Το Πεκίνο προσπαθεί εδώ και χρόνια να αλλάξει το κινεζικό οικονομικό μοντέλο. Λιγότερη εξάρτηση από επενδύσεις και εξαγωγές. Περισσότερη εγχώρια κατανάλωση. Μεγαλύτερο μέρος της ανάπτυξης να προέρχεται από τα ίδια τα κινεζικά νοικοκυριά. Υπάρχει όμως ένα παράδοξο. Για να γίνει κάποιος καταναλωτής δεν χρειάζεται μόνο χρήματα. Χρειάζεται και χρόνο.
Από τους Claire Fu και Marius Zaharia | Reuters
Απόδοση – δημοσιογραφική επιμέλεια: Αργώ | Greece2Day
Και λίγο πριν από την εβδομαδιαία αργία για την Εθνική Ημέρα της Κίνας, μια ασυνήθιστα έντονη διαδικτυακή αντίδραση εργαζομένων έφερε ακριβώς αυτή την αντίφαση στο προσκήνιο. Πολλοί Κινέζοι διαμαρτύρονται για το σύστημα των λεγόμενων "αντισταθμιστικών εργάσιμων ημερών": για να δημιουργούνται συνεχόμενες πολυήμερες αργίες, εργαζόμενοι καλούνται να δουλέψουν Σαββατοκύριακα πριν ή μετά από αυτές.
Στο Weibo, σχετική συζήτηση συγκέντρωσε περίπου 360 εκατ. προβολές και 120.000 παρεμβάσεις. Αλλά η ιστορία δεν αφορά απλώς ένα περίεργο κινεζικό ημερολόγιο. Αφορά κάτι πολύ μεγαλύτερο: Μπορεί η Κίνα να μετατραπεί σε οικονομία κατανάλωσης χωρίς να αλλάξει ταυτόχρονα τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει την εργασία και το εισόδημα των νοικοκυριών;
Η περίεργη κινεζική «μεγάλη αργία»
Η Κίνα διαθέτει αρκετές μεγάλες περιόδους διακοπών, με γνωστότερη τη λεγόμενη Χρυσή Εβδομάδα γύρω από την Εθνική Ημέρα της 1ης Οκτωβρίου. Θεωρητικά πρόκειται για ευκαιρία ξεκούρασης, ταξιδιών και κατανάλωσης. Στην πράξη, όμως, μέρος των ημερών δεν είναι πραγματικά πρόσθετη άδεια. Το κράτος μετακινεί εργάσιμες ημέρες ώστε να δημιουργήσει ένα μεγάλο συνεχόμενο διάστημα αργιών. Αυτό σημαίνει ότι ορισμένα Σαββατοκύριακα μετατρέπονται σε εργάσιμες ημέρες.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι παράδοξο: ο εργαζόμενος παίρνει πολλές συνεχόμενες ημέρες άδεια, αλλά πριν ή μετά από αυτές μπορεί να χρειαστεί να εργαστεί έξι ή περισσότερες συνεχόμενες ημέρες. Και αυτή τη φορά η αντίδραση είναι ιδιαίτερα έντονη. Μία 27χρονη εργαζόμενη στον τουρισμό δήλωσε ότι δεν σκοπεύει να ταξιδέψει, να παραγγείλει φαγητό ή να χρησιμοποιήσει ταξί κατά τη διάρκεια της αργίας, ακριβώς ως διαμαρτυρία για το σύστημα. Η επιλογή της έχει ιδιαίτερο οικονομικό ενδιαφέρον. Δεν απειλεί να απεργήσει.
Απειλεί να μην καταναλώσει.
Ο καταναλωτής γίνεται εργαζόμενος και ο εργαζόμενος καταναλωτής
Εδώ η ιστορία αποκτά μεγαλύτερη σημασία. Η κινεζική κυβέρνηση χρειάζεται ακριβώς αυτό που ορισμένοι δυσαρεστημένοι εργαζόμενοι απειλούν να στερήσουν: την κατανάλωσή τους. Η οικονομία εξακολουθεί να εμφανίζει μεγάλη απόκλιση ανάμεσα στην παραγωγή και την εσωτερική ζήτηση. Τον Αύγουστο η κινεζική βιομηχανική παραγωγή αυξήθηκε κατά 5,2% σε ετήσια βάση. Οι λιανικές πωλήσεις αυξήθηκαν μόλις 0,4%. Οι αριθμοί περιγράφουν σχεδόν ολόκληρο το κινεζικό πρόβλημα: τα εργοστάσια τρέχουν πολύ γρηγορότερα από τα καταστήματα.
