπαράθεση δεν τελείωσε ποτέ πραγματικά. Με διαφορετικές μορφές συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Bretton Woods: ο Keynes προσπαθεί να σχεδιάσει τον κόσμο
Στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Keynes βρέθηκε ξανά εκεί όπου γράφεται η ιστορία. Το 1944 συμμετείχε στη διάσκεψη του Bretton Woods ως επικεφαλής της βρετανικής αντιπροσωπείας. Εκεί σχεδιάστηκε μεγάλο μέρος της μεταπολεμικής διεθνούς οικονομικής αρχιτεκτονικής. Ο Keynes είχε μάλιστα προτείνει κάτι ακόμη πιο φιλόδοξο: ένα διεθνές νόμισμα, το Bancor, και έναν μηχανισμό που θα πίεζε όχι μόνο τις χώρες με μεγάλα εξωτερικά ελλείμματα αλλά και εκείνες που συσσώρευαν επίμονα μεγάλα πλεονάσματα. Η πρόταση δεν επικράτησε.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονταν πλέον σε πολύ ισχυρότερη οικονομική θέση και το μεταπολεμικό σύστημα οργανώθηκε γύρω από το δολάριο. Από το Bretton Woods, όμως, προέκυψαν θεσμοί όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Παγκόσμια Τράπεζα. Ο Keynes πέθανε το 1946, σε ηλικία 62 ετών. Δεν πρόλαβε να δει πλήρως τον κόσμο που είχε συμβάλει να δημιουργηθεί.
Η μεγάλη ειρωνεία: ο Keynes έγινε «κεϋνσιανισμός»
Μετά τον θάνατό του, οι ιδέες του μετατράπηκαν σε ολόκληρη σχολή οικονομικής πολιτικής. Για αρκετές δεκαετίες μετά τον πόλεμο, η ενεργή διαχείριση της ζήτησης και η επιδίωξη υψηλής απασχόλησης βρέθηκαν στο κέντρο της δυτικής οικονομικής πολιτικής. Ύστερα ήρθαν τα προβλήματα της δεκαετίας του 1970.
- Πληθωρισμός.
- Πετρελαϊκά σοκ.
- Στασιμότητα.
- Στασιμοπληθωρισμός.
Η ταυτόχρονη παρουσία υψηλού πληθωρισμού και ανεργίας έθεσε σοβαρές προκλήσεις σε απλουστευμένες εκδοχές της μεταπολεμικής κεϋνσιανής πολιτικής. Ακολούθησαν Friedman, Μονεταρισμός, Thatcher, Reagan και η επιστροφή της πίστης στις αγορές. Ο Keynes φαινόταν να υποχωρεί.
Αλλά δεν εξαφανίστηκε.
2008: η μεγάλη επιστροφή
Όταν κατέρρευσε η Lehman Brothers, οι κυβερνήσεις ανακάλυψαν ξανά ότι σε μια συστημική κρίση δεν αρκεί πάντοτε να περιμένεις τις αγορές να αυτοδιορθωθούν. Οι κεντρικές τράπεζες μείωσαν δραστικά τα επιτόκια. Οι κυβερνήσεις παρενέβησαν. Τράπεζες διασώθηκαν. Δημοσιονομικά ελλείμματα αυξήθηκαν. Ο Keynes επέστρεψε στη δημόσια συζήτηση. Και το ίδιο συνέβη, σε ακόμη μεγαλύτερη κλίμακα, το 2020. Όταν η πανδημία έκλεισε μεγάλο μέρος της παγκόσμιας οικονομίας, κυβερνήσεις χρηματοδότησαν μισθούς, επιχειρήσεις και νοικοκυριά με ποσά που λίγα χρόνια νωρίτερα θα φαίνονταν αδιανόητα.
Όμως η μεταπανδημική άνοδος του πληθωρισμού υπενθύμισε ταυτόχρονα κάτι εξίσου σημαντικό: η ζήτηση δεν μπορεί να αυξάνεται απεριόριστα όταν η προσφορά δεν μπορεί να ακολουθήσει. Ο Keynes δεν αποτελεί συνεπώς μια απλή συνταγή "ξοδέψτε περισσότερα". Η οικονομική πολιτική εξαρτάται από το πρόβλημα που προσπαθεί να αντιμετωπίσει.
