Πώς η αμερικανική πίεση, η ενεργειακή ασφυξία και η άνοδος μιας νέας ιδιωτικής τάξης μεταμορφώνουν το οικονομικό μοντέλο που έχτισε η επανάσταση του 1959
Από την Carla Gloria Colome |El País
Απόδοση – δημοσιογραφική επιμέλεια: Αργώ | Greece2Day
"Η αλήθεια είναι ότι η Κούβα έχει ήδη πέσει". Η φράση του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Marco Rubio ακούγεται, εκ πρώτης όψεως, παράδοξη. Η κυβέρνηση του Miguel Díaz-Canel βρίσκεται ακόμη στην εξουσία. Το Κομμουνιστικό Κόμμα εξακολουθεί να κυβερνά. Δεν υπήρξε αλλαγή καθεστώτος και η πολιτική δομή που δημιουργήθηκε μετά την επανάσταση του 1959 παραμένει στη θέση της.
Κι όμως, κάτω από αυτή την πολιτική συνέχεια εξελίσσεται κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον. Η οικονομία πάνω στην οποία στηρίχθηκε επί έξι δεκαετίες το κουβανικό σύστημα αρχίζει να αλλάζει.
Ιδιωτικές επιχειρήσεις εισάγουν καύσιμα. Ιδιώτες αναλαμβάνουν δραστηριότητες που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αποκλειστικό πεδίο του κράτους. Η Αβάνα ανοίγει την οικονομία σε ιδιωτικές και ξένες επενδύσεις. Και το πιο παράδοξο απ’ όλα: η χώρα που επί δεκαετίες παρουσίαζε τις Ηνωμένες Πολιτείες ως τον οικονομικό της αντίπαλο γίνεται σε ορισμένους κρίσιμους τομείς περισσότερο εξαρτημένη από αμερικανικά προϊόντα και κεφάλαια.
Αυτό ακριβώς βρίσκεται πίσω από τη φράση του Rubio. Όχι ότι η Κούβα "έπεσε" πολιτικά. Αλλά ότι το οικονομικό μοντέλο της επανάστασης έχει αρχίσει να υποχωρεί.
Η στρατηγική της ασφυξίας
Η Ουάσιγκτον έχει εντείνει δραματικά την οικονομική πίεση προς την Αβάνα. Η αμερικανική κυβέρνηση έχει περιορίσει την πρόσβαση της Κούβας στο πετρέλαιο και έχει ενισχύσει τις χρηματοπιστωτικές και εμπορικές κυρώσεις.
Η συνέπεια είναι ιδιαίτερα σοβαρή επειδή η Κούβα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενα καύσιμα. Οι παλιές πηγές εφοδιασμού περιορίστηκαν δραστικά και η ενεργειακή κρίση μετατράπηκε σε κρίση ολόκληρης της οικονομίας.
Οι διακοπές ηλεκτρικού ρεύματος διαρκούν σε ορισμένες περιπτώσεις περισσότερο από μία ημέρα. Οι μεταφορές δυσλειτουργούν. Η παραγωγή έχει υποχωρήσει και η καθημερινότητα εκατομμυρίων Κουβανών περιστρέφεται γύρω από ένα βασικό ερώτημα: πότε θα υπάρχει ξανά ηλεκτρικό ρεύμα;
Η σημερινή κρίση, ωστόσο, δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στις αμερικανικές κυρώσεις. Ανεξάρτητες αναλύσεις επισημαίνουν ότι η κατάσταση αποτελεί συνδυασμό χρόνιων προβλημάτων του κουβανικού οικονομικού μοντέλου - χαμηλής παραγωγικότητας, ανεπαρκών επενδύσεων, κρατικών στρεβλώσεων - και της αυξανόμενης αμερικανικής πίεσης.
Αυτό είναι κρίσιμο. Γιατί η Ουάσιγκτον δεν δημιούργησε όλες τις αδυναμίες της κουβανικής οικονομίας. Τις έκανε όμως πολύ δυσκολότερο να κρυφτούν.
Η μεγάλη αντίφαση: αμερικανικό πετρέλαιο στην κομμουνιστική Κούβα
Και εδώ αρχίζει η πραγματικά παράξενη ιστορία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες περιορίζουν τις ενεργειακές προμήθειες προς το κουβανικό κράτος. Ταυτόχρονα όμως επέτρεψαν την εξαγωγή καυσίμων προς ιδιωτικές κουβανικές επιχειρήσεις.
