Αν ο Αττίκ υπήρξε ο ποιητής της παλιάς Αθήνας, ο Κώστας Γιαννίδης ο κοσμοπολίτης αρχιτέκτονας της μελωδίας και ο Μιχάλης Σουγιούλ ο άνθρωπος που ένωσε το ελαφρό με το λαϊκό τραγούδι, ο Γιώργος Μουζάκης ήταν κάτι διαφορετικό.
Από τον Τηλέμαχο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Ήταν ο μαέστρος της Ελλάδας που έβγαινε από τον πόλεμο και ήθελε να διασκεδάσει. Η τρομπέτα. Η μεγάλη ορχήστρα. Το σουίνγκ. Το φοξ τροτ. Οι φωτεινές επιθεωρήσεις. Τα κοσμικά κέντρα. Το ραδιόφωνο. Ο κινηματογράφος. Οι χορευτικές πίστες μιας Αθήνας που προσπαθούσε να αφήσει πίσω της την Κατοχή και τον Εμφύλιο και να κοιτάξει προς μια πιο αισιόδοξη εποχή. Ο Μουζάκης ήταν ένας από τους ανθρώπους που της έδωσαν τη μουσική αυτής της αισιοδοξίας. Και το έκανε σε κλίμακα σχεδόν απίστευτη.
Το αρχείο του στη Μουσική Βιβλιοθήκη "Λίλιαν Βουδούρη" αποδίδει στον συνθέτη περίπου 2.500 τραγούδια, μουσική για περίπου 200 θεατρικές παραστάσεις και περίπου 60 κινηματογραφικά έργα. Πίσω από αυτούς τους αριθμούς βρίσκεται ένας άνθρωπος που ξεκίνησε σχεδόν από το τίποτε. Και που έφτασε να γίνει μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μουσικές φυσιογνωμίες της μεταπολεμικής Ελλάδας.
Ένα παιδί με μια τρομπέτα
Ο Γιώργος Μουζάκης γεννήθηκε στις 15 Αυγούστου 1922. Ήταν το δεύτερο από τρία παιδιά μιας οικογένειας που αντιμετώπισε σοβαρές οικονομικές δυσκολίες. Σε πολύ μικρή ηλικία ο πατέρας του τον έστειλε εσώκλειστο στο Εμπειρίκιο Ίδρυμα της Σύρου. Εκεί ήρθε ουσιαστικά για πρώτη φορά σε επαφή με τη μουσική. Το όργανο που τον κέρδισε ήταν η τρομπέτα. Και αυτή η επιλογή θα αποδεικνυόταν καθοριστική. Γιατί η τρομπέτα δεν είναι όργανο εσωστρεφές. Είναι όργανο της ορχήστρας. Της τζαζ. Του χορού. Της λάμψης. Του μουσικού που πρέπει να ακούγεται μέσα από ένα σύνολο. Ο Μουζάκης θα μάθει ουσιαστικά μόνος του, μελετώντας καθημερινά και χρησιμοποιώντας όσα βιβλία μουσικής μπορούσε να βρει.
Δεν ήταν παιδί της άνεσης. Ήταν παιδί της ανάγκης. Και αυτό ίσως εξηγεί γιατί η μουσική του αργότερα θα αποκτήσει τόσο έντονη επαγγελματική πειθαρχία. Για τον Μουζάκη η μουσική δεν ήταν ποτέ απλώς χόμπι. Ήταν τρόπος επιβίωσης.
Τα πρώτα τραγούδια στα δώδεκα
Ο ίδιος θυμόταν ότι ήδη από την ηλικία των δώδεκα ετών έγραφε τραγούδια. Η οικογένεια είχε ανάγκη από χρήματα και ο μικρός Γιώργος αναγκαζόταν να τα πουλά. Σύμφωνα με τη δική του αφήγηση στην εκπομπή "Νυχτερινός Επισκέπτης", κάποια από αυτά στη συνέχεια εμφανίζονταν ως έργα άλλων. Είναι μια σκληρή εισαγωγή στον επαγγελματικό κόσμο. Αλλά και εντυπωσιακή ένδειξη του πόσο νωρίς είχε αρχίσει να γράφει. Πολύ πριν γίνει γνωστός. Πολύ πριν αποκτήσει δική του ορχήστρα. Πολύ πριν η Ελλάδα μάθει το όνομά του.
