Μετά τη ρήξη με τη Δύση, η Ρωσία επιδιώκει να ενισχύσει την παρουσία της στην Αφρική. Οι εμπορικές σχέσεις παραμένουν περιορισμένες, αλλά η στρατιωτική συνεργασία, οι πρώτες ύλες και η διπλωματική στήριξη προσφέρουν στη Μόσχα σημαντικά ερείσματα.
Από τον Oleg Loginov| Deutsche Welle
Απόδοση – δημοσιογραφική επιμέλεια: Ίκαρος| Greece2Day
Η σύγκρουση με τη Δύση, την οποία πυροδότησε η ευρείας κλίμακας εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, ωθεί το Κρεμλίνο να αναζητήσει στήριξη σε άλλες περιοχές του κόσμου. Η Αφρική έχει βρεθεί στο επίκεντρο. Η εκπρόσωπος του ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών, Μαρία Ζαχάροβα, χαρακτηρίζει "ιστορική επιστροφή" τις συχνότερες επισκέψεις του υπουργού Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ στην ήπειρο. Όπως έχει δηλώσει, όσα έκανε η Ρωσία για την Αφρική τον 20ό αιώνα "δεν συγκρίνονται με τίποτα και με κανέναν".
Η Αίγυπτος, ο σημαντικότερος εταίρος της Ρωσίας στην Αφρική
Από το 2019, η Ρωσία διοργανώνει σύνοδο κορυφής Ρωσίας - Αφρικής κάθε τρία χρόνια. Η τρίτη σύνοδος έχει προγραμματιστεί για τις 28 και 29 Οκτωβρίου στη Μόσχα. Στο επίκεντρο βρίσκονται η οικονομική συνεργασία, αλλά και θέματα πολιτικής, ασφάλειας, επιστήμης και πολιτισμού. Στην πράξη, ωστόσο, η Ρωσία συνεργάζεται ενεργά με περιορισμένο αριθμό αφρικανικών χωρών, κυρίως στη βόρεια πλευρά της ηπείρου. Αυτό αποτυπώνεται και στο εμπόριο. "Παρότι η Νότια Αφρική παραμένει η μεγαλύτερη οικονομία της Αφρικής, ο όγκος των εμπορικών συναλλαγών της με τη Ρωσία είναι χαμηλός - σημαντικά μικρότερος από εκείνον της Ρωσίας με την Αίγυπτο και την Αλγερία", λέει ο Ιβάν Κλύσζτς από το Διεθνές Κέντρο Άμυνας και Ασφάλειας (ICDS) στο Ταλίν. Προσθέτει ότι η Αίγυπτος και η Αλγερία είναι βασικοί εταίροι της Μόσχας. Ρώσοι διπλωμάτες και επιχειρηματίες επιχειρούν να αναπτύξουν σχέσεις και με άλλες χώρες, κυρίως την Τανζανία και την Αιθιοπία, μέχρι στιγμής όμως χωρίς σημαντικά αποτελέσματα.
Η Αίγυπτος είναι η δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία της ηπείρου. Από το 2021, το διμερές εμπόριο έχει υπερδιπλασιαστεί και έφτασε τα $10,5 δισ. το 2025, σύμφωνα με την Ομοσπονδιακή Τελωνειακή Υπηρεσία της Ρωσίας. Κύριος μοχλός είναι οι εξαγωγές ρωσικών σιτηρών, ενώ ακολουθούν τα προϊόντα της μεταλλουργίας. Η Αίγυπτος εξάγει κυρίως φρούτα και λαχανικά στη Ρωσία. Υπάρχουν και επενδυτικά έργα. Η Ρωσία κατασκευάζει μεγάλο πυρηνικό σταθμό στην περιοχή Ελ Ντάμπα, στις ακτές της Μεσογείου. Το έργο χρηματοδοτείται με ρωσικό δάνειο ύψους $25 δισ. , το οποίο αναμένεται να καλύψει περίπου το 85% του κόστους.
