Ο βραβευμένος με Pulitzer Hernan Diaz μεταφέρει το νέο του μυθιστόρημα σε μια ερειπωμένη Νέα Υόρκη, αιώνες μετά τη δική μας εποχή, όπου η ηλεκτρική ενέργεια έχει γίνει πλούτος και οι φορτισμένες μπαταρίες λειτουργούν σαν χρήμα. Πίσω όμως από την επιστημονική φαντασία κρύβεται ένα πολύ παλιότερο ερώτημα: όταν καταρρεύσουν οι θεσμοί και οι κοινωνίες μας, μπορούμε να μάθουμε ξανά να ζούμε μαζί;
Από τον Κέλσο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Το τέλος του κόσμου έχει ένα παράξενο χαρακτηριστικό στη λογοτεχνία. Σχεδόν ποτέ δεν είναι πραγματικά το τέλος. Είναι η αρχή ενός άλλου κόσμου. Από τις μεγάλες μεταποκαλυπτικές ιστορίες μέχρι τη σύγχρονη δυστοπική λογοτεχνία, οι συγγραφείς καταστρέφουν ξανά και ξανά τον πολιτισμό όχι μόνο για να φανταστούν την καταστροφή, αλλά για να αφαιρέσουν από τον άνθρωπο όσα θεωρεί δεδομένα.
Το κράτος. Τους θεσμούς. Το χρήμα. Την ασφάλεια. Τους κοινωνικούς κανόνες. Και τότε μένει το πραγματικό ερώτημα: Πώς ξαναφτιάχνεις μια κοινωνία;
Αυτό είναι το ερώτημα στο οποίο επιχειρεί να απαντήσει το νέο μυθιστόρημα "Ply" του Hernan Diaz. Και είναι ταυτόχρονα το σημείο στο οποίο το εξαιρετικά φιλόδοξο εγχείρημα αρχίζει να αντιμετωπίζει τα μεγαλύτερα προβλήματά του.
Μια Νέα Υόρκη αιώνες μετά από εμάς
Βρισκόμαστε αιώνες στο μέλλον. Η Νέα Υόρκη που γνωρίζουμε έχει ουσιαστικά εξαφανιστεί. Η πόλη είναι ερειπωμένη και αποδεκατισμένη από πληθυσμό. Οι παλιές υποδομές επιβιώνουν αποσπασματικά και η ηλεκτρική ενέργεια έχει γίνει ένα από τα πολυτιμότερα αγαθά. Οι φορτισμένες μπαταρίες έχουν μετατραπεί σε μια μορφή νομίσματος.
Σε αυτό τον κόσμο ζει μια νεαρή γυναίκα της οποίας το πραγματικό όνομα δεν μαθαίνουμε. Τη γνωρίζουμε απλώς ως "pincher" - από την ικανότητά της να κλέβει ηλεκτρική ενέργεια από ό,τι έχει απομείνει από το δίκτυο της πόλης.
Είναι ορφανή. Έχει μόλις χάσει τον στενότερο φίλο της. Ζει ως μικροεγκληματίας μέσα σε μια κοινωνία όπου ακόμη και το να φθάσει κάποιος σε μεγάλη ηλικία αποτελεί επίτευγμα. Και βρίσκεται σχεδόν διαρκώς σε κατάσταση καχυποψίας. Όμως διαθέτει και ένα ασυνήθιστο ταλέντο.
Η κλέφτρα του ηλεκτρισμού
Η pincher είναι κάτι περισσότερο από μια επιδέξια κλέφτρα. Είναι μια αυτοδίδακτη τεχνική ιδιοφυΐα. Έχει καταφέρει να κατασκευάσει μια μπαταρία ικανή να αποθηκεύει πολλαπλάσια ενέργεια από τις συνηθισμένες συσκευές που χρησιμοποιούν οι υπόλοιποι κλέφτες ηλεκτρισμού.
Και υπάρχει κάτι ακόμη που την ενδιαφέρει περισσότερο από την επιβίωση. Η μουσική. Στα ερείπια του παλιού Μανχάταν εξακολουθούν να υπάρχουν αλλόκοτες μουσικές μπάντες που παίζουν μέσα σε έναν κόσμο σχεδόν κατεστραμμένο. Και η pincher απολαμβάνει να τους εξασφαλίζει την ηλεκτρική ενέργεια που χρειάζονται για να γεμίσουν ξανά τα ερείπια με θόρυβο.
Είναι μια ωραία εικόνα: ο πολιτισμός έχει καταρρεύσει, αλλά οι άνθρωποι εξακολουθούν να χρειάζονται μουσική.
