Από τον "δεξιό λαϊκισμό" και τον εθνικισμό έως τον χαρακτηρισμό "εξασφαλισμένα ακροδεξιές τάσεις": Τι σημαίνουν πραγματικά οι όροι που χρησιμοποιούνται για την Εναλλακτική για τη Γερμανία και πού βρίσκεται σήμερα η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στη ριζοσπαστική Δεξιά και τον πολιτικό εξτρεμισμό.
Από τον Hans Pfeifer | Deutsche Welle
Απόδοση – δημοσιογραφική επιμέλεια: Γ.Δ. | Greece2Day
Η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) χαρακτηρίζεται συχνά ως "ακροδεξιό" ή "δεξιό εξτρεμιστικό" κόμμα. Ωστόσο, οι όροι αυτοί δεν είναι ταυτόσημοι και, κυρίως, δεν διαθέτουν πάντοτε έναν ενιαίο και κοινά αποδεκτό ορισμό. Με την ευρύτερη έννοια, ο όρος "ακροδεξιά" χρησιμοποιείται για πολιτικά κόμματα και κινήματα που τοποθετούνται σημαντικά δεξιότερα από το παραδοσιακό πολιτικό κέντρο. Συνδέονται συχνά με έντονο εθνικισμό, αντιμεταναστευτικές θέσεις, αυταρχικότερη αντίληψη για το κράτος και αμφισβήτηση πλευρών της φιλελεύθερης και πλουραλιστικής κοινωνίας.
Στην περίπτωση της AfD, όμως, η συζήτηση στη Γερμανία έχει προχωρήσει πολύ πέρα από το ερώτημα αν πρόκειται απλώς για ένα ακόμη κόμμα της δεξιάς πλευράς του πολιτικού φάσματος. Ο πολιτικός επιστήμονας Armin Pfahl-Traughber, καθηγητής στο Ομοσπονδιακό Πανεπιστήμιο Δημόσιας Διοίκησης και ένας από τους γνωστότερους Γερμανούς ερευνητές του πολιτικού εξτρεμισμού, θεωρεί ότι ο χαρακτηρισμός "δεξιός εξτρεμισμός" είναι καταλληλότερος για την ανάλυση της σημερινής AfD.
Όπως εξηγεί στην Deutsche Welle, χρησιμοποιεί τον συγκεκριμένο όρο όταν ένα πολιτικό ρεύμα απορρίπτει βασικές αξίες της σύγχρονης δημοκρατίας - όπως η διάκριση των εξουσιών, τα ανθρώπινα δικαιώματα και ο πλουραλισμός - και ταυτόχρονα αποδίδει υπέρμετρη σημασία στην εθνοτική καταγωγή. Κατά την εκτίμησή του, η AfD έχει υποστεί βαθιά μεταμόρφωση από την ίδρυσή της το 2013.
Από ένα κόμμα της δημοκρατικής Δεξιάς που διέθετε μια εξτρεμιστική μειοψηφία, υποστηρίζει, εξελίχθηκε σταδιακά σε ένα κόμμα στο οποίο κυριαρχούν οι ακροδεξιές τάσεις, ενώ η δημοκρατική δεξιά πτέρυγα έχει περιοριστεί σε μειοψηφία.
Τι σημαίνει «δεξιός λαϊκισμός»
Η λέξη "λαϊκισμός" προέρχεται από το λατινικό populus, δηλαδή "λαός". Ούτε για τον λαϊκισμό υπάρχει ένας απολύτως κοινά αποδεκτός ορισμός. Συνήθως χρησιμοποιείται για πολιτικές δυνάμεις που παρουσιάζουν την κοινωνία ως μια σύγκρουση ανάμεσα στον "λαό" και στις "ελίτ". Σύμφωνα με τον Pfahl-Traughber, ο δεξιός λαϊκισμός διαθέτει ορισμένα χαρακτηριστικά στοιχεία. Αντιμετωπίζει τον "λαό" ως μια σχετικά ομοιογενή ενότητα, υποβαθμίζοντας τον κοινωνικό και πολιτικό πλουραλισμό. Παράλληλα δημιουργεί έναν έντονο διαχωρισμό μεταξύ "εμείς" και "οι άλλοι". Το "εμείς" μπορεί να είναι ο "πραγματικός λαός", ενώ απέναντί του τοποθετούνται κατά περίπτωση οι πολιτικές ελίτ, οι γραφειοκράτες, οι μετανάστες ή άλλες κοινωνικές ομάδες.
