Η οικονομική πρόοδος αντιστρέφει τη διαρροή ανθρώπινου δυναμικού. Οι κάτοικοι περιγράφουν πώς οι μισθοί εκτοξεύτηκαν - μαζί όμως και το κόστος ζωής.
Από τον Richard Partington | The Guardian
Απόδοση – δημοσιογραφική επιμέλεια: Δαίδαλος | Greece2Day
Από το παρατηρητήριο του πύργου Varso, πάνω από τους βρεγμένους από τη βροχή δρόμους της Βαρσοβίας, η θέα απλώνεται μέχρι το Παλάτι Πολιτισμού και Επιστημών - το "δώρο" του Ιωσήφ Στάλιν στην Πολωνία, που διχάζει τη χώρα εδώ και δεκαετίες.
Για ορισμένους, το κτίριο της σοβιετικής εποχής θυμίζει εφιάλτη μεθυσμένου ζαχαροπλάστη: ένα κατάλοιπο καταπίεσης που θα έπρεπε να έχει κατεδαφιστεί. Για άλλους, αποτελεί εμβληματικό στοιχείο του ορίζοντα της πόλης και μια επιβλητική προειδοποίηση από την Ιστορία.
Οι άνθρωποι που διοικούν το Varso - το οποίο ολοκληρώθηκε πριν από τέσσερα χρόνια και παραμένει το ψηλότερο κτίριο στην Ευρωπαϊκή Ένωση - βλέπουν στον πύργο ένα ορόσημο της ταχείας πορείας της Πολωνίας προς την ευημερία. Το ύψους 310 μέτρων κτίριο υψώνεται συμβολικά πάνω από τον σταλινικό γείτονά του.
"Εμείς το κοιτάζουμε από ψηλά", λέει ο Τσέζαρι Μπλαστσίκ, διευθύνων σύμβουλος της HB Reavis στην Πολωνία, της εταιρείας που έχει στην ιδιοκτησία της τον πύργο, δείχνοντας το Παλάτι Πολιτισμού απέναντι. Πριν από λίγους μήνες, ένας ακροβάτης διέσχισε πάνω σε τεντωμένο ιμάντα την απόσταση των 500 μέτρων ανάμεσα στα δύο κτίρια. "Ήταν μια συμβολική διαδρομή από το παρελθόν προς το μέλλον", λέει η συνάδελφός του, Νατάλια Κασπέρσκα.
"Αφού είμαστε ψηλότεροι από το Παλάτι Πολιτισμού, το βλέπουμε κάπως έτσι: ξεπεράσαμε τον κομμουνισμό και σήμερα είμαστε μια χώρα με ισχυρή οικονομία", λέει ο Μπλαστσίκ.
Τις τέσσερις δεκαετίες από την ανάκτηση της ανεξαρτησίας της, έπειτα από την περίοδο σοβιετικής κυριαρχίας, η Πολωνία μεταμορφώθηκε. Αν εξαιρεθούν οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες και τα μεγάλα χρηματοοικονομικά κέντρα, καμία άλλη χώρα δεν πλησίασε τόσο γρήγορα τα εισοδηματικά επίπεδα της Δυτικής Ευρώπης. Στα μέσα της δεκαετίας του 1990, το κατά κεφαλήν εισόδημα της Πολωνίας αντιστοιχούσε στο 40% του μέσου όρου της ΕΕ. Πέρυσι είχε φτάσει στο 81%.
Πέρυσι, το ΑΕΠ της χώρας ξεπέρασε το $1 τρισ. κατατάσσοντας την Πολωνία ανάμεσα στις 20 μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου. Οι προβλέψεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου δείχνουν ότι το κατά κεφαλήν εισόδημά της σύντομα θα ξεπεράσει εκείνο της Ιαπωνίας και της Ισπανίας.
"Πριν από τέσσερις δεκαετίες ήμασταν —συγχωρήστε μου την έκφραση - σε απελπιστικά άθλια κατάσταση", λέει ο Μάρτσιν Μποσάτσκι, υφυπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας. Ανακατεύοντας το τσάι του με λεμόνι στο πολυτελές γραφείο του στη Βαρσοβία, θυμάται ότι τη δεκαετία του 1980, όταν η κομμουνιστική κυβέρνηση είχε επιβάλει στρατιωτικό νόμο, περίμενε μετά το σχολείο στην ουρά ακόμη και πέντε ώρες για να αγοράσει βούτυρο και κρέας.
Το κίνημα "Αλληλεγγύη" των εργατών των ναυπηγείων του Γκντανσκ και το ταξίδι του πάρα Ιωάννη Παύλου Β΄ στην πατρίδα του το 1979 συνέβαλαν στην πορεία προς τη δημοκρατική μετάβαση της Πολωνίας το 1990 και στο "οικονομικό θαύμα" που ακολούθησε. Καθοριστική ήταν και η ενσωμάτωση της χώρας στους δυτικούς θεσμούς: η ένταξή της στο ΝΑΤΟ το 1999 και στην ΕΕ το 2004.
