"Ένα τριαντάφυλλο είναι ένα τριαντάφυλλο", "οι μεγάλοι καλλιτέχνες κλέβουν", "λέμε ιστορίες για να μπορούμε να ζούμε" – Η Gertrude Stein, ο T. S. Eliot και η Joan Didion είδαν τις πιο διάσημες φράσεις τους να αποσπώνται από τα έργα τους και να αποκτούν δική τους ζωή. Μόνο που το πραγματικό τους νόημα είναι πολύ πιο ενδιαφέρον.
Από την Κίρκη | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Υπάρχει κάτι παράξενο που συμβαίνει στα μεγάλα αποφθέγματα. Όσο περισσότερο διαδίδονται, τόσο περισσότερο κινδυνεύουν να χάσουν αυτό που αρχικά σήμαιναν. Μια φράση αποσπάται από ένα ποίημα ή ένα δοκίμιο. Τυπώνεται σε ένα βιβλίο. Αργότερα σε μια αφίσα. Σήμερα εμφανίζεται στο Instagram, σε μια παρουσίαση ή κάτω από μια φωτογραφία.
Κάποια στιγμή σταματάμε να αναρωτιόμαστε από πού προήλθε. Και ακόμη περισσότερο τι ήθελε πραγματικά να πει ο άνθρωπος που την έγραψε.
Ο Eli Burnstein, στο βιβλίο του Phrased & Confused: The Curious Meanings of Timeless Quotations (Ρήσεις και παρανοήσεις: Οι παράξενες ιστορίες πίσω από διαχρονικά αποφθέγματα) κάνει ακριβώς το αντίθετο.
Παίρνει διάσημες φράσεις και τις επιστρέφει εκεί όπου γεννήθηκαν. Το αποτέλεσμα είναι αποκαλυπτικό. Γιατί τρεις από τις γνωστότερες φράσεις της λογοτεχνίας - της Gertrude Stein, του T. S. Eliot και της Joan Didion - δεν σημαίνουν ακριβώς αυτό που νομίζουμε. Και σε μία περίπτωση, η διάσημη φράση δεν ειπώθηκε ποτέ ακριβώς έτσι.
1. Gertrude Stein: «Ένα τριαντάφυλλο είναι ένα τριαντάφυλλο είναι ένα τριαντάφυλλο»
Ακούγεται σχεδόν παιδικό. Ή ίσως σαν φιλοσοφικό αστείο. Ένα τριαντάφυλλο είναι ένα τριαντάφυλλο. Φυσικά. Τι άλλο θα μπορούσε να είναι; Γι' αυτό η περίφημη φράση της Gertrude Stein ερμηνεύεται συχνά ως ένας περίπλοκος τρόπος για να πούμε: "Τα πράγματα είναι αυτό που είναι".
Μόνο που η Stein επιχειρούσε σχεδόν το αντίθετο. Η αρχική μορφή της φράσης εμφανίζεται στο ποίημά της Sacred Emily, που γράφτηκε το 1913: "Rose is a rose is a rose is a rose". Η απουσία του άρθρου στην αρχική διατύπωση έχει σημασία.
Για τη Stein το πρόβλημα ήταν η ίδια η γλώσσα.
Όταν οι λέξεις φθείρονται
Φανταστείτε τη λέξη "τριαντάφυλλο". Για αιώνες οι ποιητές τη χρησιμοποίησαν για να μιλήσουν για την αγάπη. Για την ομορφιά. Για τη νεότητα. Για την ερωτική επιθυμία. Για τη γυναίκα. Για το εφήμερο της ζωής.
Το τριαντάφυλλο απέκτησε τόσα πολλά συμβολικά νοήματα ώστε κάποια στιγμή η λέξη κινδύνευε να μη μας κάνει πλέον να σκεφτόμαστε το ίδιο το λουλούδι. Έγινε λογοτεχνικό σύμβολο. Κλισέ. Και αυτό ακριβώς ήθελε να καταστρέψει η Stein.
Επαναλαμβάνοντας τη λέξη ξανά και ξανά, επιχειρούσε να αφαιρέσει από πάνω της τα στρώματα των έτοιμων ποιητικών συνειρμών. Τριαντάφυλλο. Τριαντάφυλλο. Τριαντάφυλλο.
Μέχρι να μείνει ξανά το πράγμα.