Η πρώτη δουλειά: Καραγκιόζης
Η πρώτη φορά που πληρώθηκε ως μουσικός δεν ήταν σε κοσμικό κέντρο ούτε σε μεγάλο θέατρο. Ήταν σε παράσταση Καραγκιόζη. Προσελήφθη για να παίζει τρομπέτα. Η εικόνα έχει κάτι σχεδόν κινηματογραφικό. Ο άνθρωπος που αργότερα θα διηύθυνε μεγάλες ορχήστρες και θα έγραφε μουσική για εκατοντάδες θεατρικές παραγωγές ξεκινά συνοδεύοντας τις φιγούρες του θεάτρου σκιών. Αλλά ήταν πραγματικό σχολείο. Ο Καραγκιόζης στηρίζεται στον ρυθμό. Στο timing. Στη σάτιρα. Στην άμεση αντίδραση του κοινού. Όλα αυτά θα τα ξαναβρεί ο Μουζάκης αργότερα στην επιθεώρηση. Σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα.
1938: η «Όασις» και η πρώτη μεγάλη εμφάνιση
Ήδη πριν από τον πόλεμο ο νεαρός τρομπετίστας είχε αρχίσει να γίνεται γνωστός. Ο ίδιος τοποθετούσε το πρώτο σημαντικό δημόσιο χειροκρότημά του στο 1938, όταν εμφανίστηκε με την ορχήστρα της "Όασης" του Ζαππείου. Ήταν μόλις δεκαέξι ετών. Η Αθήνα εκείνης της εποχής ζούσε ήδη στους ρυθμούς που περιγράψαμε στα εισαγωγικά άρθρα του αφιερώματος: ταγκό, φοξ τροτ, βαλς, σουίνγκ,ευρωπαϊκές ορχήστρες. Ο Μουζάκης μεγάλωσε ακριβώς μέσα σε αυτόν τον κόσμο. Αλλά σε αντίθεση με τον Αττίκ και τον Γιαννίδη δεν χρειάστηκε να φέρει την ευρωπαϊκή μουσική κουλτούρα από το Παρίσι ή το Βερολίνο. Ήταν πλέον διαθέσιμη μέσα στην ίδια την Αθήνα.
Και ο ίδιος θα γινόταν σύντομα ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της.
Η τρομπέτα και το σουίνγκ
Για να καταλάβουμε τον Μουζάκη πρέπει να ακούσουμε όχι μόνο τα τραγούδια του αλλά και την εποχή του. Η δεκαετία του 1940 και κυρίως του 1950 είναι η εποχή των μεγάλων χορευτικών ορχηστρών. Η αμερικανική τζαζ και το σουίνγκ είχαν ήδη δημιουργήσει νέα πρότυπα. Η ορχήστρα δεν ήταν απλώς συνοδεία ενός τραγουδιστή. Ήταν θέαμα. Τα πνευστά είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο. Και σε αυτόν τον κόσμο ο Μουζάκης ήταν ιδανικά τοποθετημένος. Ο Γιώργος Χατζηνάσιος τον περιέγραψε αργότερα ως έναν από τους κορυφαίους συνθέτες της δεκαετίας του ’50 και ως εξαιρετικό τρομπετίστα της εποχής, τονίζοντας ιδιαίτερα την επαγγελματικότητά του. Η τρομπέτα επηρέασε πιθανότατα και τον τρόπο που ενορχήστρωνε.
Η μουσική του συχνά δεν είναι εσωστρεφής. Έχει κίνηση. Λάμψη. Χορευτικότητα. Είναι μουσική που ζητά χώρο.
Πόλεμος και Κατοχή
Η πορεία του προς την επαγγελματική καταξίωση διακόπτεται από τον πόλεμο. Ο Μουζάκης ανήκει σε εκείνη τη γενιά που ενηλικιώθηκε σχεδόν ταυτόχρονα με την κατάρρευση του παλιού κόσμου. Στα δεκαοκτώ του η Ελλάδα μπαίνει στον πόλεμο. Ακολουθεί η Κατοχή. Και μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’40 η χώρα στην οποία θα μπορούσε να χτίσει καριέρα είχε αλλάξει ριζικά. Όταν όμως οι συνθήκες επιτρέπουν ξανά την ανάπτυξη της μουσικής ζωής, ο Μουζάκης είναι έτοιμος. Σύμφωνα με μεταγενέστερη αυτοβιογραφική αναφορά του, μπαίνει στη δισκογραφία το 1946. Δύο χρόνια αργότερα θα κάνει το καθοριστικό βήμα.
