Ένας τραπεζίτης που θυσίασε τα πάντα στη φιλοδοξία του, δύο αδελφές που έζησαν στη σκιά της ίδιας προδοσίας και μια νέα γενιά που αρνείται να πληρώσει τα χρέη του παρελθόντος. Το σπουδαίο δράμα του Ερρίκου Ίψεν επιστρέφει μέσα από μια ελληνική ραδιοφωνική παράσταση με κορυφαίους ηθοποιούς.
Υπάρχουν άνθρωποι που καταστρέφουν τη ζωή τους επειδή απέτυχαν. Υπάρχουν όμως και εκείνοι που την καταστρέφουν επειδή δεν μπορούν να αποδεχθούν ότι απέτυχαν. Ο Ιωάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Πρώην τραπεζικός παράγοντας, άνθρωπος με μεγάλες φιλοδοξίες και ακατανίκητη πίστη στην προσωπική του αποστολή, έχει χάσει την περιουσία, την κοινωνική θέση και την ελευθερία του. Όταν τον συναντάμε, έχει επιστρέψει από τη φυλακή, αλλά εξακολουθεί να ζει σαν κρατούμενος: απομονωμένος στον επάνω όροφο του σπιτιού του, μακριά από τη γυναίκα του και από έναν κόσμο που θεωρεί ότι τον αδίκησε.
Αυτός είναι ο κεντρικός ήρωας του Ιωάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν, ενός από τα τελευταία και πιο σκοτεινά έργα του Ερρίκου Ίψεν. Γραμμένο το 1896, το έργο μοιάζει σήμερα εντυπωσιακά επίκαιρο. Όχι επειδή προέβλεψε κάποια συγκεκριμένη χρηματοπιστωτική κρίση, αλλά επειδή αποκαλύπτει έναν μηχανισμό εξουσίας που επαναλαμβάνεται: την πεποίθηση ότι η οικονομική επιτυχία και το υποτιθέμενο μεγαλείο ενός ανθρώπου μπορούν να δικαιολογήσουν οποιαδήποτε θυσία.
Ακούστε τη ραδιοφωνική μεταφορά
Ο άνθρωπος που πίστεψε ότι ήταν προορισμένος για μεγάλα πράγματα
Ο Μπόρκμαν δεν είναι ένας συνηθισμένος απατεώνας. Είναι ένας άνθρωπος που έχει μετατρέψει τη φιλοδοξία του σε προσωπική κοσμοθεωρία. Ονειρεύεται οικονομικές αυτοκρατορίες, βιομηχανική ανάπτυξη, ορυχεία και παραγωγικές δυνάμεις που περιμένουν να απελευθερωθούν. Θεωρεί ότι διαθέτει το ταλέντο και τη διορατικότητα να δημιουργήσει πλούτο και να μεταμορφώσει την κοινωνία. Το πρόβλημα είναι ότι, στην προσπάθειά του να πραγματοποιήσει αυτό το όραμα, χρησιμοποιεί χρήματα που δεν του ανήκουν και καταστρέφει τις ζωές άλλων ανθρώπων.
Ακόμη και μετά την καταδίκη του, δεν αναγνωρίζει πραγματικά την ευθύνη του. Αντί να αντιμετωπίσει τις συνέπειες των πράξεών του, εξακολουθεί να περιμένει τη στιγμή της δικαίωσης. Η τραγωδία του δεν βρίσκεται μόνο στην οικονομική καταστροφή. Βρίσκεται κυρίως στην αδυναμία του να καταλάβει ότι οι άνθρωποι γύρω του δεν είναι μέσα για την επίτευξη ενός μεγάλου σκοπού. Ο Ίψεν θέτει έτσι ένα ερώτημα που ξεπερνά την εποχή του: πόσο επικίνδυνος γίνεται ένας άνθρωπος όταν πιστεύει ότι η προσωπική του αποστολή βρίσκεται πάνω από κάθε ηθικό περιορισμό;
Δύο αδελφές, ένας άνδρας και μια ζωή που δεν έζησαν
Στην καρδιά του έργου βρίσκεται και η σύγκρουση δύο γυναικών. Η Γκούνχιλντ Μπόρκμαν, σύζυγος του τραπεζίτη, ζει με την ταπείνωση της οικογενειακής καταστροφής. Η κοινωνική πτώση έχει μετατραπεί σε μόνιμη εμμονή. Ο γιος της, Έρχαρτ, είναι για εκείνη η τελευταία δυνατότητα αποκατάστασης του ονόματος της οικογένειας. Απέναντί της βρίσκεται η δίδυμη αδελφή της, Έλλα Ρέντχαϊμ, η γυναίκα που είχε αγαπήσει ο Μπόρκμαν πριν επιλέξει να παντρευτεί την Γκούνχιλντ.
