«Εμείς οι Ζωντανοί»: Άυν Ραντ – Όταν το κράτος αποφασίζει ότι η ζωή σου δεν σου ανήκει

Ένα ερωτικό τρίγωνο που είναι στην πραγματικότητα πολιτικό

Η Κίρα βρίσκεται ανάμεσα στον Λέο και στον Αντρέι. Όμως η Ραντ δεν κατασκευάζει ένα συμβατικό ερωτικό τρίγωνο. Οι τρεις χαρακτήρες αντιπροσωπεύουν τρεις διαφορετικές στάσεις απέναντι στη ζωή.

• Ο Λέο θέλει να σωθεί από το σύστημα.
• Ο Αντρέι θέλει να υπηρετήσει το σύστημα.
• Η Κίρα θέλει να ζήσει έξω από το σύστημα.

Το δράμα αρχίζει όταν ο Λέο αρρωσταίνει από φυματίωση και χρειάζεται θεραπεία, την οποία η Κίρα δεν μπορεί να χρηματοδοτήσει. Οι πόρτες κλείνουν η μία μετά την άλλη. Η εργασία εξαρτάται από την πολιτική καταγωγή. Η περίθαλψη εξαρτάται από τις κομματικές διασυνδέσεις. Το φαγητό εξαρτάται από το δελτίο. Η επιβίωση εξαρτάται από την εύνοια του μηχανισμού.

Και τότε η Κίρα παίρνει τη σκληρότερη απόφαση της ζωής της: προσποιείται ότι αγαπά τον Αντρέι και γίνεται ερωμένη του, ώστε να εξασφαλίσει τα χρήματα που χρειάζονται για τη θεραπεία του Λέο.

Όταν η επιβίωση απαιτεί προδοσία

Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο οδυνηρές ιδέες του βιβλίου. Το ολοκληρωτικό κράτος δεν καταστρέφει τον άνθρωπο μόνο όταν τον φυλακίζει ή τον εκτελεί. Μπορεί να τον καταστρέψει αναγκάζοντάς τον να επιλέξει ανάμεσα σε δύο πράγματα που δεν θα έπρεπε ποτέ να βρίσκονται σε σύγκρουση.

• Την αγάπη ή την ειλικρίνεια.
• Την αξιοπρέπεια ή την επιβίωση.
• Το σώμα ή τη συνείδηση.

Η Κίρα εξαπατά τον Αντρέι. Δεν το κάνει από φιλοδοξία ούτε για κοινωνική άνοδο. Το κάνει για να σώσει τον Λέο.

Όμως το κίνητρο δεν εξαφανίζει το ηθικό κόστος.

Ο Αντρέι την αγαπά πραγματικά. Για πρώτη φορά ανακαλύπτει ότι υπάρχει κάτι που αξίζει έξω από την Επανάσταση. Μια προσωπική ευτυχία. Μια ζωή που δεν χρειάζεται να δικαιολογείται από την κοινωνική της χρησιμότητα. Η Κίρα, επομένως, δεν του προσφέρει απλώς έναν ψεύτικο έρωτα.

Του προσφέρει, χωρίς να το θέλει, μια πρώτη εικόνα της ζωής που ο ίδιος είχε αρνηθεί στον εαυτό του.

Το καθεστώς δεν αρκείται να σκοτώνει – διαφθείρει

Ο Λέο επιστρέφει από τη θεραπεία του σωματικά υγιής, αλλά εσωτερικά αλλαγμένος.

Η συνεχής ταπείνωση τον έχει εξαντλήσει. Η υπερηφάνειά του μετατρέπεται σε κυνισμό. Αφού το καθεστώς δεν του επιτρέπει να ζήσει έντιμα, αποφασίζει να επιβιώσει μέσα από τη διαφθορά, τη μαύρη αγορά και τις σχέσεις με κομματικούς αξιωματούχους.

Και εδώ η Ραντ αποφεύγει την εύκολη εικόνα του αθώου θύματος. Ο Λέο είναι θύμα. Αλλά παραμένει υπεύθυνος για όσα επιλέγει να γίνει.

Το σύστημα τον ωθεί προς τη διαφθορά. Δεν τον απαλλάσσει, όμως, από κάθε προσωπική ευθύνη. Η καταπίεση εξηγεί την πτώση του· δεν την εξαγνίζει.