Η κβαντική φυσικός
Οι ικανότητές της προσελκύουν τελικά την προσοχή της Pola. Η Pola έρχεται από την περιοχή των Μεγάλων Λιμνών, όπου φαίνεται ότι έχει επιβιώσει ένας πολύ πιο προηγμένος τεχνολογικός πολιτισμός. Είναι κβαντική φυσικός. Και το σχέδιό της δεν είναι ακριβώς μικρό.
Προσπαθεί, κατά κάποιον τρόπο, να ξαναγράψει τους νόμους της πραγματικότητας. Η Pola και η pincher αρχίζουν να συνεργάζονται και σύντομα καταστρώνουν ένα σχεδόν αδιανόητο σχέδιο: να κλέψουν ταυτόχρονα ολόκληρη την ηλεκτρική ενέργεια της Νέας Υόρκης.
Τη χρειάζονται για να θέσουν σε λειτουργία μια τεράστια μηχανή που κατασκευάζουν. Μαζί τους βρίσκεται η νεαρή Ines. Και κάπου εδώ το "Ply" αρχίζει να μετατρέπεται από μεταποκαλυπτική περιπέτεια σε φιλοσοφικό πείραμα.
Ένα κατάστημα γυαλιών στο τέλος του κόσμου
Η pincher παίρνει την Ines σε ένα κατάστημα στο κέντρο της παλιάς πόλης. Μέσα υπάρχουν εκατοντάδες γυαλιά. Ο νεαρός που εργάζεται εκεί καταλαβαίνει γρήγορα γιατί η Ines δυσκολεύεται να διαβάσει και της κατασκευάζει αυτοσχέδια ένα ζευγάρι φακούς. Στη συνέχεια φροντίζει και την όραση της Pola.
Οι δύο γυναίκες βγαίνουν από το κατάστημα ενθουσιασμένες. Ξαφνικά μπορούν να δουν. Το παράξενο είναι ότι ο Diaz δεν εξηγεί σχεδόν τίποτα. Πώς είναι δυνατόν να λειτουργεί ακόμη ένα κατάστημα οπτικών σε μια πόλη όπου η επιβίωση είναι καθημερινός αγώνας;
Ποιος το συντηρεί; Πώς πληρώνεται;
Δεν έχει ιδιαίτερη σημασία.
Η σκηνή λειτουργεί επειδή αποκαλύπτει για μια στιγμή κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: ακόμη και μετά την καταστροφή, οι άνθρωποι μπορούν απλώς να βοηθήσουν ο ένας τον άλλον. Χωρίς αντάλλαγμα. Χωρίς κάποια μεγάλη ιδεολογία. Χωρίς να χρειάζεται να κερδίσουν κάτι. Μέσα στη δυστοπία εμφανίζεται για λίγο η δυνατότητα μιας ουτοπίας.
Ο κόσμος δεν είναι μόνο ό,τι κληρονομούμε
Εδώ βρίσκεται και μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ιδέες της μεταποκαλυπτικής λογοτεχνίας. Ο κόσμος δεν είναι απλώς κάτι που υπάρχει γύρω μας. Είναι κάτι που κατασκευάζουμε μαζί. Αν αφαιρέσεις τους θεσμούς, τους νόμους και τις κοινωνικές συμβάσεις, οι άνθρωποι πρέπει να μάθουν από την αρχή πώς να μιλούν μεταξύ τους, πώς να συνεργάζονται, πώς να εμπιστεύονται και τελικά πώς να συμπεριφέρονται αξιοπρεπώς ο ένας στον άλλο.
Τα ερείπια του προηγούμενου κόσμου μετατρέπονται έτσι σε εργαστήριο για τον επόμενο. Και αυτό ακριβώς περιμένει κανείς από το "Ply". Όμως ο Diaz δεν καταφέρνει τελικά να αξιοποιήσει πλήρως αυτή την υπόσχεση.
Από το «εγώ» στο «εμείς»
Ο Diaz επιχειρεί κάτι ιδιαίτερα φιλόδοξο και στη δομή του μυθιστορήματος. Το πρώτο μισό του "Ply" είναι γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο και παρελθοντικό χρόνο, από την οπτική της pincher. Στο δεύτερο μισό η αφήγηση μεταφέρεται σε τρίτο πρόσωπο και ενεστώτα. Και προς το τέλος εμφανίζεται ακόμη και το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο.
Το "εγώ" αρχίζει να γίνεται "εμείς".
