Η εικόνα της γυναίκας στην αρχαιότητα διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό από άνδρες συγγραφείς, οι οποίοι είτε την εξιδανίκευαν ως υπόδειγμα αγνότητας είτε την παρουσίαζαν ως αχόρταγα φιλήδονη.
Πίσω όμως από τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις της εποχής, τα σωζόμενα κείμενα αποκαλύπτουν μια πολύ πιο σύνθετη πραγματικότητα για τη γυναικεία επιθυμία, τον έρωτα και τη σεξουαλικότητα.
Οι «δέκα τύποι γυναικών» του Σημωνίδη
Τον 7ο αιώνα π.Χ., ο ποιητής Σημωνίδης ο Αμοργίνος επιχείρησε να ταξινομήσει τις γυναίκες σε δέκα κατηγορίες, μέσα από ένα έντονα μισογυνικό σατιρικό ποίημα.
Άλλες παρομοιάζονται με γουρούνια επειδή αγαπούν το φαγητό περισσότερο από την καθαριότητα, άλλες με αλεπούδες λόγω της πανουργίας τους, άλλες με σκύλους για την ανυπακοή τους ή με πιθήκους για την ασχήμια τους.
Ανάμεσα σε αυτές ξεχωρίζουν και οι λεγόμενες “γυναίκες-γαϊδούρια”, που περιγράφονται ως ιδιαίτερα ερωτικές και σεξουαλικά ακόρεστες.
Το ερώτημα όμως παραμένει: επρόκειτο για πραγματική κοινωνική παρατήρηση ή απλώς για ανδρική φαντασίωση;
Οι γυναίκες ζούσαν υπό αυστηρό έλεγχο
Οι ιστορικές πηγές δείχνουν ότι στις περισσότερες κοινωνίες της αρχαιότητας οι γυναίκες είχαν περιορισμένη ελευθερία. Στην κλασική Ελλάδα εμφανίζονταν δημόσια καλυμμένες με πέπλα, ενώ στη Ρώμη βρίσκονταν υπό τη νομική εποπτεία του πατέρα ή του συζύγου τους, οι οποίοι διαχειρίζονταν ακόμη και την περιουσία τους.
Η εικόνα αυτή έχει οδηγήσει πολλούς ιστορικούς να θεωρούν ότι η έντονη γυναικεία σεξουαλικότητα αποτελούσε κυρίως ανδρικό στερεότυπο.
Ωστόσο, όταν εξετάσει κανείς προσεκτικότερα τις ελάχιστες γυναικείες φωνές που σώζονται, προκύπτει μια διαφορετική εικόνα.
Η Σαπφώ μίλησε ανοιχτά για τη γυναικεία επιθυμία
Η σημαντικότερη ίσως γυναικεία μαρτυρία προέρχεται από τη Σαπφώ της Λέσβου. Η ποιήτρια του 7ου αιώνα π.Χ. περιγράφει με μοναδική ένταση τα σωματικά συμπτώματα του ερωτικού πόθου.
Παρακολουθώντας μια γυναίκα να συνομιλεί με έναν άνδρα, γράφει πως η καρδιά της χτυπά δυνατά, η φωνή της χάνεται, φωτιά διατρέχει το σώμα της, τα μάτια της θολώνουν, τα αυτιά της βουίζουν, ιδρώνει και τρέμει.
Σε άλλο ποίημα θυμάται μια γυναίκα που στεφάνωνε με λουλούδια και αναπολεί πως πάνω σε ένα απαλό κρεβάτι “ικανοποιούσε την επιθυμία της”.
Πρόκειται για μία από τις αρχαιότερες λογοτεχνικές αποτυπώσεις της γυναικείας ερωτικής επιθυμίας.