Αυτή είναι ίσως μια από τις πιο ώριμες πλευρές του μυθιστορήματος. Η τυραννία δεν δημιουργεί μόνο νεκρούς και φυλακισμένους. Δημιουργεί ανθρώπους που μαθαίνουν να ψεύδονται, να συναλλάσσονται, να εκμεταλλεύονται και τελικά να περιφρονούν ακόμη και τον ίδιο τους τον εαυτό.

Δεν αφαιρεί απλώς τη ζωή. Αλλοιώνει εκείνον που προσπαθεί να την κρατήσει.

Η κατάρρευση του Αντρέι

Ο Αντρέι αρχίζει να ερευνά τη διαφθορά και το παράνομο εμπόριο. Η έρευνα τον οδηγεί στον Λέο. Και ο Λέο τον οδηγεί στην αλήθεια για την Κίρα.

Ο Αντρέι ανακαλύπτει ότι η γυναίκα που αγαπά ζει με τον άνθρωπο τον οποίο ο ίδιος ερευνά. Καταλαβαίνει ότι χρησιμοποιήθηκε. Ταυτόχρονα, όμως, αντιλαμβάνεται και κάτι πολύ μεγαλύτερο: το καθεστώς στο οποίο αφιέρωσε τη ζωή του είχε οδηγήσει την Κίρα σε αυτή την επιλογή.

Εκείνη τον εξαπάτησε. Αλλά η Επανάσταση τον είχε εξαπατήσει πρώτη.

Ο Αντρέι έδωσε στο Κόμμα την πίστη, την εργασία και την προσωπική του ζωή. Πίστευε ότι οι θυσίες του υπηρετούσαν ένα μέλλον ελεύθερων ανθρώπων. Ανακαλύπτει τελικά έναν κόσμο φόβου, προνομίων, κομματικής υποκρισίας και θεσμοθετημένης διαφθοράς.

Φροντίζει να απελευθερωθεί ο Λέο. Και στη συνέχεια αυτοκτονεί. Η τραγωδία του δεν βρίσκεται μόνο στην απώλεια της Κίρα. Βρίσκεται στην κατάρρευση ολόκληρου του νοήματος με το οποίο είχε οργανώσει τη ζωή του.

• Ο Λέο χάνει την ελευθερία του.
• Η Κίρα χάνει τη δυνατότητα να ζήσει όπως επιθυμεί.
• Ο Αντρέι χάνει την πίστη ότι η θυσία του είχε οποιαδήποτε αξία.

Το σύστημα καταφέρνει έτσι να συντρίψει και τους εχθρούς του και τον πιο έντιμο υπηρέτη του.

Ποιοι είναι τελικά «οι ζωντανοί»;

Ο τίτλος του βιβλίου κρύβει το βαθύτερο νόημά του. Οι "ζωντανοί" δεν είναι απλώς όσοι αναπνέουν. Είναι εκείνοι που επιθυμούν. Εκείνοι που αγαπούν κάτι προσωπικό. Εκείνοι που ονειρεύονται ένα μέλλον το οποίο δεν έχει σχεδιαστεί από κάποιο κεντρικό όργανο. Εκείνοι που θεωρούν ότι η ζωή δεν χρειάζεται εξωτερική έγκριση για να αποκτήσει αξία.

Με αυτή την έννοια, ζωντανοί είναι και οι τρεις κεντρικοί ήρωες.

Η Κίρα, επειδή δεν δέχεται ποτέ ότι αποτελεί ιδιοκτησία του κράτους.

Ο Λέο, επειδή κάποτε πίστεψε ότι μπορούσε να δραπετεύσει και να ζήσει για τον εαυτό του.

Ο Αντρέι, επειδή κάτω από την ιδεολογία εξακολουθεί να διαθέτει συνείδηση – και όταν βλέπει την αλήθεια, δεν μπορεί να την αγνοήσει.

Απέναντί τους βρίσκεται ένας μηχανισμός που δεν ενδιαφέρεται για ζωντανούς ανθρώπους. Ενδιαφέρεται για κατηγορίες:

• αστοί και προλετάριοι,
• σύντροφοι και ταξικοί εχθροί,
• χρήσιμοι και ύποπτοι,
• πιστοί και αντεπαναστάτες.

Όταν ο άνθρωπος μετατρέπεται σε κατηγορία, η προσωπική του δυστυχία παύει να έχει σημασία.

