Το εμβληματικό έργο του Τζ. Μπ. Πρίσλεϊ, γραμμένο το 1945, μετατρέπει μια οικογενειακή γιορτή σε αμείλικτη αναμέτρηση με την ατομική και συλλογική ευθύνη. Μια ελληνική ραδιοφωνική παράσταση αναδεικνύει ξανά ένα από τα πιο πολιτικά και επίκαιρα θεατρικά έργα του 20ού αιώνα.
Υπάρχουν θεατρικά έργα που αφηγούνται μια ιστορία και άλλα που χρησιμοποιούν την ιστορία για να θέσουν ένα ερώτημα από το οποίο ο θεατής δεν μπορεί εύκολα να ξεφύγει. Το "Ο Ανακριτής έρχεται" (An Inspector Calls) του Βρετανού συγγραφέα Τζ. Μπ. Πρίσλεϊ ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.
Γραμμένο το 1945, αλλά τοποθετημένο χρονικά στο 1912, το έργο μοιάζει αρχικά με ένα συμβατικό αστυνομικό μυστήριο. Στην πραγματικότητα αποτελεί μια διεισδυτική κριτική της κοινωνικής υποκρισίας, της ταξικής αλαζονείας και της αντίληψης ότι η προσωπική επιτυχία απαλλάσσει τον άνθρωπο από τις ευθύνες του απέναντι στους άλλους.
Ακούστε τη ραδιοφωνική μεταφορά
Ένα δείπνο, μια αυτοκτονία και πέντε ένοχοι
Στο πολυτελές σπίτι των Μπέρλινγκ επικρατεί ευφορία. Ο επιτυχημένος βιομήχανος Άρθουρ Μπέρλινγκ γιορτάζει τους αρραβώνες της κόρης του Σέιλα με τον Τζέραλντ Κροφτ, γόνο μιας επίσης εύπορης οικογένειας. Ο επικείμενος γάμος υπόσχεται όχι μόνο οικογενειακή ευτυχία αλλά και μια εξαιρετικά συμφέρουσα επιχειρηματική συμμαχία. Η βραδιά διακόπτεται από την απροσδόκητη άφιξη ενός αστυνομικού ανακριτή, του Γκουλ.
Μια νεαρή γυναίκα, η Εύα Σμιθ, έχει αυτοκτονήσει. Ο ανακριτής θέλει να μάθει τι γνωρίζουν οι παρευρισκόμενοι για τη ζωή της. Η ανάκριση αποκαλύπτει σταδιακά ότι σχεδόν όλοι είχαν εμπλακεί, με διαφορετικό τρόπο, στην προσωπική της τραγωδία. Ο εργοδότης που την απέλυσε, η νεαρή γυναίκα που χρησιμοποίησε την κοινωνική της επιρροή εναντίον της, ο άνδρας που συνδέθηκε ερωτικά μαζί της, η αξιοσέβαστη κυρία που της αρνήθηκε βοήθεια και ο νέος που την εκμεταλλεύτηκε συνθέτουν μια αλυσίδα πράξεων και παραλείψεων.
Κανείς τους δεν τη σκότωσε με τα ίδια του τα χέρια. Και όμως, κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι είναι εντελώς αθώος.
Κατεβάστε την έντυπη έκδοση με το αποκατεστημένο δραματικό κείμενο
Ο ανακριτής που δεν ενδιαφέρεται μόνο για το έγκλημα
Η μεγαλύτερη δραματουργική επινόηση του Πρίσλεϊ είναι ο ίδιος ο ανακριτής. Ο Γκουλ δεν συμπεριφέρεται σαν ένας συνηθισμένος αστυνομικός. Γνωρίζει περισσότερα απ' όσα θα έπρεπε, ελέγχει με απόλυτη ακρίβεια τον ρυθμό των αποκαλύψεων και φαίνεται να ενδιαφέρεται περισσότερο για την ηθική σημασία των πράξεων παρά για τη στοιχειοθέτηση μιας ποινικής κατηγορίας. Σταδιακά γίνεται φανερό ότι η πραγματική του αποστολή δεν είναι η εξιχνίαση μιας αυτοκτονίας, αλλά η αποκάλυψη ενός κοινωνικού μηχανισμού. Η Εύα Σμιθ δεν υπήρξε απλώς θύμα μιας σειράς ατυχών περιστάσεων. Υπήρξε θύμα της εξουσίας που μπορούσαν να ασκήσουν πάνω της άνθρωποι οικονομικά και κοινωνικά ισχυρότεροι.