Για χρόνια, πολλοί Πολωνοί μετανάστευαν αναζητώντας υψηλότερους μισθούς στο εξωτερικό. Η ένταξη στην ΕΕ επιτάχυνε τη φυγή εργαζομένων. Στη Βρετανία, οι "Πολωνοί υδραυλικοί" έγιναν σύμβολο της ξένης εργατικής δύναμης στις πολιτικές αντιπαραθέσεις για την ελεύθερη κυκλοφορία των Ευρωπαίων, πριν από το δημοψήφισμα για το Brexit.
Σήμερα, οι Βρετανοί είναι πιθανότερο να καλέσουν Ρουμάνους ή Βούλγαρους για να επισκευάσουν τις βρύσες τους, καθώς αυξάνεται ο αριθμός των Πολωνών που εγκαταλείπουν τη χώρα. Κάθε χρόνο από το 2021 - όταν ολοκληρώθηκε η μεταβατική περίοδος μετά το Brexit - διπλάσιοι Πολωνοί έφυγαν από το Ηνωμένο Βασίλειο σε σχέση με όσους έφτασαν εκεί.
Την ίδια ώρα, το 2024 η Γερμανία κατέγραψε, για πρώτη φορά, περισσότερους μη Γερμανούς να μετακινούνται προς την Πολωνία παρά προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Στον 44ο όροφο του Varso, στα γραφεία της αρχιτεκτονικής εταιρείας Foster + Partners στη Βαρσοβία, οι Γέντζεϊ Κολεσίνσκι και Κριστόφ Γκούρνιτσκι είναι δύο από όσους επέστρεψαν στην πατρίδα τους. Και οι δύο είχαν μετακομίσει στο Λονδίνο στα είκοσί τους για να εργαστούν στα κεντρικά γραφεία της βρετανικής εταιρείας, όπου συμμετείχαν στον σχεδιασμό του πύργου στον οποίο εργάζονται σήμερα.
Ο Γκούρνιτσκι λέει ότι η Πολωνία άλλαξε θεαματικά στα χρόνια που έλειπε. Ήθελε πάντα να επιστρέψει και να συμβάλει στην ανάπτυξη της χώρας. Η δυνατότητα να μεγαλώνει την οικογένειά του κοντά στους γονείς του, σε μια ασφαλή και καταπράσινη πόλη που είναι φθηνότερη από το Λονδίνο, ήταν ένα επιπλέον πλεονέκτημα. Τώρα, οι δύο αρχιτέκτονες εργάζονται στον σχεδιασμό του νέου αεροδρομίου της Βαρσοβίας - του μεγαλύτερου έργου υποδομής στην Ευρώπη που κατασκευάζεται από μηδενική βάση.
"Μπορείς να εργάζεσαι για όλο τον κόσμο από ένα σημείο. Στο Λονδίνο δουλεύαμε σε έργα από τη Βόρεια Αμερική μέχρι την Ασία. Τώρα κάνουμε ακριβώς το ίδιο, απλώς από τη Βαρσοβία".
Στους δρόμους κάτω από το Varso, τα σημάδια της προόδου είναι παντού. Σύγχρονα ηλεκτρικά τραμ περνούν μπροστά από τους ουρανοξύστες, ενώ γερανοί και εργοτάξια, τεράστιες διαφημιστικές πινακίδες και ηλεκτρικά πατίνια χωρίς σταθερούς σταθμούς συμπληρώνουν την εικόνα.
Τα παραδοσιακά bar mleczny - τα λαϊκά, οικονομικά εστιατόρια που σερβίρουν φαγητά όπως σούπα παντζαριού και πολωνικά ζυμαρικά - εξακολουθούν να έχουν μεγάλη πελατεία. Στο παλαιότερο από αυτά, το Prasowy, όμως, οι παραγγελίες δίνονται πλέον σε ψηφιακή οθόνη αφής.
Η Πλατεία Παρελάσεων γύρω από το Παλάτι Πολιτισμού, που κάποτε ήταν ένας απέραντος ασφαλτοστρωμένος χώρος σχεδιασμένος για να περνούν σοβιετικές στρατιωτικές φάλαγγες, έχει μεταμορφωθεί σε πράσινο αστικό τοπίο. Προγραμματίζονται και άλλα έργα, στο πλαίσιο της προσπάθειας της Βαρσοβίας να διεκδικήσει τους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του 2040.
