Οι αποδόσεις μοιάζουν εντυπωσιακές. Οι πρώτοι επενδυτές πράγματι πληρώνονται. Οι καταθέσεις τους φαίνεται να αυξάνονται σταθερά και, καθώς διαδίδεται η είδηση για μια "επένδυση που δεν χάνει ποτέ", όλο και περισσότεροι τοποθετούν τα χρήματά τους.
Από τον Ίκαρο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα: στην πραγματικότητα δεν υπάρχει επένδυση που να παράγει αυτές τις αποδόσεις. Αυτός είναι ο βασικός μηχανισμός ενός Ponzi Scheme - μιας από τις παλαιότερες και πιο γνωστές μορφές χρηματοοικονομικής απάτης. Τι είναι ένα Ponzi Scheme; Ένα Ponzi Scheme είναι μια επενδυτική απάτη στην οποία οι αποδόσεις των παλαιότερων επενδυτών πληρώνονται με τα χρήματα που καταθέτουν οι νεότεροι.
Ο διαχειριστής παρουσιάζει αυτές τις πληρωμές ως "κέρδη" από επενδύσεις, ενώ στην πραγματικότητα δεν έχει δημιουργηθεί αντίστοιχη οικονομική αξία. Ο μηχανισμός μπορεί να λειτουργήσει όσο εισρέουν συνεχώς νέα κεφάλαια. Η βασική εξίσωση είναι εξαιρετικά απλή: Νέοι επενδυτές → νέα κεφάλαια → πληρωμές στους παλαιότερους επενδυτές. Όσο οι εισροές είναι αρκετές για να καλύπτουν τις αναλήψεις και τις υποσχόμενες αποδόσεις, το σύστημα μπορεί να δημιουργεί την εικόνα μιας εξαιρετικά επιτυχημένης επένδυσης.
Όταν όμως η εισροή νέων χρημάτων επιβραδυνθεί ή οι αναλήψεις αυξηθούν, η πραγματικότητα αποκαλύπτεται.
Γιατί φαίνεται ότι λειτουργεί; Το ιδιαίτερα επικίνδυνο χαρακτηριστικό ενός Ponzi Scheme είναι ότι, τουλάχιστον στην αρχή, οι επενδυτές πράγματι πληρώνονται. Ας υποθέσουμε ότι ένας διαχειριστής συγκεντρώνει €100.000 από τους πρώτους επενδυτές και τους υπόσχεται απόδοση 10%. Αργότερα συγκεντρώνει €200.000 από μια δεύτερη ομάδα. Αντί να δημιουργήσει πραγματικό επενδυτικό κέρδος, μπορεί να χρησιμοποιήσει €10.000 από τα νέα χρήματα για να καταβάλει την υποσχεθείσα απόδοση στους πρώτους επενδυτές.
Οι πρώτοι επενδυτές βλέπουν το 10% στον λογαριασμό τους. Επομένως θεωρούν ότι η επένδυση λειτουργεί. Κάποιοι μπορεί μάλιστα να επενδύσουν περισσότερα χρήματα ή να τη συστήσουν σε φίλους και συγγενείς. Έτσι δημιουργείται ένας αυτοτροφοδοτούμενος κύκλος: υψηλές υποσχόμενες αποδόσεις → ικανοποιημένοι πρώτοι επενδυτές → καλή φήμη → νέοι επενδυτές → νέα κεφάλαια → πληρωμές στους προηγούμενους
Το σύστημα μπορεί έτσι να εμφανίζεται για χρόνια ως επιτυχημένο.
Το μαθηματικό πρόβλημα
Το Ponzi Scheme έχει ένα θεμελιώδες πρόβλημα: χρειάζεται συνεχώς καινούργια χρήματα. Εάν οι επενδυτές απαιτούν απόδοση 10%, το σύστημα πρέπει να βρει τα κεφάλαια για να πληρώσει αυτή την απόδοση χωρίς να υπάρχει πραγματική επενδυτική δραστηριότητα που να δημιουργεί αντίστοιχο κέρδος. Καθώς αυξάνεται το συνολικό ποσό που υποτίθεται ότι έχει επενδυθεί, αυξάνονται και οι υποχρεώσεις του συστήματος. Γι’ αυτό ένα Ponzi Scheme δεν μπορεί να συνεχιστεί επ’ άπειρον.