Το αποτέλεσμα θα ήταν αδιανόητο πριν από μερικά χρόνια. Αμερικανικά καύσιμα κυκλοφορούν στην Κούβα, αλλά μέσα από μια νέα ιδιωτική οικονομία. Το Reuters κατέγραψε τον Αύγουστο μια σχεδόν σουρεαλιστική πραγματικότητα στην Αβάνα.
Βενζίνη πωλούνταν ακόμη και μέσα από διαμερίσματα. Ντίζελ διαφημιζόταν στα κοινωνικά δίκτυα. Ομάδες στο WhatsApp χρησιμοποιούνταν για την αγοραπωλησία καυσίμων. Σε κάποια φάση η τιμή της βενζίνης στη μαύρη αγορά έφτασε ακόμη και τα $10 το λίτρο - περίπου $38 το γαλόνι.
Και ενώ μεγάλο μέρος της Αβάνας βυθιζόταν στο σκοτάδι όταν κατέρρεε το ηλεκτρικό δίκτυο, ορισμένα ιδιωτικά καταστήματα και εστιατόρια παρέμεναν φωτισμένα.
Οι γεννήτριές τους λειτουργούσαν με εισαγόμενα καύσιμα. Η εικόνα έχει ισχυρό συμβολισμό. Το κράτος δεν μπορεί να κρατήσει αναμμένα τα φώτα. Ο ιδιώτης που έχει πρόσβαση σε δολάρια μπορεί.
Διαβάστε ακόμα: Η επιταχυνόμενη ασφυκτική πίεση του Trump στην Κούβα
Η επανάσταση ανακαλύπτει την αγορά
Η απάντηση της Αβάνας στην κρίση είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Αντί να κλείσει περισσότερο την οικονομία, άρχισε να την ανοίγει. Τον Ιούνιο εγκρίθηκε ένα πακέτο οικονομικών μεταρρυθμίσεων που, εφόσον εφαρμοστεί πλήρως, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες αλλαγές στο οικονομικό σύστημα της Κούβας από το 1959.
Οι ιδιωτικές επιχειρήσεις αποκτούν πολύ μεγαλύτερη ελευθερία.Μπορούν να απασχολούν περισσότερους εργαζομένους. Να συμμετέχουν σε χρηματοπιστωτικές και συναλλαγματικές αγορές. Να εισάγουν και να εξάγουν προϊόντα χωρίς τους παραδοσιακούς κρατικούς μεσάζοντες. Να αποκτούν μεγαλύτερη πρόσβαση σε αδρανή γη.
Και σε ορισμένους τομείς να εισέρχονται σε δραστηριότητες που μέχρι πρόσφατα αποτελούσαν σχεδόν αποκλειστικό προνόμιο του κράτους.
Στον ενεργειακό τομέα η αλλαγή είναι ακόμη πιο εντυπωσιακή. Μέχρι τα τέλη Ιουλίου σχεδόν 200 κουβανικές επιχειρήσεις είχαν λάβει άδεια για χονδρική διανομή καυσίμων σε άλλες ιδιωτικές επιχειρήσεις. Η Κούβα ενέκρινε επίσης την πρώτη ξένη επένδυση που αφορά εισαγωγή και πώληση καυσίμων.
Η κυβέρνηση Díaz-Canel επιμένει ότι αυτό δεν σημαίνει εγκατάλειψη του σοσιαλισμού και ότι δεν πρόκειται να υπάρξει μαζική ιδιωτικοποίηση της κρατικής περιουσίας. Μπορεί να είναι αλήθεια. Αλλά το οικονομικό σύστημα που προκύπτει δεν είναι πλέον εκείνο που υπήρχε πριν από λίγα χρόνια.
Η νέα κουβανική τάξη
Και αυτή η αλλαγή δημιουργεί κάτι ακόμη πιο σημαντικό από τις επιχειρήσεις. Δημιουργεί μια νέα κοινωνική τάξη. Υπάρχουν πλέον Κουβανοί που έχουν πρόσβαση σε δολάρια, εισαγωγές, επιχειρήσεις και διεθνή δίκτυα. Και υπάρχουν Κουβανοί που εξακολουθούν να εξαρτώνται από τον κρατικό μισθό.
Το Reuters υπολόγιζε τον Αύγουστο ότι ένας μέσος κρατικός μισθός αντιστοιχούσε περίπου σε $10 τον μήνα με βάση την πραγματική ισοτιμία. Για έναν τέτοιο εργαζόμενο, τα ιδιωτικά εισαγόμενα καύσιμα είναι πρακτικά απρόσιτα.