Ερωτικά αντικείμενα και γονιμότητα
Οι ερευνητές θεωρούν ότι σε αποσπασματικά ποιήματα της Σαπφούς γίνεται πιθανότατα αναφορά στους περίφημους “όλισβους”, τα αρχαία δονητικά βοηθήματα. Οι όλισβοι χρησιμοποιούνταν τόσο σε τελετές γονιμότητας όσο και για προσωπική απόλαυση, ενώ απεικονίζονται και σε αρκετά ελληνικά αγγεία.
Στη ρωμαϊκή περίοδο, φαλλικά σύμβολα χρησιμοποιούνταν ευρέως ως φυλαχτά καλής τύχης. Αυτό δείχνει ότι οι γυναίκες της εποχής δεν αντιμετώπιζαν τα ερωτικά σύμβολα ως κάτι απαγορευμένο ή ντροπιαστικό.
Ερωτισμός ακόμη και στους τάφους
Η παρουσία ερωτικών παραστάσεων δεν περιοριζόταν στην καθημερινή ζωή.
Οι Ετρούσκοι, που κυριάρχησαν στην ιταλική χερσόνησο πριν από τη Ρώμη, διακόσμησαν πολλούς τάφους με σκηνές αγάπης και συντροφικότητας. Αρκετές σαρκοφάγοι απεικονίζουν άνδρες και γυναίκες ξαπλωμένους μαζί, ενώ σε έναν γυναικείο τάφο του 8ου αιώνα π.Χ. βρέθηκε θυμιατήριο διακοσμημένο με μορφές ανδρών και γυναικών που αγγίζουν τα γεννητικά τους όργανα.
Η πορνεία και η κοινωνική άνοδος
Οι αρχαίοι οίκοι ανοχής, όπως εκείνοι της Πομπηίας, μαρτυρούν ότι το σεξ αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος της δημόσιας ζωής.
Οι τοίχοι τους είναι γεμάτοι γκράφιτι πελατών που σχολιάζουν τις υπηρεσίες συγκεκριμένων γυναικών.
Παράλληλα, οι ιστορικές πηγές περιγράφουν τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες κάτω από τις οποίες εργάζονταν οι περισσότερες ιερόδουλες.
Υπήρχαν όμως και εξαιρέσεις.
Τον 3ο αιώνα π.Χ., η ποιήτρια Νόσσις επαινεί μια ιερόδουλη, την Πολυαρχίδα, επειδή χρηματοδότησε την ανέγερση αγάλματος της Αφροδίτης μέσα σε ναό.
Ανάλογη περίπτωση αποτελεί και η περίφημη εταίρα Δωρίχα, η οποία αφιέρωσε στους Δελφούς πολυτελή χάλκινα σκεύη που απέκτησε χάρη στην περιουσία της.
Για πολλές από αυτές τις γυναίκες, η πορνεία δεν αποτελούσε μόνο μέσο επιβίωσης αλλά και έναν από τους ελάχιστους δρόμους προς την κοινωνική αναγνώριση και τη μεταθανάτια μνήμη.
Ο Αριστοφάνης και η γυναικεία εμπειρία του πολέμου
Ακόμη και άνδρες συγγραφείς προσφέρουν μερικές φορές ενδιαφέρουσες μαρτυρίες για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονταν τις γυναίκες. Στη Λυσιστράτη, που παρουσιάστηκε το 411 π.Χ., ο Αριστοφάνης φαντάζεται τις γυναίκες της Αθήνας να οργανώνουν αποχή από το σεξ ώστε να αναγκάσουν τους άνδρες να τερματίσουν τον Πελοποννησιακό Πόλεμο.
Παρότι το έργο αποτελεί κωμωδία και χρησιμοποιεί στερεότυπα για να προκαλέσει γέλιο, περιλαμβάνει και σοβαρές παρατηρήσεις.
Η Λυσιστράτη περιγράφει ότι οι γυναίκες αποκλείονται από τις πολιτικές αποφάσεις, θρηνούν συνεχώς νεκρούς συγγενείς και βλέπουν τις ανύπαντρες να χάνουν κάθε πιθανότητα γάμου όσο ο πόλεμος παρατείνεται.