Το πραγματικό έγκλημα της Κίρα

Η Κίρα δεν οργανώνει αντεπανάσταση. Δεν γράφει πολιτικό μανιφέστο. Δεν επιδιώκει να καταλάβει την εξουσία.

• Θέλει να σπουδάσει.
• Να εργαστεί.
• Να αγαπήσει.
• Να φύγει.

Αυτό είναι το πραγματικό της "έγκλημα": θεωρεί τη ζωή της αυτοσκοπό και όχι μέσο για την επίτευξη ενός συλλογικού σχεδίου.

Για το καθεστώς, όμως, δεν υπάρχει ουδέτερη ιδιωτική ζωή. Όποιος δεν εντάσσει την ύπαρξή του στην κοινή αποστολή θεωρείται εγωιστής. Όποιος επιθυμεί κάτι αποκλειστικά δικό του γίνεται πολιτικά ύποπτος.

Η Κίρα δεν χρειάζεται να μισεί την Επανάσταση. Αρκεί που αγαπά περισσότερο τη ζωή της.

Το ιστορικό υπόβαθρο

Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στα πρώτα χρόνια του σοβιετικού καθεστώτος, κατά την περίοδο της Νέας Οικονομικής Πολιτικής του Λένιν. Η ΝΕΠ, που εφαρμόστηκε από το 1921, επέτρεψε προσωρινά ορισμένες μορφές ιδιωτικής οικονομικής δραστηριότητας, ενώ το κράτος διατηρούσε τον έλεγχο των μεγάλων επιχειρήσεων, των τραπεζών και του εξωτερικού εμπορίου. Η πολιτική εγκαταλείφθηκε οριστικά στα τέλη της δεκαετίας του 1920⁠.

Αυτή η μεταβατική πραγματικότητα είναι σημαντική για το βιβλίο. Υπάρχουν ακόμη καταστήματα και μικρές ιδιωτικές συναλλαγές, αλλά όλα λειτουργούν κάτω από τη διαρκή απειλή της εξουσίας. Υπάρχουν πανεπιστήμια, αλλά η ταξική καταγωγή μπορεί να καθορίσει ποιος δικαιούται να φοιτήσει. Υπάρχει εργασία, αλλά η πολιτική αξιοπιστία προηγείται της ικανότητας.

Το κράτος δεν έχει ακόμη αποκτήσει την πλήρη σταλινική μορφή των επόμενων δεκαετιών. Έχει όμως ήδη αποκτήσει το βασικό του χαρακτηριστικό: το δικαίωμα να παρεμβαίνει σε κάθε όψη της ανθρώπινης ζωής.

Η ίδια η Ραντ είχε γεννηθεί στην Αγία Πετρούπολη το 1905. Μετά την Επανάσταση, η επιχείρηση του πατέρα της απαλλοτριώθηκε και η οικογένειά της γνώρισε τις στερήσεις της νέας πραγματικότητας. Το 1926 έφυγε για τις Ηνωμένες Πολιτείες και δεν επέστρεψε ποτέ στη Ρωσία. Οι εμπειρίες αυτές αποτέλεσαν το πραγματικό έδαφος πάνω στο οποίο χτίστηκε το πρώτο της μυθιστόρημα. Η ιστορία της Κίρα θεωρείται η πιο έντονα αυτοβιογραφική από τις μυθοπλασίες της Ραντ⁠.

Η Ραντ πριν από τον «Άτλαντα»

Το "Εμείς οι Ζωντανοί" γράφτηκε πριν από τα δύο έργα που θα έκαναν την Άυν Ραντ παγκοσμίως γνωστή: τον "Υπέροχο Άνθρωπο" και τον "Άτλαντα που Επαναστάτησε".

Οι βασικές ιδέες της κατοπινής φιλοσοφίας της υπάρχουν ήδη:

• η ηθική αξία του ατόμου,
• η ελευθερία ως προϋπόθεση της δημιουργίας,
• η καχυποψία απέναντι στη συλλογική εξουσία,
• η άρνηση της αυτοθυσίας ως υπέρτατης αρετής,
• η πεποίθηση ότι κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως μέσο για τους σκοπούς των άλλων.

Ωστόσο, εδώ αυτές οι ιδέες δεν εμφανίζονται ακόμη με τη μνημειακή, σχεδόν μυθολογική μορφή των μεταγενέστερων έργων της.