Και το Πεκίνο το γνωρίζει. Η κυβέρνηση επαναλαμβάνει ότι θέλει να ενισχύσει τα εισοδήματα, την απασχόληση και την εγχώρια ζήτηση. Μόλις αυτή την εβδομάδα το κινεζικό υπουργικό συμβούλιο υποσχέθηκε νέα στοχευμένη δημοσιονομική και πιστωτική στήριξη καθώς η κατανάλωση και οι επενδύσεις παρουσιάζουν αδύναμη δυναμική. Αλλά ίσως το πρόβλημα βρίσκεται βαθύτερα από ένα ακόμη πακέτο κινήτρων.
Για να καταναλώσεις χρειάζεσαι τρία πράγματα
Συνήθως όταν μιλάμε για κατανάλωση εξετάζουμε κυρίως το διαθέσιμο εισόδημα. Αυτό είναι προφανώς απαραίτητο. Αλλά η πραγματική εξίσωση είναι περισσότερο σύνθετη. Ένα νοικοκυριό χρειάζεται εισόδημα, ασφάλεια και χρόνο. Εάν ο μισθός είναι χαμηλός, περιορίζει την κατανάλωση. Εάν φοβάται ότι μπορεί να χάσει τη δουλειά του ή ότι θα χρειαστεί χρήματα για υγεία, σύνταξη ή εκπαίδευση, αποταμιεύει μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος. Και εάν εργάζεται συνεχώς, έχει μικρότερο χρόνο για ταξίδια, εστιατόρια, ψυχαγωγία και πολλές άλλες υπηρεσίες.
Αυτό το τελευταίο είναι ιδιαίτερα σημαντικό καθώς μια οικονομία γίνεται πλουσιότερη. Η κατανάλωση μετακινείται σταδιακά από τα αγαθά προς τις υπηρεσίες. Και οι υπηρεσίες καταναλώνουν χρόνο.
Δεν αγοράζεις ένα ταξίδι όπως αγοράζεις ένα ψυγείο
Ένα ψυγείο μπορείς να το παραγγείλεις σε λίγα λεπτά. Ένα ταξίδι χρειάζεται ημέρες. Το ίδιο ισχύει για:
- εστιατόρια,
- τουρισμό,
- κινηματογράφο,
- αθλητισμό,
- πολιτισμό,
- ψυχαγωγία,
- προσωπικές υπηρεσίες.
Όσο περισσότερο μια οικονομία θέλει να βασίζεται στις υπηρεσίες και στην εσωτερική κατανάλωση, τόσο σημαντικότερος οικονομικός πόρος γίνεται ο ελεύθερος χρόνος. Αυτό δημιουργεί ένα πρόβλημα για το κινεζικό μοντέλο. Για δεκαετίες η επιτυχία του στηρίχθηκε σε έναν διαφορετικό στόχο: παράγουμε περισσότερο. Τώρα χρειάζεται σταδιακά έναν άλλο: καταναλώνουμε περισσότερο.
Οι δύο στόχοι δεν είναι πάντοτε συμβατοί.
Το παλιό κοινωνικό συμβόλαιο άρχισε να αλλάζει
Υπάρχει και μία δεύτερη διάσταση στις σημερινές αντιδράσεις. Οι πολλές ώρες εργασίας ήταν ευκολότερο να γίνουν αποδεκτές όταν συνοδεύονταν από την προσδοκία γρήγορης οικονομικής ανόδου. Περισσότερη δουλειά μπορούσε να σημαίνει:
- καλύτερο μισθό,
- προαγωγή,
- καλύτερη δουλειά στο μέλλον,
- αγορά κατοικίας,
- ανοδική κοινωνική κινητικότητα.
Ο Mingwei Liu, διευθυντής του Center for Global Work and Employment στο Rutgers University, περιέγραψε την αλλαγή ως διάρρηξη μιας παλαιότερης άτυπης σχέσης μεταξύ προσπάθειας και ανταμοιβής: οι απαιτήσεις από τους εργαζομένους παραμένουν μεγάλες, ενώ η μισθολογική άνοδος, οι προαγωγές και ακόμη και η ασφάλεια της απασχόλησης έχουν γίνει πιο αβέβαιες. Αυτό αλλάζει ολόκληρη την οικονομική εξίσωση.
