Η «Σκηνή των Ερτζιανών» επιστρέφει σε ένα από τα πιο τολμηρά έργα του ευρωπαϊκού θεάτρου – Οι "Βρυκόλακες" του Ερρίκου Ίψεν σε μια ιστορική ελληνική ραδιοφωνική παράσταση και σε νέα φιλολογικά επιμελημένη έκδοση από τη Βιβλιοθήκη Ραδιοφωνικού Θεάτρου του Greece2Day.
Υπάρχουν θεατρικά έργα που γερνούν μαζί με την εποχή που τα γέννησε. Και υπάρχουν άλλα που, όσο περνούν τα χρόνια, μοιάζουν όλο και περισσότερο σαν να γράφτηκαν για εμάς. Οι "Βρυκόλακες" του Ερρίκου Ίψεν ανήκουν αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Όταν το έργο εκδόθηκε το 1881, η ευρωπαϊκή κοινωνία δεν ήταν έτοιμη γι’ αυτό που είχε να της πει ο Νορβηγός δραματουργός. Πίσω από την εικόνα μιας αξιοσέβαστης οικογένειας, ο Ίψεν έκρυβε έναν κόσμο γεμάτο μυστικά, υποκρισία, σεξουαλική διπροσωπία, κληρονομημένες ενοχές και κοινωνικές συμβάσεις που μπορούν να καταστρέψουν εκείνους που υποτίθεται ότι προστατεύουν.
Περισσότερο από 140 χρόνια αργότερα, το έργο εξακολουθεί να προκαλεί μια παράξενη αίσθηση οικειότητας. Γιατί οι πραγματικοί "βρυκόλακες" του Ίψεν δεν είναι υπερφυσικά πλάσματα. Είναι οι ιδέες που αρνούνται να πεθάνουν.
Οι νεκροί που εξακολουθούν να κυβερνούν τους ζωντανούς
Στο κέντρο του έργου βρίσκεται η κυρία Έλεν Άλβινγκ. Χήρα πλέον, ετοιμάζεται να εγκαινιάσει ένα άσυλο στη μνήμη του συζύγου της, λοχαγού Άλβινγκ. Για την κοινωνία, ο νεκρός είναι ένας αξιοσέβαστος άνδρας, ευεργέτης και υπόδειγμα οικογενειάρχη. Μόνο που η εικόνα αυτή είναι κατασκευασμένη. Η κυρία Άλβινγκ γνωρίζει μια εντελώς διαφορετική αλήθεια.
Πίσω από την κοινωνική βιτρίνα υπήρχε ένας γάμος γεμάτος ταπείνωση, απιστία και φόβο. Για χρόνια η ίδια προσπάθησε να διατηρήσει άθικτη τη δημόσια εικόνα της οικογένειας - ακόμη και απέναντι στον ίδιο της τον γιο. Τώρα ο Όσβαλντ επιστρέφει στο πατρικό σπίτι. Και μαζί του επιστρέφει ό,τι η μητέρα του πίστευε ότι είχε καταφέρει να θάψει. Ο πάστορας Μάντερς, θεματοφύλακας της κοινωνικής και θρησκευτικής ευπρέπειας, επιμένει ότι το καθήκον προηγείται της προσωπικής ευτυχίας. Ο μαραγκός Ένγκστραντ κουβαλά τα δικά του μυστικά. Και η νεαρή Ρεγγίνα αγνοεί μια αλήθεια για την καταγωγή της που θα ανατρέψει τα πάντα.
Όσο περνούν οι ώρες, η προσεκτικά κατασκευασμένη εικόνα της οικογένειας Άλβινγκ καταρρέει. Και τότε εμφανίζονται οι "βρυκόλακες". Όχι από τους τάφους. Από το παρελθόν.
Ακούστε τη ραδιοφωνική μεταφορά
«Λες και είναι βρυκόλακες»
Σε μια από τις κεντρικές ιδέες του έργου, η κυρία Άλβινγκ συνειδητοποιεί ότι ο άνθρωπος δεν κληρονομεί μόνο περιουσίες ή βιολογικά χαρακτηριστικά. Κληρονομεί ιδέες. Φόβους. Ενοχές. Κοινωνικές προκαταλήψεις. Κανόνες που κανείς δεν θυμάται πια γιατί δημιουργήθηκαν, αλλά όλοι εξακολουθούν να υπακούουν. Αυτή είναι ίσως η πιο σύγχρονη πλευρά των Βρυκολάκων. Ο Ίψεν δεν γράφει απλώς για μια δυστυχισμένη οικογένεια του 19ου αιώνα. Ρωτά κάτι πολύ πιο ενοχλητικό: Πόσες από τις πεποιθήσεις που θεωρούμε δικές μας είναι στην πραγματικότητα ιδέες νεκρών ανθρώπων που εξακολουθούν να ζουν μέσα μας;
Οικογένεια, κοινωνική υπόληψη, θρησκευτική ηθική, σεξουαλικότητα, καθήκον, γονεϊκή εξουσία. Όλα περνούν από το μικροσκόπιο του Ίψεν.