Έτσι δημιουργούνται δύο Κούβες. Η πρώτη διαθέτει δολάρια. Αγοράζει εισαγόμενα προϊόντα. Χρησιμοποιεί ιδιωτικές υπηρεσίες. Μπορεί να λειτουργήσει γεννήτρια όταν το ηλεκτρικό δίκτυο καταρρέει.
Η δεύτερη περιμένει το κράτος. Και όταν το κράτος δεν έχει καύσιμα, περιμένει στο σκοτάδι. Αυτό ίσως είναι η βαθύτερη μεταβολή που συμβαίνει σήμερα στο νησί.
Όχι η ιδιωτικοποίηση μιας επιχείρησης. Η ιδιωτικοποίηση της δυνατότητας να ζεις καλύτερα.
Και ξαφνικά η Κούβα αγοράζει από την Αμερική
Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία. Οι αμερικανικές εξαγωγές προς την Κούβα είχαν φτάσει το 2025 λίγο πάνω από $416,5 εκατ. Το 2026 πλησίασαν τα: $700 εκατ. Αύξηση περίπου 61%. Πρόκειται για καύσιμα, τρόφιμα, οχήματα και άλλα προϊόντα.
Η Κούβα δηλαδή βρίσκεται υπό ισχυρότερη αμερικανική πίεση και ταυτόχρονα εμφανίζεται περισσότερο συνδεδεμένη με την αμερικανική οικονομία. Δεν είναι απαραίτητα αντίφαση. Μπορεί να είναι μέρος της ίδιας διαδικασίας.
Η πίεση περιορίζει τη δυνατότητα του κράτους να ελέγχει ολόκληρη την οικονομία. Το κενό καλύπτει ο ιδιωτικός τομέας. Ο ιδιωτικός τομέας χρειάζεται εισαγωγές. Και η μεγαλύτερη οικονομία βρίσκεται μόλις 90 μίλια μακριά.
Το πρόβλημα για τη θεωρία της Ουάσιγκτον
Μόνο που υπάρχει ένα σοβαρό πρόβλημα με την ιδέα ότι όλα αυτά αποτελούν μια άψογα σχεδιασμένη αμερικανική στρατηγική. Η ίδια η Ουάσιγκτον άρχισε τώρα να περιορίζει εργαλεία που βοηθούσαν τον ιδιωτικό τομέα.
Στις 30 Σεπτεμβρίου 2026, το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών τροποποίησε τους κανονισμούς για την Κούβα και αφαίρεσε την προηγούμενη δυνατότητα αμερικανικών τραπεζών να ανοίγουν και να διατηρούν συγκεκριμένους λογαριασμούς στο όνομα ανεξάρτητων Κουβανών ιδιωτών επιχειρηματιών.
Η απόφαση προκάλεσε την αντίδραση του Díaz-Canel. Το επιχείρημα της Αβάνας είναι εύλογο ως ερώτημα πολιτικής: αν η Ουάσιγκτον θέλει πραγματικά να ενισχύσει την ιδιωτική οικονομία έναντι του κράτους, γιατί δυσκολεύει την τραπεζική πρόσβαση των ίδιων των ιδιωτών;
Αυτό δείχνει ότι ίσως δεν υπάρχει ένα ενιαίο αμερικανικό "μεγάλο σχέδιο". Υπάρχουν διαφορετικοί στόχοι που ενίοτε συγκρούονται:
- πίεση στο καθεστώς,
- στήριξη του ιδιωτικού τομέα,
- χρηματοπιστωτικές κυρώσεις,
- πολιτική αλλαγή,
- και αποφυγή μιας ανεξέλεγκτης ανθρωπιστικής κατάρρευσης λίγα χιλιόμετρα από τις ακτές της Φλόριντα.
Η Αβάνα απαντά: εσείς μας αναγκάζετε να αλλάξουμε και μετά μας εμποδίζετε
Η κουβανική κυβέρνηση δίνει, φυσικά, μια εντελώς διαφορετική ερμηνεία. Ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και αρμόδιος για το εξωτερικό εμπόριο, Oscar Pérez-Oliva Fraga, δήλωσε στο Reuters ότι το αμερικανικό εμπάργκο αποτελεί το μεγαλύτερο εμπόδιο στην εφαρμογή των νέων οικονομικών μεταρρυθμίσεων.