Οι δεξιοί λαϊκιστές επιχειρούν επίσης να δημιουργήσουν μια άμεση σχέση με τον "απλό πολίτη", υποστηρίζοντας ότι οι ίδιοι γνωρίζουν τι πραγματικά σκέφτεται και επιθυμεί η κοινωνία. Ο όρος χρησιμοποιείται συχνά για την AfD ακριβώς επειδή πολλά από αυτά τα χαρακτηριστικά εμφανίζονται έντονα στον πολιτικό λόγο και στην επικοινωνιακή στρατηγική της.
Δεξιός συντηρητισμός: Πού βρίσκεται η διαφορά
Ο δεξιός συντηρητισμός αποτελεί διαφορετική πολιτική κατηγορία. Οι συντηρητικοί της Δεξιάς δίνουν συνήθως ιδιαίτερη έμφαση στην πατρίδα, στην παραδοσιακή οικογένεια, στην εθνική ταυτότητα, στην ισχυρή κρατική εξουσία και στο δόγμα "νόμος και τάξη". Η κρίσιμη διαφορά είναι ότι ο συντηρητισμός δεν συνεπάγεται από μόνος του απόρριψη της φιλελεύθερης δημοκρατίας ή του συνταγματικού καθεστώτος. Ένας δεξιός συντηρητικός μπορεί να υποστηρίζει αυστηρότερη μεταναστευτική πολιτική, ισχυρότερη αστυνομία ή παραδοσιακές κοινωνικές αξίες και ταυτόχρονα να αποδέχεται πλήρως τον κοινοβουλευτισμό, τη διάκριση των εξουσιών και τα θεμελιώδη δικαιώματα.
Η γερμανική ιστορία, ωστόσο, δείχνει ότι από τον δεξιό συντηρητικό χώρο αναπτύχθηκαν κατά περιόδους και αντιδημοκρατικά ρεύματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η λεγόμενη "Συντηρητική Επανάσταση" της περιόδου της Βαϊμάρης, με διανοητές όπως οι Oswald Spengler, Ernst Jünger και Carl Schmitt. Τμήματα αυτού του ρεύματος απέρριπταν τον κοινοβουλευτισμό, τον φιλελευθερισμό και σημαντικές όψεις της νεωτερικότητας, προκρίνοντας ένα αυταρχικότερο μοντέλο κράτους.
Η πολιτική και διανοητική κληρονομιά αυτών των στοχαστών εξακολουθεί να ασκεί επιρροή σε τμήματα της γερμανικής Νέας Δεξιάς και του περιβάλλοντος της AfD. Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα είναι ο Björn Höcke, από τις ισχυρότερες προσωπικότητες του κόμματος, ο οποίος έχει επανειλημμένα αναφερθεί σε αντίστοιχες θεωρητικές παραδόσεις.
Τι σημαίνει ο γερμανικός όρος «völkisch»
Ακόμη πιο φορτισμένος ιστορικά είναι ο όρος völkisch. Από τα τέλη του 19ου αιώνα χρησιμοποιήθηκε στη Γερμανία για μια αντίληψη του έθνους που δεν βασιζόταν πρωτίστως στην ιδιότητα του πολίτη, αλλά στην καταγωγή, στο αίμα και στην εθνοτική ομοιογένεια. Η συγκεκριμένη ιδεολογία συνδέθηκε ήδη από τις απαρχές της με τον αντισημιτισμό και θεωρείται ένα από τα ιδεολογικά ρεύματα που προετοίμασαν το έδαφος για τον εθνικοσοσιαλισμό. Δεν είναι τυχαίο ότι η επίσημη εφημερίδα του NSDAP του Adolf Hitler ονομαζόταν Völkischer Beobachter.
Σήμερα επικριτές της AfD χρησιμοποιούν τον όρο για στελέχη της που κάνουν συστηματική διάκριση μεταξύ Γερμανών με και χωρίς μεταναστευτική καταγωγή. Ο Pfahl-Traughber, πάντως, προειδοποιεί ότι στη σύγχρονη πολιτική αντιπαράθεση ο όρος χρησιμοποιείται συχνά υπερβολικά και χωρίς την απαραίτητη ακρίβεια.