Η ανάπτυξη, ωστόσο, φέρνει και τις δικές της δυσκολίες. Όπως οι προσόψεις της μεσαιωνικής παλιάς πόλης της Βαρσοβίας - που ξαναχτίστηκε πάνω στα ερείπια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου - κρύβουν πίσω τους τσιμεντένια κτίρια του 20ού αιώνα, έτσι και οι εντυπωσιακοί ρυθμοί ανάπτυξης της Πολωνίας καλύπτουν βαθύτερες κοινωνικές εντάσεις.
Η εισροή διεθνών κεφαλαίων έχει αυξήσει το κόστος ζωής και πιέζει τους φτωχότερους κατοίκους της Βαρσοβίας, οι οποίοι δυσκολεύονται να παραμείνουν στην πόλη. Οι εισοδηματικές ανισότητες συγκαταλέγονται στις υψηλότερες της Ευρώπης, ενώ οι πολιτικές διαιρέσεις οξύνονται ενόψει των βουλευτικών εκλογών του επόμενου έτους.
Η σύγκλιση με τη Δύση δημιουργεί και μια καινούργια πρόκληση για μια χώρα που είχε αποκτήσει τη φήμη οικονομικού κόμβου χαμηλού κόστους μέσα στην ΕΕ.
Για χρόνια, το πολωνικό εργατικό δυναμικό - εξειδικευμένο και σχετικά φθηνό - προσέλκυε εταιρείες όπως η Volkswagen, που εγκατέστησε μονάδες παραγωγής αυτοκινήτων, η Cadbury, που παρήγαγε σοκολάτα, αλλά και τράπεζες όπως η JPMorgan, που δημιούργησαν κέντρα υποστήριξης διεθνών δραστηριοτήτων. Το μέσο κόστος εργασίας - μισθοί, φόροι και λοιπές επιβαρύνσεις - φτάνει τα €19,10 την ώρα, περίπου το μισό από το αντίστοιχο επίπεδο στη Γερμανία και τη Γαλλία. Η διαφορά, όμως, μειώνεται.
Από το 2004, ο μέσος μηνιαίος μισθός έχει υπερτριπλασιαστεί σε ονομαστικούς όρους και πέρυσι έφτασε τα 8.904 ζλότι. Σύμφωνα με την Deutsche Bank, ο καθαρός μηνιαίος μισθός στη Βαρσοβία αυξήθηκε κατά 120% από το 2016 και πλέον ξεπερνά εκείνον της Ρώμης και της Λισαβόνας. Ένα γεύμα για δύο στην πολωνική πρωτεύουσα κοστίζει πια περισσότερο από ό,τι στο Τόκιο, ενώ η τιμή του καπουτσίνο έχει διπλασιαστεί.
Ο Ράφαου Μπζόσκα, δισεκατομμυριούχος ιδρυτής της InPost - της ευρωπαϊκής εταιρείας θυρίδων παραλαβής δεμάτων που ξεκίνησε από την Κρακοβία - λέει ότι οι Πολωνοί δικαίως θεωρούνται εργατικοί. Το επόμενο βήμα, όμως, είναι η χώρα να δουλεύει πιο έξυπνα, στρεφόμενη σε μεταποίηση υψηλότερης προστιθέμενης αξίας και σε υπηρεσίες που βασίζονται στη γνώση.
"Η επόμενη φάση θα εξαρτηθεί λιγότερο από το πόσο γρήγορα θα καλύψουμε τη διαφορά και περισσότερο από την παραγωγικότητα. Δεν έχουμε πλέον κανένα πλεονέκτημα στο κόστος εργασίας. Πρέπει να εστιάσουμε στην παραγωγικότητα, την τεχνολογία, τη φθηνότερη ενέργεια και την καλύτερη ρύθμιση της αγοράς".
Ο ίδιος ανησυχεί, πάντως, για την ένταση στην πολωνική πολιτική σκηνή. Η σύγκρουση ανάμεσα στον εθνικιστή πρόεδρο Κάρολ Ναβρότσκι και τη φιλελεύθερη κυβέρνηση του Ντόναλντ Τουσκ γίνεται όλο και πιο σκληρή. Παράλληλα, ακροδεξιά κόμματα εκτός του πολιτικού κέντρου συγκεντρώνουν συνολικά το ένα πέμπτο της κοινωνικής στήριξης.
Η Πολωνία επενδύει επίσης μεγάλα ποσά στην άμυνα και στην ενεργειακή ασφάλεια, επιδιώκοντας παράλληλα να ενισχύσει την οικονομική της ανάπτυξη. Οι επιλογές αυτές συνδέονται με την ευρωπαϊκή απάντηση στη ρωσική επιθετικότητα και την αποστασιοποίηση των ΗΠΑ.
"Ο κόσμος μπορεί να εμπιστευτεί κάποιον άλλο που θα του υποσχεθεί μια μαγική λύση. Δεν υπάρχει, όμως, μαγική λύση. Πρέπει να είμαστε εξαιρετικά προσεκτικοί και να μην πιστεύουμε ότι υπάρχει κάποιο μυστικό συστατικό που θα αλλάξει τα πάντα", λέει ο Μπζόσκα.