Να ξαναδούμε το πραγματικό τριαντάφυλλο
Χρόνια αργότερα, όταν η Stein ρωτήθηκε τι ακριβώς εννοούσε, εξήγησε τη σκέψη της. Όταν η γλώσσα ήταν νέα, έλεγε, ένας ποιητής μπορούσε να πει "φεγγάρι", "θάλασσα" ή "αγάπη" και το ίδιο το πράγμα εμφανιζόταν σχεδόν αμέσως στη φαντασία. Ύστερα πέρασαν εκατοντάδες χρόνια.
Χιλιάδες ποιήματα χρησιμοποίησαν τις ίδιες λέξεις. Και αυτές φθάρθηκαν. Έγιναν "λογοτεχνικές λέξεις". Η δουλειά του ποιητή, πίστευε η Stein, ήταν να τους επιστρέψει την ένταση της πραγματικής ύπαρξης.
Για τη διάσημη φράση της υποστήριξε αργότερα, με χαρακτηριστική αυτοπεποίθηση, ότι εκεί το τριαντάφυλλο έγινε ξανά κόκκινο στην αγγλική ποίηση ύστερα από εκατό χρόνια. Αυτό λοιπόν που μοιάζει με λεκτικό παιχνίδι είναι στην πραγματικότητα μια ολόκληρη θεωρία της γλώσσας.
Οι λέξεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν τόσο πολύ ώστε να πάψουν να μας δείχνουν τον κόσμο. Και η ποίηση μπορεί να προσπαθήσει να μας τον επιστρέψει.
Τι πραγματικά εννοούσε η Stein;
Όχι: "Τα πράγματα είναι απλώς αυτό που είναι". Αλλά κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: "Ξέχνα για μια στιγμή όλα όσα σου έχουν μάθει ότι συμβολίζει το τριαντάφυλλο - και κοίτα ξανά το τριαντάφυλλο".
2. T. S. Eliot: «Οι καλοί καλλιτέχνες δανείζονται, οι μεγάλοι κλέβουν»
Είναι μία από τις δημοφιλέστερες φράσεις στον δημιουργικό κόσμο. Την επικαλούνται συγγραφείς. Σχεδιαστές. Μουσικοί. Σκηνοθέτες. Ακόμη και επιχειρηματίες της τεχνολογίας.
"Good artists borrow, great artists steal" Αποδίδεται σχεδόν πάντοτε στον T. S. Eliot. Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα. Ο Eliot δεν έγραψε ακριβώς αυτό. Το 1920, στο δοκίμιό του για τον θεατρικό συγγραφέα Philip Massinger, διατύπωσε μια πιο σύνθετη σκέψη.
Σε ελεύθερη απόδοση: Οι ανώριμοι ποιητές μιμούνται. Οι ώριμοι ποιητές κλέβουν. Οι κακοί ποιητές παραμορφώνουν αυτό που παίρνουν, ενώ οι καλοί το μετατρέπουν σε κάτι καλύτερο – ή τουλάχιστον σε κάτι διαφορετικό.
Η διαφορά είναι τεράστια. Ο Eliot δεν έδινε άδεια για λογοκλοπή.
Μιλούσε για τη φύση της δημιουργίας.
Μπορεί να υπάρξει κάτι εντελώς πρωτότυπο;
Η απάντηση του Eliot ήταν ουσιαστικά όχι. Κάθε συγγραφέας χρησιμοποιεί μια γλώσσα που υπήρχε πριν από εκείνον. Γράφει μέσα σε λογοτεχνικές μορφές που επίσης προϋπήρχαν. Έχει διαβάσει ιστορίες. Έχει ακούσει μύθους. Έχει γνωρίσει χαρακτήρες. Έχει απορροφήσει εικόνες και ιδέες.
Ακόμη και όταν πιστεύουμε ότι δημιουργούμε κάτι εντελώς καινούργιο, κουβαλάμε μέσα μας ολόκληρη την πολιτιστική παράδοση που μας προηγήθηκε.
Το πραγματικό ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν πήρες κάτι από τους προηγούμενους. Όλοι παίρνουν. Το ερώτημα είναι τι το έκανες.
Ο Shakespeare ήταν ένας μεγαλοφυής… κλέφτης
Το καλύτερο παράδειγμα είναι ίσως ο Shakespeare. Οι περισσότερες μεγάλες ιστορίες του δεν ήταν δικές του. Δανείστηκε πλοκές από τον Πλούταρχο. Από τον Οβίδιο. Από τον Βοκκάκιος. Από τον χρονικογράφο Raphael Holinshed. Κι όμως κανείς δεν θυμάται τον Shakespeare ως έναν άνθρωπο που απλώς αντέγραψε τους προηγούμενους.