Διαβάστε ακόμα: Ήρθε η ώρα των Βαβάρων
Μπορεί η AfD να χαρακτηριστεί «φασιστική»;
Ακόμη μεγαλύτερη διαμάχη προκαλεί ο χαρακτηρισμός 'φασιστικό κόμμα". Ιστορικά, ο φασισμός αναφέρεται πρωτίστως στο κίνημα που αναπτύχθηκε γύρω από τον Benito Mussolini στην Ιταλία στις αρχές του 20ού αιώνα. Κεντρικά χαρακτηριστικά του υπήρξαν ο ακραίος εθνικισμός, η απόρριψη της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, η αρχή του ηγέτη, η αποθέωση του κράτους και η εξύμνηση της πολιτικής βίας και του πολέμου. Ο γερμανικός εθνικοσοσιαλισμός επηρεάστηκε από το ιταλικό φασιστικό κίνημα, αν και απέκτησε πολύ πιο ακραία φυλετικά και εξοντωτικά χαρακτηριστικά.
Η χρήση του όρου "φασισμός" για τα σημερινά κόμματα της ριζοσπαστικής ή εξτρεμιστικής Δεξιάς παραμένει αντικείμενο επιστημονικής διαφωνίας. Ο Pfahl-Traughber θεωρεί ότι ο χαρακτηρισμός πρέπει να χρησιμοποιείται με μεγάλη προσοχή, επειδή τα περισσότερα σύγχρονα κόμματα αυτού του χώρου δεν μπορούν απλώς να εξισωθούν με τα ιστορικά κινήματα του Hitler ή του Mussolini. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, ωστόσο, η περίπτωση του Björn Höcke.
Γερμανικό δικαστήριο έχει κρίνει ότι ο δημόσιος χαρακτηρισμός του Höcke ως "φασίστα" καλύπτεται από την ελευθερία της έκφρασης και βασίζεται σε επαρκώς επαληθεύσιμα πραγματικά στοιχεία. Ο Höcke καταδικάστηκε επίσης δύο φορές το 2024 για τη χρήση απαγορευμένου συνθήματος των SA, της παραστρατιωτικής οργάνωσης του ναζιστικού κόμματος.
Τι σημαίνει «ύποπτη περίπτωση δεξιού εξτρεμισμού»
Εδώ περνάμε από την πολιτική ορολογία σε κάτι πολύ πιο συγκεκριμένο: τις κατηγορίες που χρησιμοποιούν οι γερμανικές υπηρεσίες προστασίας του Συντάγματος. Η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Προστασίας του Συντάγματος - η γερμανική υπηρεσία εσωτερικών πληροφοριών - έχει αντιμετωπίσει την AfD ως "ύποπτη περίπτωση δεξιού εξτρεμισμού" (rechtsextremistischer Verdachtsfall). Η συγκεκριμένη κατηγορία δεν σημαίνει απλώς ότι ορισμένα στελέχη εκφράζουν ακραίες ή ακόμη και αντισυνταγματικές απόψεις. Σημαίνει ότι, σύμφωνα με τις αρμόδιες αρχές, υπάρχουν πραγματικές ενδείξεις πολιτικών επιδιώξεων που ενδέχεται να στρέφονται εναντίον της ελεύθερης δημοκρατικής συνταγματικής τάξης και επομένως δικαιολογείται στενότερη παρακολούθηση.
Στην περίπτωση της AfD, μία από τις βασικές αιτιάσεις των γερμανικών αρχών αφορά την αντίληψη που εκφράζεται από τμήματα του κόμματος για τους Γερμανούς μεταναστευτικής καταγωγής. Σύμφωνα με την Υπηρεσία Προστασίας του Συντάγματος, υπάρχουν πολιτικές επιδιώξεις που αντιμετωπίζουν αυτούς τους Γερμανούς ως πολίτες μειωμένης ουσιαστικά αξίας ή συμμετοχής στην εθνική κοινότητα - κάτι που συγκρούεται με τις αρχές του γερμανικού Συντάγματος.
Η δυνατότητα της υπηρεσίας να χαρακτηρίζει την AfD "ύποπτη περίπτωση" επιβεβαιώθηκε το 2024 από το Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο του Münster.