"Κατά τη γνώμη μου - και δυστυχώς για όλους μας- πρέπει ακόμη να δουλέψουμε σκληρά".
Στο πλαίσιο των αναπτυξιακών της σχεδίων, η Πολωνία επιδιώκει να εξελιχθεί σε περιφερειακό τεχνολογικό κέντρο. Στην προσπάθεια αυτή συμβάλλει ένα επενδυτικό ταμείο ύψους $1 δισ., με δημόσια και ιδιωτική χρηματοδότηση, το οποίο στηρίζει νεοφυείς τεχνολογικές επιχειρήσεις και εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης.
Αυξάνεται ο αριθμός των ταχέως αναπτυσσόμενων επιχειρήσεων. Ανάμεσά τους βρίσκεται η ElevenLabs, εταιρεία τεχνητής νοημοσύνης που δημιουργεί ηχητικό περιεχόμενο και κλωνοποιεί φωνές, με αποτίμηση $11 δισ. Η ονομασία της παραπέμπει στην 11η Νοεμβρίου, ημέρα εθνικής ανεξαρτησίας της Πολωνίας.
Οι βάσεις για αυτή τη φιλοδοξία είναι ισχυρές. Στο διεθνές πρόγραμμα αξιολόγησης μαθητών PISA του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης, η Πολωνία κατατάσσεται μαζί με το Ηνωμένο Βασίλειο ανάμεσα στις κορυφαίες χώρες της Ευρώπης και του κόσμου στα μαθηματικά. Παράλληλα, μεγαλύτερο ποσοστό ενηλίκων στην Πολωνία διαθέτει πανεπιστημιακή ή άλλη ανώτατη εκπαίδευση σε σύγκριση με τη Γερμανία.
Στην ανατολική όχθη του Βιστούλα, στην Πράγα - μια εργατική συνοικία με τραχιά αλλά δημιουργική φυσιογνωμία -, οι εγκαταστάσεις της εταιρείας ηλεκτρονικών παιχνιδιών CD Projekt Red αποτυπώνουν την πρόοδο της χώρας.
Η εταιρεία, δημιουργός των εξαιρετικά επιτυχημένων σειρών παιχνιδιών The Witcher και Cyberpunk 2077, ξεκίνησε τη δεκαετία του 1990 ως εισαγωγέας παιχνιδιών σε CD από αμερικανικές εταιρείες.
Ο Μιχάλ Νοβακόφσκι, συμπρόεδρος της εταιρείας, λέει ότι εκείνη την εποχή οι φιλοδοξίες της Πολωνίας έφταναν μέχρι εκεί. Σήμερα, η CD Projekt Red ανταγωνίζεται εταιρείες από όλο τον κόσμο για να προσελκύσει προγραμματιστές, σχεδιαστές παιχνιδιών και γραφίστες.
"Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και στις αρχές της δεκαετίας του 2000 υπήρχε, κατά τη γνώμη μου, ένα τεράστιο αίσθημα κατωτερότητας. Οι νέοι ήθελαν απλώς να φτάσουν τη Δύση".
Η οικογένειά του εκδιώχθηκε από την Πολωνία την περίοδο του στρατιωτικού νόμου, όταν εκείνος μεγάλωνε τη δεκαετία του 1980. Θυμάται ότι επισκέφθηκε το Λονδίνο σε ηλικία 15 ετών και εντυπωσιάστηκε από το πολυκατάστημα Virgin και τη βρετανική κουλτούρα. "Δεν μπορούσα να φανταστώ ποτέ ότι η Πολωνία θα μπορούσε να γίνει σαν κι αυτό".
Μέσα σε μία γενιά, όμως, αυτή η στάση μοιάζει ξένη στα δικά του παιδιά, λέει. "Οι νέοι σήμερα δεν έχουν κανένα αίσθημα κατωτερότητας. Δεν σταματούν για να αναρωτηθούν: "Μπορούμε να είμαστε τόσο καλοί όσο οι Βρετανοί, οι Γάλλοι ή οι Ισπανοί;". Αυτό δεν τους κρατά πίσω. Έχουμε πολύ καλά πανεπιστήμια και εκπαιδεύουμε τους ανθρώπους σε δεξιότητες. Πιστεύω ότι αυτό μπορεί να οδηγήσει τη χώρα σε ύψη που δεν έχουμε ξαναδεί.
Είμαστε μια χώρα με το κατάλληλο μέγεθος. Ούτε πολύ μικρή ούτε πολύ μεγάλη. Δεν έχουμε πια κόμπλεξ κατωτερότητας. Τίποτα δεν μας κρατά πίσω".
Add comment
Comments