1948: Η δική του ορχήστρα
Το 1948 ο Γιώργος Μουζάκης δημιουργεί τη δική του ορχήστρα. Δεν είναι απλώς επαγγελματική αναβάθμιση. Είναι η στιγμή που αποκτά τον πλήρη έλεγχο του ήχου του. Ο συνθέτης γίνεται μαέστρος. Ο τρομπετίστας γίνεται επικεφαλής ενός μουσικού συνόλου. Και το όνομα "Γιώργος Μουζάκης" αρχίζει να σημαίνει όχι μόνο συγκεκριμένα τραγούδια αλλά ολόκληρο ήχο ορχήστρας. Αυτό θα τον κάνει ιδανικό για τον κόσμο της επιθεώρησης.
«Βίρα τις άγκυρες»
Ένα από τα πρώτα μεγάλα τραγούδια που ταυτίστηκαν μαζί του ήταν το: "Βίρα τις άγκυρες" σε στίχους Αλέκου Αγγελόπουλου. Η σωζόμενη παρτιτούρα το καταγράφει ως φοξ τροτ και φέρει ως πρώτες λέξεις το "Μες στη φτώχεια και την απονιά…". Εδώ χρειάζεται όμως μια μικρή ιστορική διευκρίνιση. Στη βιβλιογραφία υπάρχει σύγχυση ανάμεσα στο τραγούδι και στην ομώνυμη επιθεώρηση. Σύγχρονες καταγραφές του αρχείου Μουζάκη συνδέουν το 1948 με την έναρξη της μεγάλης θεατρικής του διαδρομής, ενώ η τυπωμένη παρτιτούρα του τραγουδιού που σώζεται χρονολογείται στο 1950. Υπάρχει επίσης τεκμηριωμένη άποψη ότι το τραγούδι είχε γραφτεί νωρίτερα και ότι ο τίτλος χρησιμοποιήθηκε αργότερα για την ομώνυμη επιθεώρηση. Το σημαντικότερο όμως δεν είναι η λεπτομέρεια της χρονολόγησης. Είναι ότι το "Βίρα τις άγκυρες" γίνεται σχεδόν σύνθημα της καριέρας του. Και ο ίδιος θα χρησιμοποιήσει αργότερα τον τίτλο για την αυτοβιογραφική παρουσίαση της ζωής και του έργου του.
Το "Βίρα τις άγκυρες" ερμηνευμένο από τον Λουκιανό Κηλαηδόνη
Η επιθεώρηση: το μεγάλο βασίλειο του Μουζάκη
Αν υπάρχει ένα καλλιτεχνικό πεδίο με το οποίο πρέπει να ταυτίσουμε περισσότερο τον Γιώργο Μουζάκη, αυτό είναι η ελληνική επιθεώρηση. Η μεταπολεμική επιθεώρηση δεν ήταν απλώς θέατρο. Ήταν ένα είδος εβδομαδιαίου σχολιασμού της ελληνικής κοινωνίας. Πολιτική. Μόδα. Έρωτας. Κουτσομπολιό. Χορός. Σάτιρα. Επίκαιρα γεγονότα. Και πάνω απ’ όλα: τραγούδι.
Ο συνθέτης έπρεπε να γράφει γρήγορα. Να προσαρμόζεται. Να καταλαβαίνει τους ηθοποιούς. Να ξέρει τι θα λειτουργήσει μπροστά στο κοινό. Να μπορεί να περάσει από μια ρομαντική μελωδία σε ένα κωμικό τραγούδι και από εκεί σε ένα εντυπωσιακό χορευτικό νούμερο. Ο Μουζάκης ήταν σχεδόν φτιαγμένος γι’ αυτό. Γι’ αυτό και έφτασε να θεωρείται ένας από τους κατεξοχήν συνθέτες της χρυσής εποχής της επιθεώρησης.