Γιατί; Επειδή πήρε το υλικό τους και το μεταμόρφωσε. Αυτό είναι το "κλέψιμο" που ενδιέφερε τον Eliot. Ο ώριμος δημιουργός δεν αφήνει το ξένο υλικό να φαίνεται κολλημένο πάνω στο έργο του. Το αφομοιώνει. Το διαλύει. Το ξαναχτίζει. Μέχρι να γίνει οργανικό κομμάτι ενός νέου έργου.
Και ο ίδιος ο Eliot έκανε ακριβώς αυτό
Ελάχιστα έργα αποδεικνύουν καλύτερα τη θεωρία του από το ίδιο του το αριστούργημα The Waste Land. Το ποίημα είναι γεμάτο φωνές άλλων.
- Chaucer.
- Dante.
- Baudelaire.
- Shakespeare.
- Βίβλος.
- Μύθος.
- Όπερα.
Λαϊκά τραγούδια. Ο Eliot παίρνει θραύσματα από ολόκληρο τον δυτικό πολιτισμό και τα τοποθετεί μέσα στον κατακερματισμένο κόσμο μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το παλιό υλικό αποκτά νέο νόημα επειδή βρίσκεται σε νέο περιβάλλον.
Και εδώ βρίσκεται η ουσία. Η κακή αντιγραφή αναπαράγει. Η δημιουργική "κλοπή" μεταμορφώνει.
Και υπάρχει μια υπέροχη ειρωνεία
Ακόμη και η ιδέα του Eliot για την κλοπή ίσως να μην ήταν εντελώς δική του. Το 1892, σχεδόν τρεις δεκαετίες πριν από το δοκίμιό του, ο W. H. Davenport Adams έγραφε για τον Tennyson και τη σχέση του με προηγούμενους ποιητές. Η βασική ιδέα του;
Οι μεγάλοι ποιητές παίρνουν κάτι από τους προηγούμενους και το βελτιώνουν, ενώ οι μικρότεροι απλώς το αντιγράφουν και το υποβαθμίζουν. Άρα ο Eliot μπορεί να έκανε με αυτή την ιδέα ακριβώς αυτό που υποστήριζε ότι κάνουν οι μεγάλοι δημιουργοί.
Την πήρε. Τη μεταμόρφωσε.
Και η δική του εκδοχή έμεινε στην ιστορία.
Τι πραγματικά εννοούσε ο Eliot;
Όχι ότι Οι μεγάλοι καλλιτέχνες μπορούν να αντιγράφουν ό,τι θέλουν. Αλλά ότι η πρωτοτυπία δεν βρίσκεται στο να δημιουργήσεις από το μηδέν. Βρίσκεται στο να μεταμορφώσεις όσα κληρονόμησες σε κάτι που πριν δεν υπήρχε.
3. Joan Didion: «Λέμε ιστορίες στον εαυτό μας για να μπορούμε να ζούμε»
Από τις τρεις φράσεις, αυτή είναι ίσως η περισσότερο παρεξηγημένη. "We tell ourselves stories in order to live". Η Joan Didion την έγραψε στην αρχή του περίφημου δοκιμίου της The White Album. Σήμερα συναντάται παντού. Σε κείμενα για τη λογοτεχνία. Για τη δύναμη της αφήγησης. Για την ψυχολογία. Για την ανάγκη να δίνουμε νόημα στη ζωή μας.
Σχεδόν πάντα ακούγεται αισιόδοξη. Οι άνθρωποι λέμε ιστορίες. Οι ιστορίες μάς ενώνουν. Μας βοηθούν να καταλάβουμε τον κόσμο. Και μας επιτρέπουν να ζούμε.
Μόνο που το κείμενο της Didion δεν είναι καθόλου τόσο καθησυχαστικό. Είναι σχεδόν το αντίθετο.
Χρειαζόμαστε ιστορίες επειδή το χάος μάς τρομάζει
Η Didion ξεκινά από μια βασική ανθρώπινη ανάγκη. Όταν συμβαίνει κάτι τρομερό, προσπαθούμε αμέσως να του δώσουμε νόημα. Ένας φόνος πρέπει να έχει αιτία. Μια αυτοκτονία πρέπει να περιέχει κάποιο μάθημα. Μια κοινωνική έκρηξη πρέπει να χωρά σε κάποια πολιτική θεωρία. Παίρνουμε αποσπασματικές εικόνες και τις συνδέουμε.
- Αρχή.
- Μέση.
- Τέλος.
- Αίτιο.
- Αποτέλεσμα.
- Νόημα.