Η Αβάνα απορρίπτει επίσης την ιδέα ότι μεταρρυθμίζεται επειδή το απαίτησε η Ουάσιγκτον. Η επίσημη θέση είναι ότι οι αλλαγές γίνονται για να αντιμετωπιστούν οι εσωτερικές οικονομικές ανάγκες της χώρας. Και υπάρχει ένα σημείο που δεν μπορεί να αγνοηθεί: οι κυρώσεις πλήττουν όχι μόνο την κυβέρνηση αλλά και τον πληθυσμό.
Οι πολύωρες διακοπές ρεύματος, οι ελλείψεις και η υποχώρηση των δημόσιων υπηρεσιών έχουν πραγματικό κοινωνικό κόστος. Άρα η οικονομική πίεση μπορεί να αποδυναμώνει το κράτος. Αλλά ταυτόχρονα μπορεί να κάνει φτωχότερους τους ανθρώπους που ζουν υπό αυτό.
Έχει λοιπόν «πέσει» η Κούβα;
Εδώ χρειάζεται να διαχωρίσουμε τρία διαφορετικά πράγματα. Το καθεστώς δεν έχει πέσει. Το Κομμουνιστικό Κόμμα εξακολουθεί να κυβερνά και δεν υπάρχει σήμερα πολιτική μετάβαση.Το παλιό οικονομικό μοντέλο όμως έχει υποχωρήσει σημαντικά. Η αγορά εισχωρεί σε χώρους που κάποτε ανήκαν αποκλειστικά στο κράτος.
Και τέλος: η σχέση Κούβας–Ηνωμένων Πολιτειών μεταβάλλεται με έναν τρόπο πολύ πιο περίπλοκο από το παλιό δίπολο εμπάργκο εναντίον επανάστασης.
- Οι ΗΠΑ πιέζουν την Κούβα.
- Η Κούβα ανοίγει την οικονομία.
- Οι ιδιώτες καλύπτουν τα κενά του κράτους.
- Οι ιδιώτες αγοράζουν αμερικανικά προϊόντα.
Και έτσι η αμερικανική οικονομία εισέρχεται από την πίσω πόρτα σε μια χώρα την οποία η αμερικανική πολιτική προσπαθεί ταυτόχρονα να απομονώσει.
Ίσως τελικά να πέφτει κάτι άλλο
Το 1959 η κουβανική επανάσταση δεν άλλαξε μόνο την κυβέρνηση. Άλλαξε την ιδιοκτησία. Το κράτος έγινε ο εργοδότης, ο εισαγωγέας, ο διανομέας, ο παραγωγός και σε μεγάλο βαθμό ο μοναδικός οικονομικός μεσάζων.
Αυτό ήταν ένα από τα θεμέλια του συστήματος. Σήμερα, περισσότερο από έξι δεκαετίες αργότερα, αυτό το θεμέλιο παρουσιάζει ρωγμές. Όχι επειδή τα αμερικανικά στρατεύματα μπήκαν στην Αβάνα. Ούτε επειδή κατέρρευσε το Κομμουνιστικό Κόμμα.
Αλλά επειδή ένας Κουβανός επιχειρηματίας μπορεί πλέον να εισάγει αμερικανικό ντίζελ και να το πουλήσει σε έναν άλλο Κουβανό επιχειρηματία, την ώρα που το κρατικό ηλεκτρικό δίκτυο δυσκολεύεται να κρατήσει τα φώτα αναμμένα.
Αυτή η εικόνα εξηγεί περισσότερα για τη σημερινή Κούβα από πολλές πολιτικές διακηρύξεις. Ο Rubio μπορεί να λέει ότι "η Κούβα έχει ήδη πέσει". Αυτό αποτελεί πολιτική ερμηνεία, όχι διαπιστωμένο γεγονός.
Υπάρχει όμως μια διαφορετική διαπίστωση που υποστηρίζεται από όσα συμβαίνουν στην οικονομία: η Κούβα του Fidel Castro δεν υπάρχει πλέον με την οικονομική μορφή που είχε σχεδιαστεί. Το ερώτημα τώρα δεν είναι μόνο αν θα επιβιώσει το πολιτικό καθεστώς. Είναι τι είδους χώρα θα βρίσκεται από κάτω του εάν επιβιώσει.
Γιατί η πιο παράξενη πιθανότητα είναι πλέον ορατή: η Κούβα μπορεί να μη γίνει σύντομα αμερικανική πολιτικά — αλλά να γίνει πολύ πιο αμερικανική οικονομικά.
Add comment
Comments