Και εδώ ο Πρίσλεϊ θέτει το κεντρικό ερώτημα του έργου: Μπορεί μια κοινωνία να θεωρείται ηθική όταν επιτρέπει στους ισχυρούς να αποφεύγουν τις συνέπειες των πράξεών τους;
Το 1912 μέσα από τα μάτια του 1945
Η επιλογή της χρονολογίας δεν είναι τυχαία. Το 1912 η βρετανική κοινωνία ζούσε ακόμη μέσα στις βεβαιότητες της αυτοκρατορικής ισχύος, της οικονομικής ανάπτυξης και μιας φαινομενικά αδιατάρακτης κοινωνικής ιεραρχίας. Ο Άρθουρ Μπέρλινγκ ενσαρκώνει αυτή την αυτοπεποίθηση. Πιστεύει στην επιχειρηματική επιτυχία, στην ατομική πρωτοβουλία και στην ιδέα ότι ο καθένας οφείλει να φροντίζει αποκλειστικά τον εαυτό του. Όμως το κοινό του 1945 γνωρίζει κάτι που εκείνος αγνοεί: μέσα στα επόμενα χρόνια θα ακολουθήσουν δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, οικονομικές κρίσεις και η κατάρρευση πολλών από τις βεβαιότητες του παλιού κόσμου.
Ο Πρίσλεϊ χρησιμοποιεί αυτή τη χρονική απόσταση για να αποδομήσει την αλαζονεία μιας κοινωνικής τάξης που θεωρούσε την ισχύ της φυσική και αιώνια. Το έργο γράφεται σε μια Βρετανία που μόλις έχει βγει από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και αναζητεί μια νέα κοινωνική συμφωνία. Η αλληλεγγύη, η κοινωνική προστασία και η συλλογική ευθύνη βρίσκονται στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου.
Ο Ανακριτής Γκουλ μοιάζει να μεταφέρει αυτή τη νέα κοινωνική συνείδηση μέσα στο σαλόνι της παλιάς βρετανικής αστικής τάξης.
Η Εύα Σμιθ: Η σημαντικότερη παρουσία είναι εκείνη που απουσιάζει
Η Εύα Σμιθ δεν εμφανίζεται ποτέ στη σκηνή. Και όμως, ολόκληρο το έργο περιστρέφεται γύρω από τη ζωή και τον θάνατό της. Η απουσία της αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα δραματουργικά στοιχεία του έργου. Οι θεατές τη γνωρίζουν αποκλειστικά μέσα από τις αφηγήσεις εκείνων που την αντιμετώπισαν ως εργαζόμενη, αντικείμενο επιθυμίας, κοινωνικά κατώτερη ή ανεπιθύμητη παρουσία. Η ίδια δεν αποκτά ποτέ τη δυνατότητα να υπερασπιστεί τον εαυτό της.
Με αυτόν τον τρόπο ο Πρίσλεϊ μετατρέπει την Εύα Σμιθ σε σύμβολο των ανθρώπων που υφίστανται τις αποφάσεις των ισχυρών χωρίς να έχουν πραγματική δυνατότητα να τις επηρεάσουν.
Δύο γενιές, δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την ευθύνη
Η αντίθεση ανάμεσα στους γονείς και στα παιδιά της οικογένειας Μπέρλινγκ αποτελεί έναν ακόμη βασικό άξονα του έργου. Οι μεγαλύτεροι ενδιαφέρονται πρωτίστως για τη φήμη τους, την κοινωνική τους θέση και τον κίνδυνο ενός δημόσιου σκανδάλου. Αντίθετα, η Σέιλα και ο Έρικ, παρά τα δικά τους σοβαρά σφάλματα, εμφανίζονται περισσότερο διατεθειμένοι να αναγνωρίσουν την ευθύνη τους. Η διαφορά γίνεται ιδιαίτερα εμφανής όταν τίθεται υπό αμφισβήτηση η ταυτότητα του ανακριτή και ακόμη και η ίδια η αυτοκτονία.
Για τους γονείς, η πιθανότητα να πρόκειται για απάτη αποτελεί σχεδόν πλήρη απαλλαγή. Για τους νεότερους, όμως, το πρόβλημα παραμένει.
Ακόμη κι αν ο ανακριτής ήταν απατεώνας, οι πράξεις τους εξακολουθούν να έχουν συμβεί. Η απουσία ποινικής ευθύνης δεν συνεπάγεται και απουσία ηθικής ευθύνης. Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη διαπίστωση του έργου.
Add comment
Comments