Η πρώτη φάση μπορεί να αντιπροσωπεύει την τραυματισμένη απομόνωση της pincher. Η μετάβαση στο τρίτο πρόσωπο μπορεί να σηματοδοτεί το σταδιακό άνοιγμά της προς τους άλλους, τη συνεργασία και τη φροντίδα. Και η εμφάνιση του πληθυντικού μπορεί να υποδηλώνει κάτι ακόμη πιο φιλόδοξο: την υπέρβαση του ατομικού εαυτού.
Από το άτομο στην κοινότητα.
Τι σημαίνει «Ply»;
Ακόμη και ο τίτλος φαίνεται να κινείται προς αυτή την κατεύθυνση. Η αγγλική λέξη "ply" μπορεί να παραπέμπει σε στρώσεις υλικού που τοποθετούνται η μία πάνω στην άλλη. Μόνες τους μπορεί να είναι λεπτές. Όταν όμως ενωθούν, αποκτούν διαφορετική αντοχή.
Η pincher, η Pola και η Ines μοιάζουν σταδιακά να λειτουργούν με αυτόν τον τρόπο. Τρεις διαφορετικές υπάρξεις που αρχίζουν να ενώνονται. Η δύναμή τους δεν βρίσκεται πλέον μόνο σε καθεμία ξεχωριστά, αλλά στη μεταξύ τους σύνδεση. Και εδώ το μυθιστόρημα πλησιάζει μια από τις κλασικές ιδέες της μεταποκαλυπτικής λογοτεχνίας: όταν όλα τα υπόλοιπα έχουν καταστραφεί, αυτό που απομένει είναι οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων.
Όταν όμως οι χαρακτήρες αρχίζουν να κάνουν διαλέξεις
Εδώ εμφανίζεται και η μεγάλη αδυναμία του βιβλίου. Ο κόσμος που δημιουργεί ο Diaz είναι εντυπωσιακός. Οι άνθρωποι που τον κατοικούν, όμως, δεν φαίνονται πάντοτε εξίσου αληθινοί. Μεγάλα τμήματα του μυθιστορήματος παραδίδονται σε μακροσκελείς μονολόγους δευτερευόντων χαρακτήρων.
- Μιλούν για τον Θεό.
- Για την Αναγέννηση.
- Για την ανθρώπινη ελευθερία.
- Για τα σύμβολα.
- Για την ιστορία.
- Για τη φιλοσοφία.
- Για το χρυσάφι.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι ένα μυθιστόρημα έχει φιλοσοφικές ιδέες. Το πρόβλημα είναι ότι οι χαρακτήρες συχνά δεν φαίνεται να συζητούν αυτές τις ιδέες. Τις διακηρύσσουν.
Η διαφορά ανάμεσα στη φιλοσοφία και στον φιλοσοφικό μονόλογο
Ένα πραγματικά φιλοσοφικό μυθιστόρημα δεν χρειάζεται απλώς να περιλαμβάνει ανθρώπους που εκφωνούν θεωρίες. Οι ιδέες πρέπει να δοκιμάζονται. Κάποιος πρέπει να αντιδρά. Να διαφωνεί. Να αμφιβάλλει. Η πραγματικότητα πρέπει να συγκρούεται με τη θεωρία.
Διαφορετικά, οι χαρακτήρες κινδυνεύουν να μετατραπούν σε φορείς των ιδεών του συγγραφέα. Και αυτό ακριβώς συμβαίνει αρκετές φορές στο "Ply". Ο κόσμος είναι πειστικός. Οι άνθρωποι μέσα του, λιγότερο.
Το μεγάλο παράδοξο
Αυτό δημιουργεί μια ενδιαφέρουσα αντίφαση. Το "Ply" φαίνεται να θέλει να μιλήσει για το πώς οι άνθρωποι ξαναμαθαίνουν να συνδέονται μεταξύ τους. Όμως οι χαρακτήρες του δυσκολεύονται να κάνουν το πιο απλό πράγμα που απαιτεί μια πραγματική ανθρώπινη σχέση: να συνομιλήσουν.
Ο ένας μιλά. Ο άλλος ακούει. Και μετά κάποιος άλλος εκφωνεί τη δική του θεωρία. Ακριβώς εκεί όπου το βιβλίο θέλει να μιλήσει για την κοινότητα, η ίδια η μορφή του γίνεται συχνά μοναχική.
Γιατί καταστρέφουμε ξανά και ξανά τον κόσμο στη λογοτεχνία;
Ίσως όμως η κριτική του "Ply" ανοίγει ένα μεγαλύτερο ερώτημα από το ίδιο το μυθιστόρημα. Γιατί μας γοητεύουν τόσο πολύ οι ιστορίες του τέλους του κόσμου; Ίσως επειδή μας επιτρέπουν να πραγματοποιήσουμε ένα νοητικό πείραμα που στην πραγματική ζωή είναι αδύνατο.