Η Αίγυπτος είναι μία από τις λίγες αφρικανικές χώρες με τις οποίες η Ρωσία διατηρεί σταθερές επιχειρηματικές σχέσεις και σημαντική εμπειρία συνεργασίας, επισημαίνει ο ειδικός σε θέματα Μέσης Ανατολής Νικήτα Σμαγκίν. Σε βάθος χρόνου, η Αίγυπτος θα μπορούσε να λειτουργήσει ως πύλη της Ρωσίας προς άλλες αφρικανικές αγορές. Το Κάιρο, ωστόσο, εξυπηρετεί πρωτίστως τα δικά του συμφέροντα. "Θα ήταν υπερβολικά αισιόδοξο να πιστεύουμε ότι η Αίγυπτος θα στηρίξει τη Ρωσία αποκλειστικά από πολιτική αλληλεγγύη", τονίζει.
Μικρό το εμπορικό αποτύπωμα της Ρωσίας
Σύμφωνα με τη ρωσική τελωνειακή υπηρεσία, η Αίγυπτος αντιστοιχούσε περίπου στο 39% του ρωσοαφρικανικού εμπορίου το 2025. Ο συνολικός όγκος συναλλαγών της Ρωσίας με τις 54 χώρες της ηπείρου έφτασε περίπου τα $27 δισ. Έτσι, η Αφρική αντιπροσώπευε μόλις το 3,9% του συνολικού εξωτερικού εμπορίου της Ρωσίας - ποσοστό μικρό σε σχέση με την πολιτική προσοχή που δίνει η Μόσχα στην ήπειρο. Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά, δεν αποτελεί σημαντικό εμπορικό εταίρο για την Αφρική. Το 2025, ο όγκος του εμπορίου της ηπείρου με την Ευρωπαϊκή Ένωση, τον σημαντικότερο εταίρο της, ανήλθε περίπου στα $385 δισ. Το εμπόριο με την Κίνα ξεπέρασε τα $348 δισ., με τις ΗΠΑ έφτασε σχεδόν τα $105 δισ. και με την Ινδία περίπου τα $103 δισ.
Η οικονομική παρουσία της Ρωσίας είναι πολύ λιγότερο αισθητή από εκείνη της Κίνας, των ΗΠΑ και παραδοσιακών δυνάμεων όπως η Γαλλία και η Βρετανία, αλλά και από την παρουσία της Ινδίας, εκτιμά ο Φιντέλ Οβούσου, αναλυτής στο κέντρο Geopolitical Intelligence Services της Γκάνας. Τα τελευταία χρόνια, προσθέτει, περιφερειακές δυνάμεις όπως η Τουρκία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν πετύχει περισσότερα από τη Ρωσία στην Αφρική, τόσο στο εμπόριο όσο και στις επενδύσεις. Παρότι η οικονομία αναμένεται να κυριαρχήσει στις συζητήσεις της συνόδου κορυφής, τα συγκεκριμένα σχέδια δεν είναι ιδιαίτερα φιλόδοξα. Ο Πάβελ Καλμίτσεκ, επικεφαλής του τμήματος διμερούς συνεργασίας στο ρωσικό υπουργείο Οικονομικής Ανάπτυξης, δήλωσε πρόσφατα ότι στόχος είναι να διπλασιαστεί ο όγκος του εμπορίου έως το 2030. Ακόμη κι αν αυτό επιτευχθεί, η Ρωσία θα εξακολουθεί να υπολείπεται σημαντικά χωρών όπως η Γερμανία: σύμφωνα με τη γερμανική στατιστική υπηρεσία Destatis, το γερμανοαφρικανικό εμπόριο έφτασε περίπου τα $72 δισ. το 2025.
"Οι δυτικές χώρες κυριαρχούν σε στρατηγικά σημαντικούς τομείς, όπως η εξόρυξη, η χρηματοδότηση και η ενέργεια, ακόμη κι αν η πολιτική παρουσία τους στην περιοχή μειώνεται", λέει η Μπέβερλι Οτσιένγκ της εταιρείας συμβούλων Control Risks στη Σενεγάλη. Η Ρωσία, προσθέτει, θα διεκδικήσει πρόσβαση σε κρίσιμες πρώτες ύλες και ενεργειακά έργα. Αυτό φαίνεται στα έργα λιθίου στο Μάλι, αλλά και στις πρωτοβουλίες για πυρηνική ενέργεια σε διάφορες χώρες της ηπείρου.