Ένας εργαζόμενος μπορεί να αποδέχεται 60 ώρες εργασίας όταν πιστεύει ότι αυτές θα αλλάξουν τη ζωή του. Είναι πολύ δυσκολότερο όταν πιστεύει ότι απλώς τον κρατούν στην ίδια θέση.
Και οι εργασιακές διαφορές αυξάνονται
Η δυσαρέσκεια δεν περιορίζεται στα social media. Σύμφωνα με έκθεση του Ανώτατου Λαϊκού Δικαστηρίου, τα κινεζικά δικαστήρια δέχθηκαν 648.000 εργατικές διαφορές κατά τους πρώτους εννέα μήνες του 2025, αύξηση 37,5% σε σχέση με έναν χρόνο νωρίτερα. Δεν αποδεικνύει από μόνο του μια γενικευμένη εργασιακή κρίση. Δείχνει όμως ότι η πίεση δεν είναι απλώς διαδικτυακή.
Και έχουν αρχίσει να εμφανίζονται νέες μορφές αντίδρασης.
«Θα αγοράζω μόνο από επιχειρήσεις που δίνουν Σαββατοκύριακο»
Τον Ιούλιο εμφανίστηκε στο WeChat μια εφαρμογή με την ονομασία Weekend Off Shopping. Η ιδέα ήταν απλή. Οι χρήστες μπορούσαν να καταγράφουν εάν μια επιχείρηση έδινε στους εργαζομένους της κανονικό διήμερο Σαββατοκύριακο. Οι καταναλωτές μπορούσαν στη συνέχεια να προτιμούν αυτές τις επιχειρήσεις και να αποφεύγουν τις υπόλοιπες. Περίπου 150.000 χρήστες είχαν συνεισφέρει πληροφορίες πριν η εφαρμογή ανασταλεί τον Σεπτέμβριο για παραβιάσεις κανονισμών, σύμφωνα με κρατικά μέσα.Το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στην εφαρμογή.
Βρίσκεται στον μηχανισμό που προσπάθησε να δημιουργήσει: εργασιακές συνθήκες → καταναλωτική επιλογή → εταιρική φήμη → πωλήσεις.
Δηλαδή να μετατρέψει το δικαίωμα στην ανάπαυση από απλό εργασιακό ζήτημα σε χαρακτηριστικό ενός προϊόντος ή μιας εταιρείας.
Η αγορά μπορεί να αρχίσει να τιμολογεί και τις εργασιακές συνθήκες
Ήδη ορισμένες κινεζικές επιχειρήσεις άρχισαν να διαφημίζουν ότι προσφέρουν δύο ημέρες ανάπαυσης την εβδομάδα. Αυτό έχει ενδιαφέρουσα οικονομική λογική. Εάν καλύτερες εργασιακές συνθήκες βοηθούν μια επιχείρηση να προσελκύσει καλύτερους εργαζομένους, μειώσει την αποχώρηση προσωπικού, βελτιώσει τη φήμη της, και προσελκύσει καταναλωτές, τότε η ανάπαυση παύει να είναι αποκλειστικά "κόστος". Μπορεί να γίνει μέρος του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος.
Ο Liu θεωρεί ότι μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να περιορίσει την ανάγκη των επιχειρήσεων να ανταγωνίζονται αποκλειστικά συμπιέζοντας το εργατικό κόστος. Και εδώ επιστρέφουμε σε μια λέξη που έχουμε ήδη συναντήσει στην κινεζική οικονομία: neijuan.
Το ίδιο πρόβλημα πίσω από τα εργοστάσια και τα γραφεία
Το neijuan περιγράφει περίπου μια κατάσταση υπερβολικού εσωτερικού ανταγωνισμού όπου όλοι εργάζονται περισσότερο, επενδύουν περισσότερο ή μειώνουν περισσότερο τις τιμές χωρίς ανάλογη βελτίωση του τελικού αποτελέσματος. Στη βιομηχανία βλέπουμε:
- περισσότερη παραγωγή,
- χαμηλότερες τιμές,
- μικρότερα περιθώρια κέρδους.
