Ένα από τα πιο τολμηρά έργα του γαλλικού θεάτρου του 20ού αιώνα. Μια οικογένεια που ασφυκτιά από την κτητικότητα, τη ζήλια και τα μυστικά της, ένα ερωτικό τρίγωνο που ανατρέπει κάθε ισορροπία και μια τραγωδία κρυμμένη πίσω από την καθημερινότητα.
Ένα σπίτι όπου κανείς δεν μπορεί να αγαπήσει ελεύθερα
Υπάρχουν οικογένειες που καταστρέφονται από την έλλειψη αγάπης. Και υπάρχουν άλλες που καταστρέφονται από την υπερβολή της. Στους "Τρομερούς Γονείς" (Les Parents terribles, 1938), ο Ζαν Κοκτώ εξερευνά τη δεύτερη περίπτωση. Δημιουργεί έναν ασφυκτικό οικογενειακό κόσμο, στον οποίο η αγάπη παύει να είναι πράξη ελευθερίας και μετατρέπεται σε μηχανισμό εξάρτησης, ελέγχου και συναισθηματικού εκβιασμού. Πίσω από την επιφάνεια ενός αστικού οικογενειακού δράματος, ο Κοκτώ κρύβει μια σύγχρονη τραγωδία. Οι ήρωές του δεν είναι κακοί άνθρωποι με τη συμβατική έννοια. Είναι άνθρωποι που αγαπούν, αλλά δεν γνωρίζουν πώς να αγαπούν χωρίς να πληγώνουν. Και αυτό ακριβώς τους καθιστά τόσο επικίνδυνους.
Η υπόθεση: Μια οικογένεια στα πρόθυρα της έκρηξης
Στο κέντρο της ιστορίας βρίσκεται ο Μισέλ, ένας νεαρός 22 ετών που ζει μαζί με τους γονείς του, την Υβόν και τον Ζορζ, και τη θεία του, Λεονί. Το σπίτι τους είναι ένας παράξενος κόσμος ακαταστασίας και συναισθηματικής σύγχυσης. Οι ένοικοί του το αποκαλούν "τροχόσπιτο" (la roulotte - τσαντίρι στη μετάφραση του Σολομού), μια εύστοχη εικόνα της οικογενειακής ζωής τους: ένας κλειστός χώρος που μοιάζει να κινείται αδιάκοπα χωρίς να φτάνει πουθενά. Η Υβόν έχει αφιερώσει ολόκληρη την ύπαρξή της στον γιο της. Ο Μισέλ δεν είναι απλώς το παιδί της. Είναι το κέντρο της ζωής της, το μοναδικό πρόσωπο γύρω από το οποίο οργανώνονται τα συναισθήματα και οι ανάγκες της.
Ο σύζυγός της, Ζορζ, ζει ουσιαστικά στο περιθώριο αυτής της σχέσης. Απορροφημένος από τις εφευρέσεις του, αλλά και αποξενωμένος από τη γυναίκα του, έχει αναζητήσει αλλού τη συντροφικότητα που στερείται. Η Λεονί, αδελφή της Υβόν, προσπαθεί να διατηρήσει την ισορροπία. Είναι η λογική φωνή μέσα στο χάος, αν και η δική της ζωή κρύβει μια παλιά, ανεκπλήρωτη αγάπη για τον Ζορζ. Η κρίση ξεσπά όταν ο Μισέλ ανακοινώνει ότι είναι ερωτευμένος και επιθυμεί να παντρευτεί. Η γυναίκα που αγαπά ονομάζεται Μαντλέν. Η Υβόν αντιμετωπίζει την είδηση σαν προσωπική προδοσία. Για εκείνη, η είσοδος μιας άλλης γυναίκας στη ζωή του γιου της ισοδυναμεί με απειλή για ολόκληρη την ύπαρξή της.
Ο Ζορζ όμως έχει έναν ακόμη πιο τρομακτικό λόγο να αντιδράσει: η Μαντλέν είναι η δική του ερωμένη. Από εκείνη τη στιγμή, η οικογένεια παρασύρεται σε έναν μηχανισμό ψεμάτων, χειραγώγησης και συγκρούσεων. Κάθε πρόσωπο προσπαθεί να προστατεύσει κάτι δικό του, αδιαφορώντας σχεδόν ολοκληρωτικά για την ελευθερία των άλλων. Η κωμωδία των παρεξηγήσεων αρχίζει σταδιακά να αποκτά τα χαρακτηριστικά μιας αμείλικτης τραγωδίας.