«Το Μονοπάτι»
Και εδώ φτάνουμε σε ένα από τα σπουδαιότερα τραγούδια του. "Το Μονοπάτι". Στίχοι του Γιώργου Γιαννακόπουλου και πρώτη εκτέλεση της Μάγιας Μελάγια. Το τραγούδι είναι χασάπικο. Και αυτό από μόνο του μας δείχνει κάτι σημαντικό. Ο Μουζάκης δεν παρέμεινε κλεισμένος στο δυτικοευρωπαϊκό ελαφρό τραγούδι. Όπως και ο Σουγιούλ, άκουγε τη μετατόπιση της ελληνικής κοινωνίας προς λαϊκότερους ήχους. Αλλά την περνούσε μέσα από τη δική του ενορχηστρωτική και μελωδική αισθητική. Το "Μονοπάτι" έγινε μία από τις διαχρονικότερες δημιουργίες του. Και δικαίως. Ο ίδιος ο πρώτος στίχος - "Μες στη ζωή δρόμοι ανοίγονται σωρό" - συνοψίζει σχεδόν ολόκληρο το τραγούδι: η ζωή ως διαδρομή, η επιλογή, η αναζήτηση, η επιθυμία να βρεις τον σωστό δρόμο προς τον άνθρωπο που αγαπάς.
Η απλότητα είναι σχεδόν φιλοσοφική.
Το "Μονοπάτι" σε live εκτέλεση από την Τάνια Τσανακλίδου
Η Μάγια Μελάγια
Η Μάγια Μελάγια υπήρξε σημαντικό πρόσωπο στη ζωή και στην καλλιτεχνική διαδρομή του Μουζάκη. Μεταγενέστερες αναφορές στη βιογραφία του συνδέουν την περίοδο 1949–1954 με τον μεγάλο έρωτά τους και με μερικές από τις πιο δημιουργικές στιγμές της σταδιοδρομίας του. Η Μελάγια διέθετε ακριβώς εκείνο το είδος φωνής και σκηνικής παρουσίας που ταίριαζε στον καινούργιο μεταπολεμικό κόσμο. Όχι τη δραματικότητα της Βέμπο. Όχι την παλιά σχολή της οπερέτας. Περισσότερη κίνηση. Περισσότερη νυχτερινή λάμψη. Περισσότερο μοντέρνο αστικό ύφος. Η συνεργασία τους αποτελεί σημαντικό κεφάλαιο και για τους δύο.
«Σου σφυρίζω»
Άλλο χαρακτηριστικό τραγούδι είναι το: "Σου σφυρίζω". Σε μουσική Γιώργου Μουζάκη και στίχους Γιώργου Οικονομίδη, η σωζόμενη παρτιτούρα του 1959 το χαρακτηρίζει fox-trot και αναφέρει τους Τώνη Μαρούδα και Μάριον Σίβα ως ερμηνευτές. Εδώ έχουμε τον Μουζάκη στην πιο χαρακτηριστική κοσμοπολίτικη εκδοχή του. Το σφύριγμα. Το στενό. Η νυχτερινή ερωτική αναμονή. Ο ανάλαφρος ρυθμός. Όλα παραπέμπουν σε μια Ελλάδα που θέλει να μοιάζει σύγχρονη, ευρωπαϊκή, κινηματογραφική. Δεν είναι πια η μελαγχολική Αθήνα του Αττίκ. Είναι μια νεότερη πόλη.
Το "Σου σφυρίζω" σε υπέροχη εκτέλεση από τους Gadjo Dilo
Ο ήχος της δεκαετίας του ’50
Ο Μουζάκης ανήκει ίσως περισσότερο από οποιονδήποτε από τους δημιουργούς που έχουμε εξετάσει μέχρι τώρα στην καθαρή δεκαετία του 1950. Και αυτό έχει σημασία. Η Ελλάδα του 1950 δεν είναι η Ελλάδα του 1935. Τα χρόνια του πολέμου έχουν αλλάξει τα πάντα. Το αμερικανικό πολιτιστικό πρότυπο είναι πολύ ισχυρότερο. Η τζαζ. Το σουίνγκ. Τα μεγάλα χορευτικά συγκροτήματα. Αργότερα τα μάμπο και οι λάτιν ρυθμοί. Ο ελληνικός κινηματογράφος γίνεται σταδιακά μαζική βιομηχανία. Το ραδιόφωνο έχει πλέον τεράστια διείσδυση. Ο Μουζάκης απορροφά αυτές τις επιρροές χωρίς να χάνει την ελληνικότητα της μελωδίας του. Γι' αυτό στο ρεπερτόριό του συναντάμε τίτλους όπως:
- «Θέλω ρούμπα»
- «Μάμπο Μπραζιλέρο»
- «Τσίκα Τσίκα Μπουμ»
δίπλα σε:
- «Χειμώνιασε»
- «Παλιοπαρέα»
- «Το Μονοπάτι»
- και «Ας πάει και το παλιάμπελο».