Και τώρα έρχεται η τεχνητή νοημοσύνη
Εδώ ο Keynes γίνεται ξαφνικά εξαιρετικά σύγχρονος. Στο Economic Possibilities for our Grandchildren είχε χρησιμοποιήσει έναν όρο που σήμερα ακούγεται σχεδόν προφητικός: technological unemployment - τεχνολογική ανεργία. Περιέγραφε την πιθανότητα η τεχνολογία να εξοικονομεί εργασία ταχύτερα από όσο η οικονομία μπορεί να δημιουργήσει νέες χρήσεις γι' αυτήν. Σήμερα η συζήτηση γύρω από την AI περιστρέφεται γύρω από σχεδόν το ίδιο ερώτημα. Εάν η τεχνητή νοημοσύνη αυξήσει δραματικά την παραγωγικότητα, ποιος θα καρπωθεί το όφελος;
- Οι εργαζόμενοι μέσω υψηλότερων μισθών;
- Οι καταναλωτές μέσω χαμηλότερων τιμών;
- Οι ιδιοκτήτες του κεφαλαίου μέσω μεγαλύτερων κερδών;
- Ή όλοι μέσω περισσότερου ελεύθερου χρόνου;
Η τεχνολογία από μόνη της δεν απαντά σε αυτό το ερώτημα.
Ίσως γι' αυτό ο Keynes επιστρέφει ως θεατρικός ήρωας
Ο James Graham θα μπορούσε να γράψει ένα έργο για τον πολλαπλασιαστή, τα επιτόκια και τη δημοσιονομική πολιτική. Δεν το έκανε. Το The Standard of Living περιστρέφεται γύρω από κάτι βαθύτερο. Ο Keynes βρίσκεται ανάμεσα σε δύο κόσμους. Στο Whitehall ασχολείται με χρήματα, κρίσεις και κυβερνήσεις. Στο Bloomsbury συναναστρέφεται ανθρώπους που ενδιαφέρονται για τη ζωγραφική, τη λογοτεχνία, τον έρωτα και την ομορφιά. Η Lydia χορεύει. Η Virginia Woolf γράφει. Ο Duncan Grant ζωγραφίζει. Και ο Keynes προσπαθεί να καταλάβει πώς μπορεί η οικονομία να δημιουργήσει τις υλικές προϋποθέσεις ώστε όλα αυτά να είναι δυνατά.
Το επίσημο υλικό της παράστασης συμπυκνώνει το θέμα σε μία ερώτηση: Μπορείς να βάλεις τιμή στην ευτυχία, την ομορφιά και την αγάπη;
Ίσως αυτός να είναι και ο λόγος που ο Keynes παραμένει ενδιαφέρων σχεδόν ογδόντα χρόνια μετά τον θάνατό του. Όχι επειδή είχε πάντοτε δίκιο. Ούτε επειδή υπάρχει μια "κεϋνσιανή συνταγή" που λύνει κάθε οικονομικό πρόβλημα. Αλλά επειδή αντιμετώπισε την οικονομία ως μέσο και όχι ως τελικό σκοπό.
Το πραγματικό «standard of living»
Συνήθως μετράμε την πρόοδο με το ΑΕΠ. Πόσα παράγουμε. Πόσο καταναλώνουμε. Πόσο γρήγορα αναπτύσσεται η οικονομία. Ο Keynes έθετε όμως ένα δυσκολότερο ερώτημα. Γιατί θέλουμε να γίνουμε πλουσιότεροι; Εάν η απάντηση είναι απλώς "για να γίνουμε ακόμη πλουσιότεροι", τότε η οικονομική ανάπτυξη μετατρέπεται σε έναν αγώνα χωρίς τερματισμό. Εάν όμως ο σκοπός είναι να αποκτήσουμε περισσότερο χρόνο, περισσότερη ασφάλεια και μεγαλύτερη δυνατότητα να ασχοληθούμε με όσα θεωρούμε πραγματικά σημαντικά, τότε το ΑΕΠ είναι μόνο ένα μέρος της ιστορίας.
Και εδώ ο τίτλος του έργου αποκτά τη δεύτερη σημασία του. Standard of living δεν είναι μόνο το εισόδημα. Είναι και το πώς ζούμε. Σχεδόν έναν αιώνα μετά το δοκίμιο του Keynes για τα εγγόνια μας, οι κοινωνίες μας είναι ασύγκριτα πλουσιότερες. Διαθέτουμε τεχνολογίες που εκείνος δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί. Και τώρα η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται ένα ακόμη άλμα παραγωγικότητας. Κι όμως εξακολουθούμε να συζητάμε για εργασιακό άγχος, ανισότητα, οικονομική ανασφάλεια, έλλειψη χρόνου και φόβο ότι η τεχνολογία θα μας πάρει τις δουλειές.
Ίσως λοιπόν η πιο ενδιαφέρουσα πρόβλεψη του Keynes να μην ήταν εκείνη που επαληθεύτηκε. Ίσως να ήταν εκείνη που δεν επαληθεύτηκε: η εβδομάδα των 15 ωρών. Γιατί μας αναγκάζει να θέσουμε μια πολύ πιο δύσκολη ερώτηση από το πόσο γρήγορα μπορεί να αναπτυχθεί μια οικονομία: Όταν γίνουμε αρκετά πλούσιοι, θα ξέρουμε τι να κάνουμε με τον πλούτο μας;
Και κάπως έτσι, το 2026, ο John Maynard Keynes επιστρέφει στο κέντρο της σκηνής.
Add comment
Comments