Ακούστε τη ραδιοφωνική μεταφορά
Η μητέρα που δεν αντέχει να χάσει τον γιο της
Η Υβόν αποτελεί έναν από τους πιο σύνθετους και ανησυχητικούς χαρακτήρες του έργου. Η μητρική αγάπη, ένα συναίσθημα που παραδοσιακά συνδέεται με την προστασία και την αυτοθυσία, εμφανίζεται εδώ στην πιο σκοτεινή εκδοχή της. Η Υβόν δεν επιθυμεί απλώς να είναι ευτυχισμένος ο Μισέλ. Επιθυμεί να παραμείνει ο Μισέλ δικός της. Η διαφορά είναι καθοριστική. Η ενηλικίωση του παιδιού, που φυσιολογικά θα έπρεπε να αποτελεί μια στιγμή ολοκλήρωσης της μητρικής αποστολής, βιώνεται από την Υβόν ως εγκατάλειψη. Η αγάπη της έχει μετατραπεί σε συναισθηματική ιδιοκτησία.
Ο Κοκτώ δεν περιγράφει μια κυριολεκτική ερωτική σχέση μητέρας και γιου. Χτίζει, όμως, μια σχέση με έντονα αιμομικτικά ψυχολογικά χαρακτηριστικά: αποκλειστικότητα, ζήλια, εξάρτηση και αδυναμία αποδοχής ενός τρίτου προσώπου. Η Υβόν δεν ανταγωνίζεται απλώς τη Μαντλέν ως μελλοντική νύφη. Την αντιμετωπίζει σαν αντίζηλο. Αυτή η μετατόπιση είναι που μετατρέπει το οικογενειακό δράμα σε τραγωδία.
Κατεβάστε την έντυπη έκδοση με το αποκατεστημένο δραματικό κείμενο
Ο πατέρας, η θεία και η αποτυχία των ενηλίκων
Ο Ζορζ δεν αποτελεί το αντίβαρο στην παθολογική προσκόλληση της Υβόν. Αντιθέτως, είναι εξίσου ανίκανος να αναλάβει την ευθύνη των πράξεών του. Έχοντας αποξενωθεί από τη σύζυγό του, αναζητά την ευτυχία σε μια νεότερη γυναίκα. Όταν όμως ανακαλύπτει ότι η γυναίκα αυτή αγαπά τον γιο του, δεν αντιδρά με ειλικρίνεια ή αυτοκριτική. Αντιδρά με φόβο. Το οικογενειακό του κύρος, η ερωτική του αποτυχία και η πιθανότητα αποκάλυψης της διπλής ζωής του τον οδηγούν στη συγκάλυψη και στο ψέμα. Η Λεονί είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον πρόσωπο αυτής της συναισθηματικής γεωμετρίας.
Κάποτε αγαπούσε και η ίδια τον Ζορζ. Η σχέση της με την αδελφή της και τον γαμπρό της είναι επομένως φορτισμένη από παλιές θυσίες και απογοητεύσεις. Αρχικά συμμετέχει στις προσπάθειες να απομακρυνθεί η Μαντλέν από τον Μισέλ. Στη συνέχεια όμως αντιλαμβάνεται την αδικία που διαπράττεται εις βάρος των δύο νέων. Η αλλαγή της στάσης της προσδίδει στο έργο μια κρίσιμη ηθική διάσταση. Η Λεονί είναι το πρόσωπο που επιχειρεί, έστω και καθυστερημένα, να θέσει την αλήθεια πάνω από την οικογενειακή συνενοχή.
Ταυτότητα της ελληνικής ραδιοφωνικής παράστασης
Ελληνική μετάφραση: Αλέξης Σολομός
Ραδιοφωνική σκηνοθεσία: Μιχάλης Μπούκλης
Μουσική επιμέλεια: Γιάννης Καρμπέρης
Διανομή
-
Υβόν: Μαίρη Αρώνη
-
Ζορζ: Νίκος Τζόγιας
-
Μισέλ: Γιάννης Φέρτης
-
Λεονί: Έλσα Βεργή
-
Μαντλέν: Αντιγόνη Βαλάκου
Από το βουλεβάρτο στην αρχαία τραγωδία
Όταν ο Κοκτώ γράφει τους "Τρομερούς Γονείς", το 1938, στρέφεται συνειδητά προς μια περισσότερο προσιτή θεατρική φόρμα. Εγκαταλείπει, φαινομενικά, τους μυθολογικούς κόσμους και τους πειραματισμούς που είχαν χαρακτηρίσει προηγούμενα έργα του και επιλέγει το αστικό οικογενειακό δράμα. Η επιλογή, ωστόσο, είναι παραπλανητική. Ο Κοκτώ χρησιμοποιεί τους μηχανισμούς του γαλλικού θεάτρου του βουλεβάρτου - τις ερωτικές συμπτώσεις, τις μυστικές σχέσεις, τις αποκαλύψεις και τα ψέματα - για να δημιουργήσει κάτι πολύ βαθύτερο. Η δομή θυμίζει φάρσα. Η ουσία θυμίζει αρχαία τραγωδία.