Από το φοξ τροτ στο χασάπικο
Και εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα στον Μουζάκη και σε αρκετούς παλαιότερους εκπροσώπους του ελαφρού τραγουδιού. Δεν υπερασπίστηκε ένα είδος απέναντι στα υπόλοιπα. Προσαρμόστηκε. Μπορούσε να γράψει φοξ τροτ. Μπορούσε να γράψει ρούμπα. Μπορούσε να γράψει χασάπικο. Μπορούσε να γράψει μουσική για μεγάλη ορχήστρα. Και αργότερα να γράψει τραγούδια προσαρμοσμένα σε εντελώς διαφορετικές φωνές. Αυτή η ευελιξία τον κράτησε ενεργό για δεκαετίες.
Ο κινηματογράφος
Η σχέση του Μουζάκη με τον ελληνικό κινηματογράφο ήταν εκτεταμένη. Το αρχείο του περιλαμβάνει χειρόγραφες παρτιτούρες από ταινίες όπως «Η Βίλα των Οργίων», «Ο Κλέαρχος, η Μαρίνα και ο Κοντός», «Της Κακομοίρας».
Στη Finos Film υπέγραψε μουσική σε τέσσερις παραγωγές:
- «Η Ωραία των Αθηνών» – 1954
- «Ούτε γάτα ούτε ζημιά» – 1955
- «Ο Κλέαρχος, η Μαρίνα και ο Κοντός» – 1961
- «Η Βίλα των Οργίων» – 1964.
Και πάλι φαίνεται η θεατρική του παιδεία. Ο Μουζάκης ήξερε να γράφει όχι απλώς τραγούδια αλλά μουσική που υπηρετεί χαρακτήρες και σκηνές. Ο κινηματογράφος ήταν σχεδόν φυσική συνέχεια της επιθεώρησης.
Η μεγάλη ορχήστρα
Αλλά ίσως περισσότερο από όλα ο Μουζάκης πρέπει να θυμάται κανείς ως μαέστρο. Η εικόνα του μπροστά σε μεγάλη ορχήστρα είναι κομμάτι της πολιτιστικής μνήμης της εποχής. Δεν ήταν απλώς κάποιος που έγραφε μια μελωδία και παρέδιδε την παρτιτούρα. Ήξερε πώς θα ακουστεί. Πώς θα μοιραστούν οι φωνές της ορχήστρας. Πώς θα αναδειχθεί ο τραγουδιστής. Πού θα μπουν τα πνευστά. Πότε θα δημιουργηθεί η κορύφωση. Η ενορχήστρωση δεν ήταν δευτερεύουσα δουλειά. Ήταν μέρος της ταυτότητάς του. Γι' αυτό και οι συνάδελφοί του τον θυμούνται όχι μόνο ως συνθέτη αλλά και ως εξαιρετικό μουσικό και ενορχηστρωτή.
Οι μεγάλες φωνές
Στη μακρά διαδρομή του συνεργάστηκε με πολλές γενιές ερμηνευτών. Από τους τραγουδιστές της κλασικής εποχής του ελαφρού τραγουδιού έως τη Νάνα Μούσχουρη και την Τζένη Βάνου. Ο ίδιος θυμόταν αυτές τις συνεργασίες σε μεταγενέστερες συνεντεύξεις του. Και αυτό δείχνει τη διάρκεια της καριέρας του. Δεν ανήκει αποκλειστικά στη γενιά του Μαρούδα ή της Μπελίντα. Πέρασε μέσα από διαφορετικές εποχές της ελληνικής μουσικής χωρίς να εξαφανιστεί όταν άλλαξε η μόδα.
Το τραγούδι «Μαρία»
Ανάμεσα στις εκατοντάδες δημιουργίες του υπήρχε μία με ιδιαίτερα προσωπική σημασία. Η "Μαρία". Την είχε γράψει για τη μητέρα του. Πολλά χρόνια αργότερα θυμόταν με συγκίνηση τη μοναδική φορά που η μητέρα του τον είδε στο θέατρο να διευθύνει ορχήστρα και η ορχήστρα έπαιξε αυτό το τραγούδι. Είναι μια μικρή λεπτομέρεια. Αλλά αποκαλύπτει τον άνθρωπο πίσω από την τεράστια επαγγελματική παραγωγή. Για έναν μουσικό που είχε αρχίσει να εργάζεται παιδί λόγω φτώχειας, η στιγμή αυτή πρέπει να είχε ιδιαίτερο βάρος.