Να μηδενίσουμε τα πάντα. Να αφαιρέσουμε τα κράτη. Τα χρήματα. Τις κοινωνικές τάξεις. Τους θεσμούς. Τις συνήθειες. Και ύστερα να ρωτήσουμε: Αν ξεκινούσαμε από την αρχή, θα κάναμε τα ίδια λάθη;
Θα ξαναφτιάχναμε εξουσίες; Θα ξαναδημιουργούσαμε χρήμα; Θα ξαναχωριζόμασταν σε ισχυρούς και αδύναμους; Ή θα μπορούσαμε αυτή τη φορά να δημιουργήσουμε κάτι διαφορετικό;
Η δυστοπία κρύβει σχεδόν πάντα μια ουτοπία
Γι' αυτό και η καλή μεταποκαλυπτική λογοτεχνία είναι παράξενα αισιόδοξη. Καταστρέφει τα πάντα για να μπορέσει να φανταστεί κάτι καινούργιο. Η αποκάλυψη γίνεται ένα είδος λευκού χαρτιού. Ο παλιός κόσμος αποτυγχάνει. Οι επιζώντες όμως αποκτούν την ευκαιρία να κατασκευάσουν έναν νέο.
Αυτός είναι και ο λόγος που η μικρή σκηνή με τα γυαλιά αποκτά τόσο μεγάλη σημασία. Δεν υπάρχει κυβέρνηση. Δεν υπάρχει κοινωνικό κράτος. Δεν υπάρχει ασφαλιστικό σύστημα. Δεν υπάρχει καν μια κανονική οικονομία όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα. Υπάρχει όμως ένας άνθρωπος που βλέπει ότι δύο άλλοι άνθρωποι δεν μπορούν να δουν καλά.
Και τους βοηθά. Μερικές φορές μια κοινωνία αρχίζει ακριβώς από εκεί.
Η μεγάλη φιλοδοξία του Diaz
Ο Hernan Diaz είχε ήδη αποδείξει με το βραβευμένο με Pulitzer "Trust" ότι ενδιαφέρεται για αφηγηματικά παιχνίδια, μεταβολές οπτικής και ιστορίες που αλλάζουν μορφή καθώς εξελίσσονται.
Στο "Ply" επιχειρεί κάτι ίσως ακόμη δυσκολότερο. Δεν παίζει απλώς με το ποιος αφηγείται την ιστορία. Προσπαθεί να χρησιμοποιήσει την ίδια τη γραμματική της αφήγησης για να περιγράψει μια μεταμόρφωση. Από την απομόνωση στη συνεργασία.
Από τον εαυτό στους άλλους. Από το "εγώ" στο "εμείς".
Αυτή η φιλοδοξία τελικά δεν ολοκληρώνεται και το ασαφές τέλος του βιβλίου δεν προσφέρει την αίσθηση μιας πραγματικά νέας αρχής. Αλλά ίσως ακριβώς αυτή η αποτυχία κάνει το ερώτημα ακόμη πιο ενδιαφέρον.
Μετά το τέλος
Η μεταποκαλυπτική λογοτεχνία δεν μας ρωτά πραγματικά πώς θα επιβιώσουμε όταν καταστραφεί ο κόσμος. Μας ρωτά κάτι πολύ δυσκολότερο: πώς θέλουμε να ζούμε όσο ο κόσμος υπάρχει ακόμη.
Τι κρατά μια κοινωνία ενωμένη; Οι θεσμοί; Το χρήμα; Η τεχνολογία; Οι νόμοι; Ή εκείνες οι μικρές, σχεδόν ασήμαντες πράξεις με τις οποίες ένας άνθρωπος αναγνωρίζει έναν άλλον ως άνθρωπο;
Το "Ply" τοποθετεί αυτές τις ερωτήσεις μέσα στα ερείπια μιας μελλοντικής Νέας Υόρκης. Ο Diaz όμως δεν καταφέρνει τελικά να δώσει μια πειστική λογοτεχνική απάντηση. Ίσως όμως οι καλύτερες δυστοπίες να μη χρειάζεται να μας δίνουν απαντήσεις.
Αρκεί να μας αναγκάζουν να αναρωτηθούμε, κοιτάζοντας τα ερείπια του φανταστικού τους κόσμου, ποια κομμάτια του δικού μας κόσμου αξίζει πραγματικά να σώσουμε.
Add comment
Comments