Οι παρατηρήσεις αυτές θεωρούνται από αρκετούς ιστορικούς ιδιαίτερα κοντά στη γυναικεία εμπειρία της εποχής.
Ο φόβος του γάμου
Παρόμοιες ανησυχίες εμφανίζονται και στην αρχαία τραγωδία.
Στο χαμένο έργο Τηρεύς του Σοφοκλή, η Πρόκνη περιγράφει πόσο δύσκολη είναι η μετάβαση από την παρθενία στον γάμο. Στις ανώτερες κοινωνικές τάξεις, οι γάμοι κανονίζονταν σχεδόν πάντα από τις οικογένειες, γεγονός που έκανε την πρώτη σεξουαλική εμπειρία πολλών γυναικών ιδιαίτερα αγχωτική και ξένη.
Οι πρώτες «συμβουλές» για το σεξ
Ορισμένα κείμενα που αποδίδονται σε γυναίκες περιέχουν ακόμη και πρακτικές συμβουλές.
Σε επιστολή που αποδίδεται στη Θεανώ, φιλόσοφο του κύκλου του Πυθαγόρα, μια φίλη της συμβουλεύεται να αφήνει πίσω της κάθε συστολή όταν μπαίνει στην κρεβατοκάμαρα του συζύγου της και να την ξαναφορά όταν βγαίνει.
Παρότι η γνησιότητα της επιστολής αμφισβητείται, αποτυπώνει αντιλήψεις που φαίνεται να κυκλοφορούσαν ήδη στην αρχαιότητα.
Παράλληλα, οι αρχαίες πηγές αναφέρουν και μια Ελληνίδα ποιήτρια, την Ελεφαντίδα, η οποία φέρεται να είχε συγγράψει μικρά εγχειρίδια ερωτικών συμβουλών.
Τα έργα της δεν σώζονται, όμως μνημονεύονται από Ρωμαίους συγγραφείς, οι οποίοι αναφέρουν ότι ακόμη και ο αυτοκράτορας Τιβέριος διατηρούσε αντίγραφά τους.
Έρωτας περισσότερο παρά ωμός ερωτισμός
Οι περισσότερες γυναίκες που ακούγονται μέσα από τα αρχαία κείμενα μιλούν για τον έρωτα και όχι για το σεξ με ωμό τρόπο.
Η Λεσβία, η μυστηριώδης αγαπημένη του Ρωμαίου ποιητή Κάτουλλου, δηλώνει ότι όσα λέει μια γυναίκα στον αγαπημένο της την ώρα της οικειότητας είναι σαν λόγια γραμμένα στον άνεμο και στο νερό.
Η Ρωμαία ποιήτρια Σουλπικία εκφράζει την απελπισία της επειδή περνά τα γενέθλιά της μακριά από τον αγαπημένο της και τη χαρά της όταν επιστρέφει τελικά στη Ρώμη.
Χωρίς να περιγράφουν ρητά τις ερωτικές τους εμπειρίες, αποκαλύπτουν τη σημασία που είχε η επιθυμία και η συναισθηματική σύνδεση στη ζωή τους.
Πέρα από τα στερεότυπα
Παρότι οι περισσότερες αρχαίες πηγές γράφτηκαν από άνδρες και αντανακλούν τις προκαταλήψεις της εποχής, οι λίγες αυθεντικές γυναικείες φωνές που έχουν διασωθεί αποκαλύπτουν ότι οι γυναίκες της αρχαιότητας δεν ήταν ούτε άψυχα σύμβολα αγνότητας ούτε οι καρικατούρες που συχνά περιέγραφαν οι άνδρες συγγραφείς.
Όπως και σήμερα, ερωτεύονταν, ποθούσαν, φοβούνταν και αναζητούσαν την οικειότητα, αποδεικνύοντας ότι η ανθρώπινη εμπειρία του έρωτα παραμένει διαχρονική.
Add comment
Comments