Η Υβόν μπορεί να ιδωθεί ως μια σύγχρονη, παραμορφωμένη εκδοχή της Φαίδρας: μια γυναίκα που η ανεξέλεγκτη συναισθηματική της επιθυμία συγκρούεται με την οικογενειακή τάξη και οδηγεί στην καταστροφή. Οι ήρωες δεν είναι εγκλωβισμένοι από θεϊκές κατάρες. Είναι εγκλωβισμένοι από τα ίδια τους τα συναισθήματα. Η μοίρα έχει αντικατασταθεί από την ψυχολογική εξάρτηση. Και η τραγική αναγκαιότητα γεννιέται από την αδυναμία τους να αποδεχθούν την αλήθεια.
Το σκάνδαλο του 1938
Οι "Τρομεροί Γονείς" παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στις 14 Νοεμβρίου 1938, στο Théâtre des Ambassadeurs του Παρισιού, σε σκηνοθεσία της Αλίς Κοσεά. Τον ρόλο του Μισέλ ερμήνευσε ο Ζαν Μαρέ, ένας από τους σημαντικότερους συνεργάτες και καλλιτεχνικούς συνοδοιπόρους του Κοκτώ. Η παράσταση σημείωσε μεγάλη επιτυχία, αλλά προκάλεσε και έντονες αντιδράσεις.Η παρουσίαση μιας μητέρας με τόσο έντονη συναισθηματική προσκόλληση στον γιο της, οι εξωσυζυγικές σχέσεις και η αμφισβήτηση της παραδοσιακής οικογενειακής ηθικής θεωρήθηκαν προκλητικά για την εποχή.
Η διαμάχη οδήγησε σε παρεμβάσεις των δημοτικών αρχών του Παρισιού και σε διακοπή της αρχικής παρουσίασης. Το έργο επανήλθε στη σκηνή, ενώ η ιστορία των απαγορεύσεων και των αντιδράσεων συνεχίστηκε και κατά τη γερμανική Κατοχή. Το παράδοξο ήταν ότι ο Κοκτώ δεν παρουσίαζε μια απολογία της οικογενειακής παρακμής. Παρουσίαζε την καταστροφική της λειτουργία. Ακριβώς όμως επειδή το έργο αρνούνταν να προσφέρει εύκολες ηθικές απαντήσεις, προκάλεσε τόσο ισχυρή αντίδραση.
Από τη θεατρική σκηνή στον κινηματογράφο
Το 1948 ο ίδιος ο Κοκτώ μετέφερε τους "Τρομερούς Γονείς" στον κινηματογράφο, διατηρώντας τη βασική δραματουργική δομή του έργου. Στην ταινία πρωταγωνίστησαν ο Ζαν Μαρέ ως Μισέλ, η Υβόν ντε Μπρέ ως Υβόν, ο Μαρσέλ Αντρέ ως Ζορζ, η Γκαμπριέλ Ντορζιά ως Λεονί και η Ζοζέτ Ντε ως Μαντλέν. Η κινηματογραφική μεταφορά δεν επιχείρησε να απελευθερώσει την ιστορία από τον περιορισμένο χώρο του σπιτιού. Αντιθέτως, αξιοποίησε την κάμερα για να ενισχύσει την κλειστοφοβική ατμόσφαιρα, παρακολουθώντας από κοντά τα πρόσωπα, τις αντιδράσεις και τις συναισθηματικές μεταπτώσεις των ηρώων. Η ταινία παραμένει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα κινηματογραφικής μεταφοράς που δεν προσπαθεί να κρύψει τη θεατρική της καταγωγή, αλλά τη μετατρέπει σε εκφραστικό πλεονέκτημα.