Η Κίρα δεν είναι παντοδύναμη. Ο Λέο δεν είναι ηρωικός μέχρι τέλους. Ο Αντρέι δεν είναι μια καρικατούρα του εχθρού. Είναι άνθρωποι παγιδευμένοι σε έναν κόσμο στον οποίο κάθε επιλογή έχει ήδη μολυνθεί από την εξουσία.

Και γι’ αυτό το "Εμείς οι Ζωντανοί" μπορεί να αγγίξει ακόμη και αναγνώστες που διαφωνούν με τη φιλοσοφία της Ραντ.

Είναι μυθιστόρημα ή πολιτικό κατηγορητήριο;

Θα ήταν εύκολο να διαβαστεί το βιβλίο αποκλειστικά ως αντικομμουνιστικό έργο. Αναμφίβολα είναι και αυτό.

Η πολιτική θέση της συγγραφέως είναι σαφής. Ορισμένοι χαρακτήρες λειτουργούν ως φορείς ιδεών και σε κάποια σημεία η αφήγηση πλησιάζει το πολιτικό κατηγορητήριο. Η κριτική υποδοχή του βιβλίου υπήρξε από την αρχή διχασμένη: άλλοι κριτικοί επαίνεσαν τη δραματική και ανθρώπινη δύναμή του, ενώ άλλοι θεώρησαν ότι η ιδεολογική του στόχευση επιβαρύνει τη λογοτεχνία. Οι πρώτες κριτικές του 1936 κινήθηκαν από τον έντονο έπαινο έως την κατηγορία περί προπαγάνδας⁠.

Όμως το βιβλίο επιβιώνει επειδή δεν περιορίζεται στην πολιτική του θέση. Το βαθύτερο θέμα του είναι η ζωή υπό συνθήκες στις οποίες η ηθική επιλογή γίνεται σχεδόν αδύνατη.

Πόσο έντιμος μπορεί να παραμείνει ένας πεινασμένος άνθρωπος;

Πόσο ελεύθερος είναι κάποιος όταν η θεραπεία εκείνου που αγαπά εξαρτάται από την εύνοια ενός αξιωματούχου;

Πόση ευθύνη έχει το θύμα για τις πράξεις στις οποίες το οδήγησε η καταπίεση;

Και πόσο επικίνδυνη μπορεί να γίνει μια ιδέα όταν θεωρεί τον πραγματικό άνθρωπο αναλώσιμο μπροστά σε έναν μελλοντικό παράδεισο;

Η παράδοξη κινηματογραφική ιστορία

Η κινηματογραφική διαδρομή του βιβλίου μοιάζει σχεδόν με προέκταση του ίδιου του μυθιστορήματος.

Το 1942, στη φασιστική Ιταλία, γυρίστηκε χωρίς την άδεια της Ραντ μια δίπτυχη κινηματογραφική μεταφορά: "Noi Vivi" και "Addio Kira". Πρωταγωνιστούσαν η Αλίντα Βάλι, ο Ροσάνο Μπράτσι και ο Φόσκο Τζακέτι.

Οι αρχές επέτρεψαν αρχικά την προβολή επειδή το έργο καταδίκαζε τη Σοβιετική Ένωση, έναν εχθρό της Ιταλίας του Μουσολίνι.

Το κοινό, όμως, αντιλήφθηκε κάτι που οι λογοκριτές δεν είχαν καταλάβει εγκαίρως: η καταγγελία του βιβλίου δεν περιοριζόταν στον κομμουνισμό. Αφορούσε κάθε κράτος που συνθλίβει το άτομο στο όνομα μιας ανώτερης συλλογικής αποστολής.

Η ταινία αποσύρθηκε και απαγορεύθηκε από το φασιστικό καθεστώς. Δεκαετίες αργότερα, οι δύο ταινίες εντοπίστηκαν, επανεπεξεργάστηκαν και κυκλοφόρησαν σε ενιαία, εγκεκριμένη από τη Ραντ μορφή το 1986. Η ιστορία της παραγωγής και της απαγόρευσης αποτελεί μία από τις πιο παράδοξες περιπτώσεις λογοκρισίας στην ιστορία του ευρωπαϊκού κινηματογράφου⁠.

Η ειρωνεία είναι εντυπωσιακή: Ένα φασιστικό καθεστώς πίστεψε ότι είχε στα χέρια του μια αντικομμουνιστική ταινία. Μέχρι που αναγνώρισε στην οθόνη τον ίδιο του τον εαυτό.