- Στην εργασία μπορεί να εμφανιστεί ως:
- περισσότερες ώρες,
- μεγαλύτερη πίεση,
- αλλά μικρότερη πιθανότητα σημαντικής αύξησης μισθού ή επαγγελματικής εξέλιξης.
Οι δύο ιστορίες δεν είναι ανεξάρτητες. Το Reuters συνδέει τις σημερινές εργασιακές εντάσεις με το ολοένα περισσότερο εξαγωγικό μοντέλο ανάπτυξης, όπου ο έντονος ανταγωνισμός πιέζει τις επιχειρήσεις να μειώνουν κόστος και τιμές.
Κι εδώ βρίσκεται η μεγάλη κινεζική αντίφαση
Ας δούμε το πρόβλημα από την πλευρά μιας επιχείρησης. Θέλει να παράγει φθηνότερα. Άρα συγκρατεί το εργατικό κόστος και πιέζει για μεγαλύτερη παραγωγικότητα. Από την πλευρά της επιχείρησης αυτό είναι λογικό. Αλλά εάν το κάνουν όλες οι επιχειρήσεις ταυτόχρονα, εμφανίζεται ένα μακροοικονομικό πρόβλημα. Οι εργαζόμενοι είναι ταυτόχρονα και οι καταναλωτές. Εάν περιορίζεις:
- τις αυξήσεις των μισθών,
- την ασφάλεια της εργασίας,
- και τον ελεύθερο χρόνο,
περιορίζεις ακριβώς τα νοικοκυριά από τα οποία περιμένεις να αυξήσουν την κατανάλωση. Εδώ υπάρχει ένα πραγματικό πρόβλημα συλλογικής δράσης. Αυτό που είναι ορθολογικό για μία επιχείρηση μπορεί να γίνει προβληματικό όταν το κάνουν όλες.
Γιατί η κυβέρνηση δεν μπορεί απλώς να μοιράσει κουπόνια;
Μπορεί. Και το Πεκίνο έχει χρησιμοποιήσει επιδοτήσεις, προγράμματα ανταλλαγής παλαιών προϊόντων και άλλα μέτρα για να ενισχύσει την κατανάλωση. Αλλά τα προσωρινά κίνητρα δεν λύνουν αναγκαστικά το δομικό πρόβλημα. Εάν ένα νοικοκυριό πιστεύει ότι η δουλειά του είναι αβέβαιη, ο μισθός του δεν θα αυξηθεί, η αγορά κατοικίας παραμένει προβληματική, και πρέπει να αποταμιεύει για μελλοντικές ανάγκες, ένα προσωρινό καταναλωτικό κίνητρο μπορεί να αλλάξει πότε θα αγοράσει κάτι.
Δεν αλλάζει απαραίτητα πόσο από το εισόδημά του θέλει μακροπρόθεσμα να καταναλώνει. Γι' αυτό και η συζήτηση για την κινεζική κατανάλωση καταλήγει συνεχώς στο ίδιο σημείο: στο εισόδημα των νοικοκυριών και στην οικονομική τους ασφάλεια.
Το Πεκίνο εξακολουθεί να στηρίζει την παραγωγή
Υπάρχει όμως ένας βαθύτερος λόγος που η μετάβαση είναι δύσκολη. Το κινεζικό οικονομικό σύστημα δημιουργήθηκε για να κάνει εξαιρετικά καλά κάτι συγκεκριμένο: να κινητοποιεί αποταμίευση και κεφάλαιο προς επενδύσεις και παραγωγή.
- Εργοστάσια.
- Υποδομές.
- Ακίνητα.
- Βιομηχανία.
- Τεχνολογία.
- Εξαγωγές.
Και εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά αποτελεσματικό σε αυτό. Η δραστηριότητα των εργοστασίων αναμένεται μάλιστα να επιστρέψει οριακά σε ανάπτυξη τον Σεπτέμβριο, με το επίσημο PMI να προβλέπεται στο 50,1, ενώ η προηγμένη μεταποίηση και οι εξαγωγές παραμένουν από τα ισχυρότερα σημεία της οικονομίας. Το πρόβλημα είναι ότι η δημιουργία μιας οικονομίας μεγαλύτερης κατανάλωσης απαιτεί διαφορετικό μηχανισμό.