Το "Μαρία" από την Καίτη Μπελίντα
«Καλώς όρισες έρωτα»
Η καριέρα του Μουζάκη δεν τελείωσε μαζί με τη χρυσή δεκαετία του ’50. Το 1967 κέρδισε το Α΄ Βραβείο στο Φεστιβάλ Ελαφρού Τραγουδιού Θεσσαλονίκης με το: "Καλώς όρισες έρωτα" σε στίχους Γιάννη Φερμάνογλου, με ερμηνευτές την Άντζελα Ζήλια και τον Σώτο Παναγόπουλο. Σκεφτείτε τη χρονική απόσταση. Ο άνθρωπος που είχε εμφανιστεί ως τρομπετίστας στην Αθήνα πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κέρδιζε πρώτο βραβείο τραγουδιού σχεδόν τρεις δεκαετίες αργότερα. Η μουσική Ελλάδα είχε αλλάξει δραματικά. Ο Μουζάκης παρέμενε εκεί.
Το "Καλωσόρισες έρωτα" από τον Σταύρο Σαλαμπασόπουλο
Η επιτυχία δεν ήταν τύχη
Με 2.500 περίπου τραγούδια είναι αναπόφευκτο να υπάρχουν επιτυχίες και αποτυχίες. Αλλά η μακροβιότητα του Μουζάκη δεν μπορεί να εξηγηθεί από τύχη. Διέθετε τρία πολύ σημαντικά χαρακτηριστικά.
Πρώτον, μελωδικό ένστικτο. Ήξερε να γράφει φράσεις που θυμάσαι.
Δεύτερον, ενορχηστρωτική γνώση. Δεν σκεφτόταν μόνο τη μελωδία αλλά ολόκληρο τον ήχο.
Και τρίτον, ίσως το σημαντικότερο: επαγγελματισμό. Ο Μουζάκης έζησε μέσα σε έναν κόσμο όπου το θέατρο απαιτούσε καινούργια μουσική συνεχώς. Δεν μπορούσε να περιμένει έξι μήνες την έμπνευση. Η παράσταση έπρεπε να ανοίξει. Το τραγούδι έπρεπε να είναι έτοιμο. Ο τραγουδιστής έπρεπε να το μάθει. Η ορχήστρα να το παίξει. Και το κοινό να το θυμηθεί. Αυτή είναι άλλη μορφή τέχνης.
Ο Μουζάκης και το «ελαφρό»
Ο όρος "ελαφρό τραγούδι" μερικές φορές δημιουργεί λανθασμένη εντύπωση. Σαν να επρόκειτο για μουσική χωρίς απαιτήσεις. Η περίπτωση του Μουζάκη δείχνει ακριβώς το αντίθετο. Για να γράψεις ένα καλό τρίλεπτο τραγούδι που πρέπει να λειτουργήσει από την πρώτη ακρόαση χρειάζεσαι εξαιρετική οικονομία. Δεν μπορείς να κρυφτείς πίσω από μεγάλες φόρμες. Η μελωδία πρέπει να σταθεί αμέσως. Το ρεφρέν πρέπει να έρθει τη σωστή στιγμή. Η ενορχήστρωση πρέπει να είναι αρκετά ενδιαφέρουσα ώστε να δίνει χαρακτήρα αλλά όχι τόσο περίπλοκη ώστε να καλύπτει τη φωνή. Ο Μουζάκης το έκανε επί δεκαετίες.
Τα τραγούδια ως φωτογραφίες μιας εποχής
Πολλά τραγούδια του έχουν σήμερα μια ακόμη αξία. Είναι μικρές κοινωνικές φωτογραφίες. Τα ραντεβού. Οι παρέες. Οι χοροί. Τα ξενύχτια. Οι ερωτευμένοι. Οι παλιές γειτονιές. Η διασκέδαση. Η ανάγκη να ξεφύγεις. Το ελαφρό τραγούδι δεν μας λέει μόνο τι άκουγαν οι άνθρωποι. Μας λέει πώς ήθελαν να ζήσουν. Και ο Μουζάκης βρίσκεται ίσως περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο συνθέτη μέσα στην αισιόδοξη πλευρά αυτής της μεταπολεμικής επιθυμίας.