Οι Ρώσοι μισθοφόροι και η στρατιωτική παρουσία
Η ρωσική παρουσία στην Αφρική είναι πιο ορατή στον στρατιωτικό τομέα παρά στο εμπόριο και τις επενδύσεις. Μετά την εμφάνιση της "Ομάδας Βάγκνερ", Ρώσοι μισθοφόροι παρείχαν υποστήριξη σε καθεστώτα ασταθών κρατών του Σαχέλ. Σε αντάλλαγμα, οι δομές που συνδέονταν με την ομάδα εξασφάλιζαν πρόσβαση σε πρώτες ύλες. Μετά τον θάνατο του ιδρυτή της Βάγκνερ, Γεβγκένι Πριγκόζιν, οι περισσότερες από αυτές τις επιχειρήσεις πέρασαν υπό τον έλεγχο του "Αφρικανικού Σώματος" - μιας μισθοφορικής δύναμης που δημιούργησε το ρωσικό υπουργείο Άμυνας. Σύμφωνα με την Υπηρεσία Ερευνών του Κογκρέσου των ΗΠΑ, τα μεγαλύτερα ρωσικά στρατιωτικά αποσπάσματα βρίσκονται στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, στο Μάλι και στη Λιβύη, με αρκετές χιλιάδες άνδρες σε κάθε χώρα. Το "Αφρικανικό Σώμα" φέρεται επίσης να επιδιώκει την επέκταση της παρουσίας του στην Μπουρκίνα Φάσο και τον Νίγηρα. Ρώσοι μισθοφόροι έχουν εντοπιστεί και στην Ισημερινή Γουινέα.
Η στρατιωτική παρουσία έχει σημασία για τη Ρωσία για πολλούς λόγους, τονίζει η Ιρίνα Φιλάτοβα του Πανεπιστημίου του Κέιπ Τάουν. Οι χώρες αυτές διαθέτουν σημαντικά αποθέματα χρυσού και ουρανίου. Η παρουσία της Μόσχας μπορεί επίσης να της δώσει επιρροή κοντά στα νότια σύνορα της Ευρώπης, σε ζητήματα όπως η μετανάστευση και η περιφερειακή ασφάλεια. Η Λιβύη είναι ιδιαίτερα σημαντική ως κόμβος υλικοτεχνικής υποστήριξης προς το Σαχέλ και την Κεντρική Αφρική, αλλά και ως διαδρομή ανεφοδιασμού για χώρες χωρίς πρόσβαση στη θάλασσα.
Η Ρωσία παραμένει επίσης ένας από τους μεγαλύτερους προμηθευτές όπλων των αφρικανικών κρατών, αν και οι εξαγωγές της μειώθηκαν μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία. Το Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών για την Ειρήνη της Στοκχόλμης (SIPRI) υπολογίζει το μερίδιο της Μόσχας στην αφρικανική αγορά όπλων στο 15% την περίοδο 2021–2025, πίσω από τις ΗΠΑ με 19% και την Κίνα με 17%. Την περίοδο 2020–2024, η Ρωσία είχε την πρώτη θέση με 21%, έναντι 18% της Κίνας και 16% των ΗΠΑ.
Οι διπλωματικοί στόχοι της Μόσχας
Η Ρωσία δεν είναι σημαντικός οικονομικός εταίρος της Αφρικής. Ωστόσο, οι προμήθειες τροφίμων και λιπασμάτων, καθώς και η στρατιωτική παρουσία της σε ορισμένες χώρες, προσδίδουν στη Μόσχα μεγαλύτερη επιρροή απ’ όση θα υπέθετε κανείς αν εξέταζε μόνο τα στοιχεία του εμπορίου και των επενδύσεων, εκτιμά ο Ιβάν Κλύσζτς του ICDS. Η διπλωματική βαρύτητα της Αφρικής έχει ιδιαίτερη σημασία για τη Ρωσία, καθώς η ήπειρος συγκεντρώνει τον μεγαλύτερο αριθμό κρατών. "Για τη Μόσχα είναι σημαντική η στήριξη των αφρικανικών χωρών στις ψηφοφορίες της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ. Πρόσφατα, η Ρωσία έχει εξασφαλίσει αυτή τη στήριξη συχνότερα", λέει ο Φιντέλ Οβούσου.