Η επιλογή αυτή δεν υπαγορεύτηκε από τον έρωτα, αλλά από τον υπολογισμό. Ο Μπόρκμαν θυσίασε την προσωπική του ευτυχία στις επαγγελματικές του επιδιώξεις. Και μαζί της θυσίασε την ευτυχία δύο γυναικών. Η Γκούνχιλντ επιζητεί δικαίωση. Η Έλλα αναζητεί την αγάπη που της στερήθηκε. Και οι δύο, με διαφορετικό τρόπο, παραμένουν δεμένες με έναν άνθρωπο που δεν μπόρεσε να αγαπήσει τίποτα περισσότερο από το μεγαλείο που φανταζόταν για τον εαυτό του.
Κατεβάστε την έντυπη έκδοση με το αποκατεστημένο δραματικό κείμενο
Ο Έρχαρτ και το δικαίωμα της νέας γενιάς να ζήσει
Αν ο Μπόρκμαν αντιπροσωπεύει την τυραννία της φιλοδοξίας, ο νεαρός Έρχαρτ εκπροσωπεί την επιθυμία να ξεφύγει από το παρελθόν. Η μητέρα του θέλει να τον χρησιμοποιήσει για την αποκατάσταση της οικογενειακής τιμής. Η θεία του τον αντιμετωπίζει ως τον άνθρωπο στον οποίο μπορεί να προσφέρει την αγάπη που δεν μπόρεσε να ζήσει η ίδια. Ο πατέρας του βλέπει σε εκείνον μια πιθανή συνέχεια. Όλοι έχουν σχέδια για τον Έρχαρτ. Σχεδόν κανείς δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για το τι επιθυμεί ο ίδιος.
Η παρουσία της Φάνυ Γουίλτον, μιας γυναίκας που επιλέγει τη χαρά, την ελευθερία και την προσωπική επιθυμία, λειτουργεί ως αντίβαρο στον ασφυκτικό κόσμο του σπιτιού. Ο Έρχαρτ δεν θέλει να αποκαταστήσει κανένα οικογενειακό όνομα. Δεν θέλει να γίνει ο συνεχιστής μιας αποτυχημένης φιλοδοξίας. Θέλει απλώς να ζήσει. Εδώ ο Ίψεν αντιπαραθέτει δύο κόσμους: εκείνον που θεωρεί τη ζωή υποχρέωση απέναντι στο παρελθόν και εκείνον που διεκδικεί τη ζωή ως προσωπική δυνατότητα.
Το χρήμα, η εξουσία και η ηθική τύφλωση
Ο "Ιωάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν" μπορεί να διαβαστεί και ως ένα από τα σημαντικότερα θεατρικά έργα για την ψυχολογία της οικονομικής εξουσίας. Ο πρωταγωνιστής δεν επιδιώκει απλώς να πλουτίσει. Θέλει να κυριαρχήσει. Να δημιουργήσει έναν κόσμο που θα φέρει τη δική του σφραγίδα. Η οικονομική δραστηριότητα αποκτά σχεδόν μεταφυσική διάσταση: γίνεται η απόδειξη της προσωπικής του αξίας. Ακριβώς γι' αυτό η πτώση του είναι τόσο οδυνηρή. Δεν χάνει μόνο τη θέση του στην κοινωνία. Χάνει το θεμέλιο πάνω στο οποίο είχε οικοδομήσει την ταυτότητά του.
Ο Ίψεν δεν καταδικάζει την παραγωγή πλούτου ούτε την ανθρώπινη φιλοδοξία. Δείχνει, όμως, τι συμβαίνει όταν η φιλοδοξία αποσυνδέεται από την ευθύνη και όταν οι ανθρώπινες σχέσεις υποτάσσονται στη λογική της ισχύος. Ο Μπόρκμαν δεν καταστρέφεται μόνο επειδή παραβίασε τους κανόνες. Καταστρέφεται επειδή αντιμετώπισε τους ανθρώπους σαν αναλώσιμα στοιχεία ενός προσωπικού σχεδίου.
Μια ιστορική ελληνική ραδιοφωνική παράσταση
Το έργο απέκτησε ξεχωριστή θέση και στην ελληνική ραδιοφωνική θεατρική παράδοση. Στη ραδιοφωνική παραγωγή που παρουσιάζει η Βιβλιοθήκη Ραδιοφωνικού Θεάτρου του Greece2Day, τη μετάφραση υπογράφει ο Παύλος Μάτεσις, ενώ τη σκηνοθεσία αναλαμβάνει ο Αλέξης Μινωτής, ο οποίος ερμηνεύει και τον ομώνυμο ρόλο. Πρόκειται για μια διανομή που συγκεντρώνει σημαντικές μορφές του ελληνικού θεάτρου:
Η ραδιοφωνική μορφή αναδεικνύει μια ιδιαίτερη ποιότητα του έργου: την ένταση που δημιουργείται όχι από τη θεαματική δράση, αλλά από τη φωνή, τη σιωπή, την αναμονή και τη σύγκρουση των χαρακτήρων. Ο Μπόρκμαν είναι ένας άνθρωπος που βρίσκεται σχεδόν διαρκώς κλεισμένος στον δικό του κόσμο. Στο ραδιόφωνο, αυτή η απομόνωση αποκτά πρόσθετη δραματική δύναμη. Ο ακροατής δεν βλέπει τον κλειστό χώρο· τον αισθάνεται μέσα από τις φωνές και τις παύσεις.