Δεκαπέντε σταθμοί στο έργο του Γιώργου Μουζάκη
Με τόσο μεγάλη εργογραφία οποιαδήποτε σύντομη επιλογή είναι αναγκαστικά ενδεικτική:
1. Βίρα τις άγκυρες Το τραγούδι που έγινε σχεδόν προσωπικό του έμβλημα.
2. Το Μονοπάτι Χασάπικο του 1952 σε στίχους Γιώργου Γιαννακόπουλου. Από τις πιο ανθεκτικές στον χρόνο δημιουργίες του.
3. Σου σφυρίζω Fox-trot του 1959, σε στίχους Γιώργου Οικονομίδη.
4. Κάποιο δειλινό Από τα χαρακτηριστικά λυρικά τραγούδια του.
5. Το πιο όμορφο ταγκό Η σύνδεση του Μουζάκη με τη μεγάλη παράδοση του ελληνικού ταγκό.
6. Με σένα αρχίζει η ζωή Ο καθαρά ερωτικός, αισιόδοξος Μουζάκης.
7. Καλώς όρισες έρωτα Το Α΄ Βραβείο του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης το 1967.
8. Σκλάβα Από τις χαρακτηριστικές μελωδίες του κλασικού ελαφρού ρεπερτορίου του.
Η "Σκλάβα" στη χαρακτηριστική ερμηνεία της Τζένης Βάνου
9. Χειμώνιασε Η μελαγχολικότερη όψη του.
10. Παλιοπαρέα Η νοσταλγία της παρέας και της μεταπολεμικής νυχτερινής ζωής.
11. Θέλω ρούμπα Η λάτιν πλευρά της ελληνικής διασκέδασης των ’50s.
12. Μάμπο Μπραζιλέρο Η απόδειξη του πόσο γρήγορα το ελληνικό ελαφρό τραγούδι απορροφούσε τις διεθνείς μόδες.
13. Ας πάει και το παλιάμπελο Ο Μουζάκης σε λαϊκότερο και εξωστρεφέστερο ύφος.
Το "Ας πάει και το παλιάμπελο" με την Ευαγγελία Μουμούρη και τον Γιάννη Μπέζο
14. Δεν πάω σπίτι μου απόψε Η νυχτερινή, κεφάτη πλευρά της μουσικής του.
"Δεν πάω σπίτι μου απόψε" από το Τρίο Κιτάρα
15. Μαρία Το τραγούδι που συνέδεε ο ίδιος με τη μητέρα του και με μία από τις πιο συγκινητικές προσωπικές αναμνήσεις της σταδιοδρομίας του.
Μια ολόκληρη εποχή μέσα σε μία ορχήστρα
Υπάρχουν φωτογραφίες του Γιώργου Μουζάκη που μοιάζουν να συνοψίζουν ολόκληρη τη δεκαετία του 1950. Μπροστά η ορχήστρα. Πνευστά. Πιάνο. Ρυθμικό τμήμα. Τραγουδιστές. Και στη μέση ο μαέστρος. Για εμάς σήμερα η εικόνα μπορεί να μοιάζει μακρινή. Αλλά τότε η ζωντανή ορχήστρα ήταν βασικό στοιχείο της διασκέδασης. Δεν υπήρχαν backing tracks. Δεν υπήρχε ηλεκτρονική διόρθωση. Δεν υπήρχαν προηχογραφημένες βάσεις. Η παράσταση έπρεπε να συμβεί εκείνη τη στιγμή. Ένας λάθος χρόνος μπορούσε να καταστρέψει ένα νούμερο. Ένας καλός μαέστρος μπορούσε να απογειώσει έναν μέτριο τραγουδιστή. Ο Μουζάκης ήξερε αυτόν τον κόσμο από μέσα.