Παρόμοια είναι η εκτίμηση της Ιρίνα Φιλάτοβα: "Οι σχέσεις με την Αφρική είναι πολύ σημαντικές για τη Ρωσία, επειδή αποδεικνύουν ότι η χώρα δεν είναι διεθνώς απομονωμένη. Η ρωσική ηγεσία θέλει να δείξει ότι μπορεί να υπολογίζει στη στήριξη ενός σημαντικού μέρους του κόσμου, και τα αφρικανικά κράτη έχουν μεγάλο ρόλο σε αυτό".
Πώς βλέπουν τη Ρωσία οι αφρικανικές χώρες
Τα τελευταία χρόνια, η Ρωσία παρουσιάζεται στη διεθνή σκηνή ως εκπρόσωπος των συμφερόντων του Παγκόσμιου Νότου και αντιπαραβάλλει αυτή την εικόνα με τη Δύση, επικαλούμενη μεταξύ άλλων το αποικιακό παρελθόν της. "Θέλουμε να συνεργαστούμε με την Αφρική, συνεργαζόμαστε και θα συνεχίσουμε να συνεργαζόμαστε, όχι όμως όπως έκαναν οι αποικιακές δυνάμεις - για να κερδίζουν χρήματα από την Αφρική ή να λεηλατούν τον πλούτο της ηπείρου, αλλά για να αναπτυσσόμαστε από κοινού", δήλωσε πρόσφατα ο Βλαντίμιρ Πούτιν σε διάσκεψη της Λέσχης Ειδικών του Βαλντάι.
Οι αναφορές στο αποικιακό παρελθόν έχουν απήχηση σε ορισμένες χώρες, αλλά όχι σε όλες, επισημαίνει η Φιλάτοβα. "Η Αφρική δεν είναι χώρα, αλλά ήπειρος. Υπάρχουν διαφορές τόσο στον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται τη Ρωσία όσο και στον τρόπο με τον οποίο η ίδια η Ρωσία τοποθετείται. Επιπλέον, οι απόψεις των πολιτικών ελίτ συχνά διαφέρουν σημαντικά από εκείνες των απλών πολιτών. Στη Νότια Αφρική, για παράδειγμα, το ρωσικό αφήγημα γίνεται δεκτό σχετικά θετικά. Σε άλλες χώρες, η αντι-αποικιακή ατζέντα είναι επίσης δημοφιλής, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι συνδέεται απαραίτητα με τη Ρωσία".
Σύμφωνα με την Μπέβερλι Οτσιένγκ, η Ρωσία ασκεί επίσης "ήπια ισχύ", για παράδειγμα μέσω πολιτιστικών κέντρων και προγραμμάτων κατάρτισης δημοσιογράφων, τα οποία περιλαμβάνουν και ιδεολογική επιμόρφωση. Τα αφρικανικά κράτη, ωστόσο, καθοδηγούνται στις σχέσεις τους με τη Μόσχα πρωτίστως από τα δικά τους στρατηγικά συμφέροντα. Ενδεικτικά, στα έγγραφα της Αφρικανικής Ένωσης, του μεγαλύτερου οργανισμού περιφερειακής ολοκλήρωσης της ηπείρου, βασικοί στόχοι αναφέρονται η οικονομική ανάπτυξη, το εμπόριο και οι επενδύσεις - όχι η αντιπαράθεση με τη Δύση. Σε αυτούς τους τομείς, επισημαίνει ο Ιβάν Κλύσζτς, η Ρωσία δεν έχει προσφέρει μέχρι σήμερα στις αφρικανικές χώρες ευκαιρίες αντίστοιχες με εκείνες άλλων δυνάμεων.
Add comment
Comments