Γιατί το «Εμείς οι Ζωντανοί» παραμένει σύγχρονο

Θα ήταν βολικό να αντιμετωπίσουμε το μυθιστόρημα ως ιστορία μιας μακρινής εποχής.

• Σοβιετική Ρωσία.
• Δελτία τροφίμων.
• Κομματικές επιτροπές.
• Μυστική αστυνομία.

Όμως ο βασικός μηχανισμός του βιβλίου είναι διαχρονικός. Εμφανίζεται κάθε φορά που ένας θεσμός θεωρεί ότι γνωρίζει καλύτερα από τον άνθρωπο τι οφείλει να επιθυμεί.

Κάθε φορά που η ατομική ζωή μετατρέπεται σε πρώτη ύλη ενός συλλογικού σχεδίου.

Κάθε φορά που η προσωπική φιλοδοξία αντιμετωπίζεται ως ηθικό ελάττωμα.

Κάθε φορά που κάποιος καλείται να αποδείξει ότι η ύπαρξή του είναι κοινωνικά χρήσιμη για να δικαιούται να την ορίζει.

Οι μορφές της εξουσίας αλλάζουν. Τα συνθήματα αλλάζουν. Οι ιδεολογίες αλλάζουν. Το ερώτημα παραμένει: Σε ποιον ανήκει η ζωή ενός ανθρώπου;

Η τελευταία απόπειρα

Στο τέλος, η Κίρα επιχειρεί ξανά να φύγει. Δεν διαθέτει πλέον σχέδιο ζωής στη Σοβιετική Ρωσία. Ο Αντρέι είναι νεκρός. Ο Λέο έχει ηθικά καταρρεύσει και την εγκαταλείπει. Τα όνειρά της έχουν διαλυθεί.

Παραμένει, όμως, κάτι που το καθεστώς δεν κατάφερε να της αφαιρέσει: η βεβαιότητα ότι υπάρχει ένας κόσμος πέρα από τα σύνορα και ότι αξίζει να προσπαθήσει να τον φτάσει.

Η Κίρα βαδίζει μέσα στο χιόνι. Πλησιάζει στην ελευθερία. Βλέπει σχεδόν τον προορισμό της. Και τότε ένας συνοριοφύλακας πυροβολεί. Ο θάνατός της δεν παρουσιάζεται ως ηρωική θυσία για μια ιδέα. Η Κίρα δεν θέλει να πεθάνει για την ελευθερία. Θέλει να ζήσει ελεύθερη.

Και αυτή η διαφορά είναι ολόκληρη η φιλοσοφία του βιβλίου.

Δεν είναι ένα μυθιστόρημα για τους νεκρούς

Το "Εμείς οι Ζωντανοί" δεν πήρε τον τίτλο του από εκείνους που επέζησαν. Τον πήρε από εκείνους που επιχείρησαν να ζήσουν.

Η Κίρα πεθαίνει, αλλά δεν αποδέχεται ποτέ ότι η ζωή της ανήκει στο κράτος.

Ο Αντρέι πεθαίνει, αλλά πριν από το τέλος αποκτά το θάρρος να δει την αλήθεια.

Ο Λέο επιβιώνει, όμως έχει χάσει εκείνο το κομμάτι του εαυτού του που κάποτε έκανε την επιβίωση να αξίζει.

Και εδώ βρίσκεται η πιο σκληρή ανατροπή του βιβλίου: Μπορεί κάποιος να είναι βιολογικά ζωντανός και ταυτόχρονα να έχει πάψει να ζει.

Η Ραντ δεν μας ρωτά μόνο πόση βία μπορεί να ασκήσει ένα ολοκληρωτικό καθεστώς. Μας ρωτά κάτι δυσκολότερο: Πόσος άνθρωπος απομένει όταν, για να επιβιώσει, πρέπει να προδώσει όλα εκείνα για τα οποία ήθελε να ζήσει;

Και τότε το "Εμείς οι Ζωντανοί" παύει να είναι απλώς ένα μυθιστόρημα για τη Σοβιετική Ρωσία. Γίνεται ένα βιβλίο για κάθε άνθρωπο που επιμένει ότι η ζωή του δεν είναι εργαλείο, σύνθημα ή ιδιοκτησία κανενός άλλου.