Από τη φτώχεια στην καθιέρωση
Η διαδρομή του έχει μια σχεδόν κινηματογραφική καμπύλη. Το παιδί που έπρεπε να εργάζεται. Ο μικρός τρομπετίστας στον Καραγκιόζη. Ο έφηβος στην "Όαση". Ο επαγγελματίας μουσικός. Ο συνθέτης. Ο μαέστρος. Ο άνθρωπος με τη δική του ορχήστρα. Ο βασικός συνθέτης της επιθεώρησης. Ο κινηματογραφικός δημιουργός. Ο βραβευμένος μουσικός. Και τελικά ένας από τους ανθρώπους που συνδέθηκαν τόσο στενά με το ελληνικό τραγούδι ώστε οι μελωδίες τους ακούγονται ακόμη και όταν το όνομα του δημιουργού δεν είναι γνωστό στον ακροατή.
Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη μορφή επιτυχίας για έναν συνθέτη. Να ξεχαστεί προσωρινά το όνομά του. Αλλά να μην ξεχαστεί το τραγούδι.
27 Αυγούστου 2005
Ο Γιώργος Μουζάκης πέθανε στην Αθήνα στις 27 Αυγούστου 2005, λίγο μετά τα 83α γενέθλιά του. Είχε ζήσει αρκετά για να δει ολόκληρο τον κόσμο μέσα στον οποίο μεγαλούργησε να αλλάζει. Την επιθεώρηση να χάνει την παλιά της κυριαρχία. Τις μεγάλες χορευτικές ορχήστρες να υποχωρούν. Το ελαφρό τραγούδι να παραχωρεί τη θέση του στο λαϊκό και στο έντεχνο. Το βινύλιο να γίνει CD. Το ραδιόφωνο να αλλάξει πολλές φορές χαρακτήρα.
Και όμως τα τραγούδια του παρέμεναν. Το 2003 είχε τιμηθεί από την ελληνική Πολιτεία για τη συνολική προσφορά του. Δύο χρόνια αργότερα έφυγε.
Από τον Σουγιούλ στον Μουζάκη
Η μετάβαση από τον Μιχάλη Σουγιούλ στον Γιώργο Μουζάκη είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Ο Σουγιούλ είχε γεννηθεί το 1906. Ο Μουζάκης το 1922. Δεκαέξι χρόνια διαφορά. Αρκετά για να ανήκουν σε δύο διαφορετικές γενιές. Ο Σουγιούλ ξεκίνησε μέσα στον κόσμο του μεσοπολεμικού ταγκό και έφτασε στο αρχοντορεμπέτικο. Ο Μουζάκης ξεκίνησε όταν το σουίνγκ και η μεγάλη χορευτική ορχήστρα είχαν ήδη γίνει μέρος του αστικού πολιτισμού. Ο ένας ήταν γέφυρα από τον Μεσοπόλεμο στη μεταπολεμική Ελλάδα. Ο άλλος ήταν ο φυσικός μουσικός της νέας μεταπολεμικής Ελλάδας.
Ο ήχος μιας χώρας που ήθελε να διασκεδάσει
Ίσως αυτή να είναι τελικά η σωστότερη θέση του Γιώργου Μουζάκη στην ιστορία του αφιερώματός μας. Δεν ήταν ο δημιουργός της μεγάλης ερωτικής εξομολόγησης όπως ο Αττίκ. Δεν ήταν ο διπλός λόγιος και ελαφρός συνθέτης όπως ο Γιαννίδης. Δεν ήταν ο άνθρωπος που γέννησε το αρχοντορεμπέτικο όπως ο Σουγιούλ. Ήταν ο άνθρωπος που έδωσε ορχηστρικό ήχο στη μεταπολεμική αισιοδοξία. Στα χρόνια που η Αθήνα γέμιζε ξανά θέατρα. Που τα ζευγάρια χόρευαν. Που ο κινηματογράφος γινόταν εθνική διασκέδαση. Που το ραδιόφωνο έμπαινε όλο και περισσότερο στα σπίτια. Που οι Έλληνες, ύστερα από μια δεκαετία πολέμου και εσωτερικής σύγκρουσης, είχαν τεράστια ανάγκη να ξαναπιστέψουν στη χαρά. Ο Μουζάκης δεν τους είπε ότι τα προβλήματα είχαν εξαφανιστεί. Τους έδωσε όμως για λίγα λεπτά την ευκαιρία να χορέψουν.
Και ίσως γι' αυτό ένα από τα πιο χαρακτηριστικά του τραγούδια μπορούσε να λέγεται: "Βίρα τις άγκυρες". Σαν μια ολόκληρη γενιά να αποφάσιζε, έστω για ένα βράδυ, να αφήσει πίσω της το λιμάνι. Και να φύγει.
Add comment
Comments