Γιατί οι «Τρομεροί Γονείς» παραμένουν επίκαιροι
Σχεδόν εννέα δεκαετίες μετά την πρώτη παρουσίασή τους, οι "Τρομεροί Γονείς" εξακολουθούν να θέτουν ερωτήματα που δεν έχουν χάσει τίποτα από τη σημασία τους. Πού τελειώνει η γονική φροντίδα και πού αρχίζει η κτητικότητα; Μπορεί μια οικογένεια να λειτουργήσει ως καταφύγιο όταν απαιτεί από τα μέλη της να θυσιάζουν την προσωπική τους ζωή; Είναι η αγάπη αρκετή για να δικαιολογήσει τη χειραγώγηση, το ψέμα ή την καταπίεση; Ο Κοκτώ δεν καταδικάζει την οικογένεια ως θεσμό. Αποκαλύπτει όμως πόσο εύκολα οι πιο στενές ανθρώπινες σχέσεις μπορούν να μετατραπούν σε πεδίο εξουσίας.
Ο Μισέλ επιθυμεί να αγαπήσει και να δημιουργήσει τη δική του ζωή. Οι ενήλικοι γύρω του, αντί να τον βοηθήσουν, αντιμετωπίζουν την ανεξαρτησία του ως απειλή. Και το πιο τραγικό στοιχείο είναι ότι όλοι σχεδόν πιστεύουν πως ενεργούν από αγάπη. Εδώ βρίσκεται και η διαχρονική δύναμη του έργου: στην αποκάλυψη ότι οι άνθρωποι μπορούν να προκαλέσουν τεράστια δυστυχία χωρίς να πάψουν ούτε στιγμή να θεωρούν τον εαυτό τους αφοσιωμένο και στοργικό.
Η θεατρική δύναμη του ραδιοφώνου
Οι "Τρομεροί Γονείς" προσφέρονται ιδιαίτερα για το ραδιοφωνικό θέατρο. Η ένταση του έργου δεν εξαρτάται από εντυπωσιακά σκηνικά ή εξωτερική δράση. Βρίσκεται στις λέξεις, στις σιωπές, στις απότομες μεταβολές του τόνου και στις συγκρούσεις των προσώπων. Στο ραδιόφωνο, ο ακροατής εισέρχεται στο κλειστό διαμέρισμα της οικογένειας μέσα από τις φωνές των ηρώων. Η μητρική αγωνία της Υβόν, η αμηχανία του Ζορζ, η αποφασιστικότητα της Λεονί και η νεανική ορμή του Μισέλ αποκτούν ιδιαίτερη δραματική βαρύτητα. Η απουσία εικόνας δεν αποδυναμώνει το έργο. Αντίθετα, επιτρέπει στον ακροατή να φανταστεί τον ασφυκτικό χώρο και να συγκεντρωθεί στο πραγματικό πεδίο της σύγκρουσης: την ανθρώπινη ψυχή.
Γι’ αυτό και η ένταξη του έργου στη Βιβλιοθήκη Ραδιοφωνικού Θεάτρου του Greece2Day δεν αποτελεί απλώς μια αναδρομή σε ένα σημαντικό κείμενο της γαλλικής δραματουργίας. Αποτελεί μια ευκαιρία να ανακαλύψουμε ξανά τη δύναμη του θεατρικού λόγου, όταν η φωνή και η ερμηνεία γίνονται τα βασικά μέσα αφήγησης.
Επίλογος: Η αγάπη δεν είναι ιδιοκτησία
Οι "Τρομεροί Γονείς" δεν είναι ένα έργο για την απουσία της αγάπης. Είναι ένα έργο για την αδυναμία των ανθρώπων να αναγνωρίσουν τα όριά της. Η Υβόν αγαπά τον γιο της, αλλά δεν μπορεί να τον αφήσει να ζήσει. Ο Ζορζ αναζητά τη δική του ευτυχία, αλλά δεν αναλαμβάνει την ευθύνη των επιλογών του. Η Λεονί προσπαθεί να διορθώσει τα λάθη όλων, κουβαλώντας τα δικά της ανεκπλήρωτα αισθήματα. Και ο Μισέλ, ο μόνος που επιθυμεί να ξεκινήσει μια καινούργια ζωή, ανακαλύπτει ότι η ελευθερία του απειλεί ολόκληρο τον κόσμο των ενηλίκων. Ο Ζαν Κοκτώ δημιουργεί έτσι μια τραγωδία χωρίς βασιλιάδες, χωρίς ήρωες και χωρίς θεούς. Μια τραγωδία της διπλανής πόρτας.
Γιατί μερικές φορές οι πιο τρομεροί δεσμοί δεν είναι εκείνοι που μας επιβάλλονται με τη βία, αλλά εκείνοι από τους οποίους αδυνατούμε να απομακρυνθούμε επειδή τους ονομάζουμε αγάπη.
Add comment
Comments