Αυτό είναι η αφήγηση. Και χωρίς αυτήν ο κόσμος γίνεται τρομακτικός. Γιατί τότε τα πράγματα μπορεί απλώς να συμβαίνουν. Χωρίς σχέδιο. Χωρίς ηθικό δίδαγμα. Χωρίς τέλος που να εξηγεί την αρχή.
Η Καλιφόρνια στα τέλη της δεκαετίας του '60
Αυτό ακριβώς είχε αρχίσει να συμβαίνει στον κόσμο της Didion. Η Καλιφόρνια στα τέλη της δεκαετίας του 1960 έμοιαζε να διαλύεται σε ασύνδετες εικόνες. Πολιτική βία. Ναρκωτικά. Αιρέσεις. Επαναστάτες. Μαύροι πάνθηρες. Σαϊεντολογία. Rock stars. Παράξενες τηλεφωνικές κλήσεις. Συνωμοσίες.
Η Didion παρακολουθούσε όλα αυτά προσπαθώντας να βρει το νήμα που θα τα συνέδεε. Δεν το έβρισκε. Το The White Album είναι γραμμένο ακριβώς έτσι. Κατακερματισμένο. Σαν φωτογραφίες που κάποιος άδειασε πάνω σε ένα τραπέζι χωρίς να μας πει με ποια σειρά πρέπει να τις κοιτάξουμε.
Η μορφή του δοκιμίου μιμείται έναν κόσμο που έχει χάσει την πλοκή του.
«Ήμουν υποτίθεται μέρος μιας ιστορίας»
Και το πρόβλημα για την Didion δεν ήταν μόνο πολιτικό ή κοινωνικό. Ήταν προσωπικό. Ένιωθε ότι ολόκληρη η εκπαίδευσή της, όλα όσα της είχαν μάθει και όλα όσα είχε πει η ίδια στον εαυτό της, την είχαν προετοιμάσει για μια ζωή που θα διέθετε κάποια κατανοητή πλοκή.
Θα υπήρχαν σημάδια. Θα υπήρχαν αιτίες. Θα ήξερες ποιος είναι ο ρόλος σου. Ξαφνικά δεν ίσχυε τίποτε από αυτά. Έβλεπε μόνο εικόνες. Χωρίς βέβαιο νόημα. Η ίδια η ζωή είχε πάψει να μοιάζει με ιστορία.
Και τότε ήρθε ακόμη και το σώμα της να μιμηθεί το χάος
Εκείνη την περίοδο η Didion παρουσίασε προβλήματα όρασης και υποβλήθηκε σε σειρά εξετάσεων. Οι γιατροί κατέληξαν σε μια αβέβαιη, διαγνωστική εκτίμηση πολλαπλής σκλήρυνσης. Η νόσος παρέμεινε στη συνέχεια σε ύφεση. Για την ίδια, όμως, η εμπειρία είχε σχεδόν μεταφορική διάσταση.
Το σώμα της φαινόταν να παρουσιάζει μια φυσιολογική εκδοχή αυτού που συνέβαινε ήδη στο μυαλό της. Αβεβαιότητα. Ασυνέχεια. Απώλεια ελέγχου.
Ο κόσμος δεν μπορούσε πλέον να οργανωθεί εύκολα σε μια καθησυχαστική ιστορία.
Η παγίδα των ιστοριών
Και εδώ φτάνουμε στο πραγματικό νόημα της διάσημης φράσης. Η Didion δεν λέει απλώς ότι χρειαζόμαστε ιστορίες για να ζήσουμε. Μας προειδοποιεί ταυτόχρονα για αυτές. Γιατί η ανάγκη μας να βρίσκουμε νόημα μπορεί να γίνει επικίνδυνη.
Μπροστά σε ένα παράλογο γεγονός μπορούμε να κατασκευάσουμε μια βολική εξήγηση. Μπροστά σε μια κοινωνική κρίση μπορούμε να υιοθετήσουμε μια ιδεολογία που εξηγεί τα πάντα. Μπροστά στην αβεβαιότητα μπορούμε να πιστέψουμε μια θεωρία συνωμοσίας.
Η ιστορία μάς προστατεύει από το χάος. Αλλά μπορεί επίσης να μας προστατεύσει από την πραγματικότητα. Και τότε γίνεται ψευδαίσθηση.
Ανάμεσα στο χάος και στη βεβαιότητα
Εκεί ακριβώς κινείται η Didion. Δεν μας λέει να σταματήσουμε να αφηγούμαστε. Αυτό είναι αδύνατο. Ο άνθρωπος χρειάζεται να συνδέει γεγονότα για να κατανοήσει τον κόσμο.