Το σκάνδαλο που κανείς δεν ήθελε να ανεβάσει
Οι Βρυκόλακες δεν προκάλεσαν απλώς αντιδράσεις. Προκάλεσαν αποστροφή σε μεγάλο μέρος της συντηρητικής κριτικής της εποχής. Το έργο άγγιζε θέματα που η αξιοπρεπής κοινωνία του τέλους του 19ου αιώνα προτιμούσε να μη συζητά δημοσίως: αφροδίσια νοσήματα, εξωσυζυγικές σχέσεις, διπλή σεξουαλική ηθική, αιμομιξία, ευθανασία, θρησκευτική υποκρισία. Το παράδοξο είναι ότι ο Ίψεν δεν επινόησε έναν εξωτικό ή περιθωριακό κόσμο.
Κατεβάστε την έντυπη έκδοση με το αποκατεστημένο δραματικό κείμενο
Έκανε ακριβώς το αντίθετο. Τοποθέτησε όλα αυτά μέσα σε ένα απολύτως αξιοσέβαστο σπίτι. Και αυτό ήταν ίσως το μεγαλύτερο σκάνδαλο.
Η φωτιά που καίει τη βιτρίνα
Στο έργο υπάρχει μια από τις ισχυρότερες εικόνες του Ίψεν. Το άσυλο που έχει δημιουργηθεί προς τιμήν του λοχαγού Άλβινγκ τυλίγεται στις φλόγες. Μαζί του καίγεται συμβολικά και το μνημείο μιας ψεύτικης οικογενειακής ιστορίας. Η κοινωνική βιτρίνα καταστρέφεται. Όμως οι πραγματικοί "βρυκόλακες" παραμένουν. Γιατί το παρελθόν έχει ήδη περάσει στην επόμενη γενιά. Και ο Ίψεν οδηγεί το δράμα προς ένα από τα πιο σκληρά φινάλε της παγκόσμιας δραματουργίας. Ο Όσβαλντ βρίσκεται απέναντι στη μητέρα του. Η ασθένεια που φοβόταν έχει πλέον εκδηλωθεί. Και από ολόκληρο τον κόσμο τού απομένει μία μόνο λέξη: "Τον ήλιο… τον ήλιο…"
Δεν υπάρχει κάθαρση. Δεν υπάρχει εύκολη απάντηση. Υπάρχει μόνο μια μητέρα απέναντι σε μια απόφαση που κανένας άνθρωπος δεν θα ήθελε ποτέ να χρειαστεί να πάρει.
Από τα ερτζιανά ξανά στο χαρτί
Η παρουσίαση των Βρυκολάκων στο Greece2Day αποτελεί ταυτόχρονα το επόμενο βήμα της "Βιβλιοθήκης Ραδιοφωνικού Θεάτρου". Μετά το "Αυγό", η προσπάθεια συνεχίζεται με τον Ίψεν και με τη φιλολογική αποκατάσταση μιας ελληνικής ραδιοφωνικής παράστασης του έργου. Η νέα έκδοση δεν περιορίζεται σε μια απλή απομαγνητοφώνηση. Το κείμενο μεταγράφηκε και ελέγχθηκε, αποκαταστάθηκαν προβληματικά σημεία της αυτόματης μεταγραφής, ταυτοποιήθηκαν οι ομιλητές με αντιπαραβολή προς το θεατρικό κείμενο και προστέθηκαν οι αναγκαίες σκηνικές και ηχητικές οδηγίες, χωρίς να αλλοιωθεί η γλώσσα της ελληνικής ραδιοφωνικής απόδοσης.
Το αποτέλεσμα συνοδεύεται από ένα πλήρες εκδοτικό dossier για τον Ίψεν, το έργο, την ιστορική υποδοχή του, τη δραματουργία του και τη συγκεκριμένη ραδιοφωνική μεταφορά. Ο στόχος παραμένει ο ίδιος με εκείνον που εγκαινίασε τη σειρά με το Αυγό: όχι απλώς να σωθούν παλιές ηχογραφήσεις, αλλά να ξαναγίνουν αναγνώσιμα θεατρικά κείμενα και τεκμήρια μιας ολόκληρης εποχής του ελληνικού ραδιοφώνου. Η ίδια εκδοτική αρχή - μεταγραφή, αποκατάσταση, διαίρεση του έργου και καταγραφή της παραγωγής - είχε τεθεί ήδη στον πρώτο τόμο της σειράς.
Γιατί να ακούσουμε τους «Βρυκόλακες» σήμερα;
Ίσως επειδή ο Ίψεν τελικά δεν έγραφε για το 1881. Έγραφε για έναν μηχανισμό που επαναλαμβάνεται σε κάθε εποχή. Οι προηγούμενες γενιές δημιουργούν κανόνες. Οι επόμενες τους κληρονομούν. Κάποια στιγμή κανείς δεν θυμάται γιατί υπάρχουν, αλλά όλοι εξακολουθούν να ζουν σύμφωνα με αυτούς. Μέχρι κάποιος να αποφασίσει να ανοίξει την πόρτα. Και να αφήσει να μπει φως.
Στους Βρυκόλακες, όμως, ο Ίψεν μάς προειδοποιεί ότι αυτό μπορεί να συμβεί πολύ αργά. Και τότε η τελευταία κραυγή του Όσβαλντ αποκτά ένα νόημα πολύ μεγαλύτερο από την προσωπική του τραγωδία: "Τον ήλιο… τον ήλιο…"
Ίσως τελικά αυτό να ζητούν όλοι οι ήρωες του έργου. Να βγουν, έστω και για μια στιγμή, από τη σκιά των νεκρών.
Add comment
Comments