Από την πλευρά της προσφοράς στην πλευρά του νοικοκυριού
Το πραγματικό rebalancing της Κίνας δεν είναι απλώς λιγότερες εξαγωγές και μεγαλύτεη εσωτερική κατανάλωση. Είναι βαθύτερο. Σημαίνει μεγαλύτερο μέρος των πόρων της οικονομίας να καταλήγει τελικά στο νοικοκυριό. Μέσω υψηλότερων πραγματικών εισοδημάτων, καλύτερης κοινωνικής προστασίας, μεγαλύτερης εργασιακής ασφάλειας, χαμηλότερης ανάγκης προληπτικής αποταμίευσης, και - όπως δείχνει η σημερινή συζήτηση - περισσότερου πραγματικού ελεύθερου χρόνου.
Δεν είναι απλώς αλλαγή οικονομικής πολιτικής. Είναι αλλαγή αναπτυξιακού μοντέλου.
Το πιο παράξενο μποϊκοτάζ
Γι' αυτό η δήλωση μιας εργαζόμενης ότι δεν θα καταναλώσει κατά τη Χρυσή Εβδομάδα είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα από όσο φαίνεται. Η κυβέρνηση δημιούργησε τις μεγάλες συνεχόμενες αργίες εν μέρει επειδή αυτές ενθαρρύνουν ταξίδια, τουρισμό, εστίαση και λιανικές πωλήσεις. Και τώρα κάποιοι εργαζόμενοι λένε ουσιαστικά: "Αν πρέπει να δουλέψουμε τα Σαββατοκύριακά μας για να δημιουργηθεί η αργία, δεν θα σας δώσουμε την κατανάλωση που περιμένετε από αυτήν". Δεν γνωρίζουμε πόσο εκτεταμένη θα γίνει αυτή η στάση. Τα εκατοντάδες εκατομμύρια διαδικτυακών προβολών δεν ισοδυναμούν με εκατοντάδες εκατομμύρια εργαζομένους που θα μποϊκοτάρουν την κατανάλωση.
Αλλά ως οικονομικό μήνυμα είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον. Για πρώτη φορά η σχέση μεταξύ εργασιακών δικαιωμάτων και καταναλωτικής δύναμης εμφανίζεται τόσο καθαρά μέσα στην ίδια τη συζήτηση για το κινεζικό μοντέλο.
Η Κίνα ίσως χρειάζεται να ανακαλύψει την οικονομική αξία του ελεύθερου χρόνου
Υπάρχει τελικά μια ειρωνεία. Για δεκαετίες η Κίνα έγινε πλουσιότερη επειδή εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι εργάστηκαν περισσότερο και μετακινήθηκαν σε παραγωγικότερες θέσεις εργασίας. Αλλά καθώς η χώρα γίνεται πλουσιότερη, η επόμενη φάση ανάπτυξης μπορεί να απαιτεί ακριβώς το αντίθετο σε ορισμένες περιπτώσεις: να μπορούν οι άνθρωποι να εργάζονται λιγότερο και να καταναλώνουν περισσότερο.
Όχι επειδή η μικρότερη εργασία δημιουργεί από μόνη της ανάπτυξη. Αλλά επειδή σε μια ώριμη οικονομία ο ελεύθερος χρόνος είναι απαραίτητη εισροή για ένα μεγάλο μέρος της κατανάλωσης υπηρεσιών. Ο τουρισμός χρειάζεται χρόνο. Η εστίαση χρειάζεται χρόνο. Η ψυχαγωγία χρειάζεται χρόνο. Ο πολιτισμός χρειάζεται χρόνο. Και μια οικονομία που θέλει να στηρίζεται περισσότερο σε αυτά δεν μπορεί να βλέπει κάθε μη εργάσιμη ώρα αποκλειστικά ως χαμένη παραγωγή.
Αυτό ίσως είναι το βαθύτερο μήνυμα της σημερινής κινεζικής εργασιακής συζήτησης. Η Κίνα έχει αποδείξει ότι ξέρει πώς να δημιουργεί εργοστάσια, υποδομές και εξαγωγές. Τώρα προσπαθεί να δημιουργήσει κάτι πολύ δυσκολότερο: έναν καταναλωτή με αρκετό εισόδημα, αρκετή ασφάλεια — και αρκετό χρόνο ώστε να θέλει πραγματικά να ξοδέψει.
Click here to add text.
Add comment
Comments