Πότε μια οργάνωση θεωρείται «αποδεδειγμένα ακροδεξιά»
Υπάρχει όμως και επόμενο επίπεδο. Η κατηγορία "εξασφαλισμένα/αποδεδειγμένα δεξιοεξτρεμιστικές επιδιώξεις" (gesichert rechtsextremistische Bestrebung) σημαίνει ότι, μετά την αξιολόγηση των διαθέσιμων στοιχείων, η υπηρεσία θεωρεί πλέον τον συγκεκριμένο πολιτικό φορέα εξτρεμιστικό και όχι απλώς ύποπτο. Η διαφορά είναι σημαντική και έχει πρακτικές συνέπειες. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν ευρύτερα μέσα παρακολούθησης από τις υπηρεσίες πληροφοριών, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις και τους αντίστοιχους ελέγχους.
Παράλληλα, η συμμετοχή σε μια οργάνωση που έχει χαρακτηριστεί με αυτόν τον τρόπο μπορεί να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα για δημόσιους υπαλλήλους σε θέσεις όπου απαιτείται αποδεδειγμένη πίστη στη συνταγματική τάξη, όπως στην αστυνομία, στις ένοπλες δυνάμεις ή στην εκπαίδευση. Η νομική διαμάχη γύρω από την ταξινόμηση της AfD σε ομοσπονδιακό επίπεδο συνεχίζεται.
Σε επίπεδο κρατιδίων, όμως, η εικόνα έχει προχωρήσει περισσότερο: πέντε από τις δεκαέξι περιφερειακές οργανώσεις της AfD έχουν ήδη χαρακτηριστεί από τις αντίστοιχες υπηρεσίες ως αποδεδειγμένα δεξιοεξτρεμιστικές, μεταξύ αυτών και η οργάνωση της Σαξονίας-Άνχαλτ.
Η μεγάλη διαφορά: Ριζοσπαστική Δεξιά δεν σημαίνει αυτομάτως αντιδημοκρατική Δεξιά
Η συζήτηση γύρω από την AfD έχει ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή οι λέξεις που χρησιμοποιούνται στην πολιτική αντιπαράθεση συχνά συγχέονται. Συντηρητικός, εθνικιστής, δεξιός λαϊκιστής, ριζοσπάστης δεξιός, ακροδεξιός, δεξιός εξτρεμιστής και φασίστας δεν είναι συνώνυμα. Ένα κόμμα μπορεί να βρίσκεται πολύ δεξιά στο πολιτικό φάσμα χωρίς να απορρίπτει τη δημοκρατία.
- Μπορεί να είναι εθνικιστικό χωρίς να είναι φασιστικό.
- Μπορεί να είναι λαϊκιστικό χωρίς να επιδιώκει την κατάργηση της συνταγματικής τάξης.
Η κρίσιμη διαχωριστική γραμμή για τους ερευνητές του πολιτικού εξτρεμισμού βρίσκεται αλλού: στη στάση απέναντι στους θεμελιώδεις κανόνες της φιλελεύθερης δημοκρατίας.
- Αποδέχεται ένα κόμμα ότι όλοι οι πολίτες έχουν ίσα δικαιώματα ανεξάρτητα από την καταγωγή τους;
- Αποδέχεται τον πολιτικό πλουραλισμό;
- Τη διάκριση των εξουσιών;
- Την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης;
- Τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα;
- Τη δυνατότητα εναλλαγής της εξουσίας;
Εκεί βρίσκεται τελικά και ο πυρήνας της γερμανικής συζήτησης για την AfD. Δεν αφορά απλώς το πόσο "δεξιά" βρίσκεται το κόμμα. Αφορά το πολύ βαθύτερο ερώτημα σε ποιο σημείο η ριζοσπαστική αμφισβήτηση του πολιτικού κατεστημένου μετατρέπεται σε αμφισβήτηση των ίδιων των θεμελίων της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Και σε μια χώρα με την ιστορική εμπειρία της Γερμανίας, αυτή η διάκριση δεν αποτελεί απλώς ζήτημα πολιτικής ορολογίας.
Αποτελεί ζήτημα συνταγματικής τάξης.
Add comment
Comments