Η ερμηνεία του Αλέξη Μινωτή βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της προσέγγισης, πλαισιωμένη από τη Βάσω Μανωλίδου και την Ελένη Χατζηαργύρη στους δύο κρίσιμους γυναικείους ρόλους.
Ο Μπόρκμαν στην ελληνική σκηνή
Η σχέση του ελληνικού θεάτρου με τον "Ιωάννη Γαβριήλ Μπόρκμαν" έχει βαθιές ιστορικές ρίζες. Σημαντικός σταθμός υπήρξε η παρουσίασή του από το Εθνικό Θέατρο το 1933, σε σκηνοθεσία Φώτου Πολίτη, με τη συμμετοχή του Αιμίλιου Βεάκη, της Κατίνας Παξινού και της Ελένης Παπαδάκη. Η συγκεκριμένη παραγωγή εντάσσεται στην περίοδο κατά την οποία το νεοσύστατο Εθνικό Θέατρο επιδίωκε να φέρει το ελληνικό κοινό σε συστηματικότερη επαφή με τα μεγάλα έργα της ευρωπαϊκής δραματουργίας.
Η παρουσία του Ίψεν στην Ελλάδα δεν περιορίστηκε, φυσικά, στον Μπόρκμαν. Το "Κουκλόσπιτο", οι "Βρυκόλακες", η "Έντα Γκάμπλερ" και η "Αγριόπαπια" συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας ολόκληρης θεατρικής παράδοσης, όπου η οικογενειακή σύγκρουση γίνεται αφορμή για την εξέταση κοινωνικών και ηθικών ζητημάτων.
Το τελευταίο ταξίδι στο χιόνι
Η τελική πράξη του έργου μεταφέρει τη σύγκρουση από τους κλειστούς εσωτερικούς χώρους στο παγωμένο νορβηγικό τοπίο. Ο Μπόρκμαν εξακολουθεί να ονειρεύεται τη χαμένη του αυτοκρατορία. Η φύση, τα βουνά και ο κόσμος των ορυχείων τού θυμίζουν όσα πίστευε ότι ήταν προορισμένος να κατακτήσει. Όμως το πραγματικό του έλλειμμα δεν είναι η εξουσία που έχασε. Είναι η αγάπη που αρνήθηκε.
Η Έλλα βρίσκεται δίπλα του σε αυτή την τελευταία διαδρομή. Και το τέλος του έργου φέρνει στο προσκήνιο μια τραγική συνειδητοποίηση: ένας άνθρωπος μπορεί να έχει αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του σε ένα μεγάλο όραμα και παρ' όλα αυτά να έχει αποτύχει στο ουσιωδέστερο. Να αγαπήσει και να αγαπηθεί.
Γιατί αξίζει να επιστρέψουμε στον Ίψεν
Σχεδόν 130 χρόνια μετά τη συγγραφή του, ο "Ιωάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν" δεν έχει χάσει τη δύναμή του. Η οικονομική απληστία, η αυταπάτη των ισχυρών, η κοινωνική πτώση, η οικογενειακή εξάρτηση και η σύγκρουση των γενεών παραμένουν αναγνωρίσιμα στοιχεία της σύγχρονης ζωής. Το έργο δεν προσφέρει εύκολη κάθαρση. Κανένας χαρακτήρας δεν είναι απολύτως αθώος, κανένα όνειρο δεν μένει αλώβητο και καμία επιστροφή στο παρελθόν δεν μπορεί να αποκαταστήσει όσα χάθηκαν. Ίσως αυτή να είναι και η σημαντικότερη παρακαταθήκη του Ίψεν: η επιμονή του να εξετάζει όχι μόνο τι κάνουν οι άνθρωποι, αλλά και τα ψέματα που λένε στον εαυτό τους για να δικαιολογήσουν τις πράξεις τους.
Ο Μπόρκμαν πίστευε ότι είχε γεννηθεί για να κατακτήσει τον κόσμο. Στο τέλος, όμως, αποδεικνύεται ότι δεν κατάφερε να κατακτήσει ούτε την ίδια του τη ζωή.
Βιβλιοθήκη Ραδιοφωνικού Θεάτρου — Greece2Day Editions
Η ραδιοφωνική παράσταση και το φιλολογικά επιμελημένο κείμενο παρουσιάζονται στον Τόμο 4 της Βιβλιοθήκης Ραδιοφωνικού Θεάτρου, με ιστορικό και δραματουργικό ντοσιέ, στοιχεία της ελληνικής θεατρικής παρουσίας του έργου και την πλήρη μεταγραφή της ραδιοφωνικής εκδοχής.
Add comment
Comments