Αλλά πρέπει να παραμένει καχύποπτος απέναντι στις πολύ εύκολες ιστορίες. Στις εξηγήσεις που ταιριάζουν υπερβολικά καλά. Στις θεωρίες που εξηγούν τα πάντα. Στα ηθικά διδάγματα που εμφανίζονται πριν ακόμη καταλάβουμε τι πραγματικά συνέβη.
Γι' αυτό και η ίδια επιλέγει κάτι δυσκολότερο. Να κοιτάζει. Να καταγράφει.Να παρατηρεί.
Και να αντιστέκεται στον πειρασμό να κλείσει όλες τις εκκρεμότητες μόνο και μόνο επειδή ένα τακτοποιημένο τέλος μάς κάνει να αισθανόμαστε καλύτερα.
Τι πραγματικά εννοούσε η Didion;
Όχι απλώς ότι οι ιστορίες δίνουν νόημα στη ζωή μας. Αλλά ότι χρειαζόμαστε ιστορίες για να αντέξουμε το χάος – πρέπει όμως να θυμόμαστε ότι οι ιστορίες που κατασκευάζουμε μπορεί να μην είναι η πραγματικότητα.
Τρεις φράσεις – ένα κοινό πρόβλημα
Φαινομενικά, η Stein, ο Eliot και η Didion μιλούν για εντελώς διαφορετικά πράγματα. Η Stein για μια λέξη. Ο Eliot για τη δημιουργία. Η Didion για την αφήγηση. Και όμως υπάρχει κάτι που τους συνδέει.
Και οι τρεις δυσπιστούν απέναντι στις έτοιμες σημασίες.
Η Stein κοιτάζει μια λέξη που έχει χρησιμοποιηθεί τόσο πολύ ώστε έχει χάσει την επαφή της με το πράγμα που περιγράφει.
Ο Eliot κοιτάζει την ψευδαίσθηση ότι η δημιουργία γεννιέται από το τίποτε.
Η Didion κοιτάζει την ανθρώπινη ανάγκη να επιβάλλουμε μια καθαρή ιστορία πάνω σε έναν κόσμο που μπορεί να μην είναι καθόλου καθαρός.
Και οι τρεις, με διαφορετικό τρόπο, μας ζητούν το ίδιο πράγμα: να κοιτάξουμε δεύτερη φορά.
Το τριαντάφυλλο πριν γίνει σύμβολο.
Το παλιό έργο πριν γίνει νέο.
Το γεγονός πριν το μετατρέψουμε σε ιστορία.
Ίσως αυτό παθαίνουν τελικά και τα ίδια τα αποφθέγματα
Υπάρχει μια τελευταία ειρωνεία. Οι τρεις φράσεις υπέστησαν ακριβώς αυτό για το οποίο προειδοποιούσαν οι δημιουργοί τους. Η φράση της Stein επαναλήφθηκε τόσο πολύ ώστε έγινε κλισέ - ενώ γράφτηκε για να πολεμήσει τα κλισέ της γλώσσας.
Η σκέψη του Eliot για τη μεταμόρφωση των προηγούμενων έργων μεταμορφώθηκε η ίδια από τους μεταγενέστερους σε μια φράση που εκείνος δεν είχε γράψει ακριβώς έτσι.
Και η προειδοποίηση της Didion για την επικίνδυνη ανάγκη μας να κατασκευάζουμε καθησυχαστικές αφηγήσεις μετατράπηκε σε… ένα καθησυχαστικό απόφθεγμα για τη δύναμη των ιστοριών.
Ίσως λοιπόν τα μεγάλα αποφθέγματα να έχουν μια παράξενη μοίρα. Γίνονται διάσημα επειδή μπορούν να αποκοπούν από το έργο τους. Και ακριβώς επειδή αποκόπτονται από το έργο τους, αρχίζουμε να ξεχνάμε τι σήμαιναν.
Γι' αυτό μερικές φορές αξίζει να κάνουμε κάτι πολύ απλό: να επιστρέφουμε στην προηγούμενη παράγραφο.
- Στο ποίημα.
- Στο δοκίμιο.
- Στην εποχή.
- Στον άνθρωπο που έγραψε τη φράση.
Γιατί πίσω από ένα απόφθεγμα που νομίζουμε ότι καταλαβαίνουμε μπορεί να κρύβεται μια πολύ πιο ενδιαφέρουσα ιδέα.
Και, όπως θα έλεγε ίσως η Gertrude Stein, μερικές φορές πρέπει να καθαρίσουμε τις λέξεις από όσα έχουν συσσωρευτεί πάνω τους για να μπορέσουμε να τις δούμε ξανά.
Add comment
Comments