Χρειάζεται είτε:
- συνεχώς περισσότερους νέους επενδυτές
είτε
- οι υπάρχοντες επενδυτές να μην ζητούν πίσω τα χρήματά τους.
Αρκεί μία σημαντική αύξηση των αναλήψεων για να αποκαλυφθεί ότι τα κεφάλαια δεν υπάρχουν.
Από πού προέρχεται η ονομασία Ponzi;
Ο όρος προέρχεται από τον Charles Ponzi, ο οποίος έγινε διάσημος στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1920. Ο Ponzi ισχυριζόταν ότι μπορούσε να εκμεταλλευτεί διαφορές στις τιμές των διεθνών ταχυδρομικών κουπονιών. Η βασική οικονομική ιδέα - η εκμετάλλευση διαφορών τιμών, δηλαδή arbitrage- δεν ήταν παράνομη. Το πρόβλημα ήταν ότι ο Ponzi ουσιαστικά δεν πραγματοποιούσε τις επενδύσεις στην κλίμακα που ισχυριζόταν. Υποσχόταν μάλιστα στους επενδυτές απόδοση 50% μέσα σε 90 ημέρες, ενώ αργότερα το χρονικό διάστημα μειώθηκε ακόμη περισσότερο. Στην πραγματικότητα, τα χρήματα των νέων επενδυτών χρησιμοποιούνταν για να πληρώνονται οι προηγούμενοι.
Η απάτη αποκαλύφθηκε το 1920 και ο Ponzi συνελήφθη. Παρότι αντίστοιχα συστήματα υπήρχαν πολύ πριν από εκείνον, το όνομά του έμεινε στην οικονομική ιστορία.
Bernie Madoff: Το μεγαλύτερο Ponzi Scheme της σύγχρονης εποχής
Η πιο διάσημη σύγχρονη περίπτωση είναι εκείνη του Bernard Madoff. Ο Madoff παρουσίαζε στους πελάτες του μια φαινομενικά εξελιγμένη επενδυτική στρατηγική και δημιουργούσε πλασματικά στοιχεία συναλλαγών που εμφάνιζαν σταθερά κέρδη. Στην πραγματικότητα, μεγάλο μέρος της υποτιθέμενης επενδυτικής δραστηριότητας δεν υπήρχε. Το σύστημα άρχισε να καταρρέει κατά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, όταν πολλοί επενδυτές προσπάθησαν ταυτόχρονα να αποσύρουν τα κεφάλαιά τους.
Τότε αποκαλύφθηκε ότι η εταιρεία δεν διέθετε τα χρήματα που υποτίθεται ότι βρίσκονταν στους λογαριασμούς των πελατών της. Οι αμερικανικές αρχές υπολόγισαν το μέγεθος της απάτης στα $64,8 δισ., ενώ ο Madoff καταδικάστηκε σε 150 χρόνια φυλάκισης.
Διαβάστε ακόμα: Ισορροπία Nash: Όταν κανείς δεν έχει λόγο να αλλάξει στρατηγική
Ponzi Scheme και πυραμίδα: Είναι το ίδιο πράγμα;
Οι δύο απάτες μοιάζουν, αλλά δεν είναι ακριβώς ίδιες. Σε ένα Ponzi Scheme, ο επενδυτής δίνει τα χρήματά του σε έναν διαχειριστή, πιστεύοντας ότι αυτά επενδύονται. Ο διαχειριστής χρησιμοποιεί τα κεφάλαια των νέων επενδυτών για να πληρώνει τους παλαιότερους. Σε μια πυραμίδα, αντίθετα, το ίδιο το σύστημα βασίζεται συνήθως στη στρατολόγηση νέων μελών. Οι συμμετέχοντες έχουν κίνητρο να φέρουν καινούργιους ανθρώπους, επειδή ένα μέρος των χρημάτων των νέων συμμετεχόντων καταλήγει στα ανώτερα επίπεδα της πυραμίδας.
Και στις δύο περιπτώσεις, όμως, υπάρχει το ίδιο θεμελιώδες πρόβλημα: το σύστημα χρειάζεται συνεχώς νέους συμμετέχοντες και νέα χρήματα για να επιβιώσει.
Τα 7 προειδοποιητικά σημάδια
Η αμερικανική Securities and Exchange Commission (SEC) έχει επισημάνει ορισμένα χαρακτηριστικά που συναντώνται συχνά σε τέτοιες απάτες:
- Υψηλές αποδόσεις με ελάχιστο ή μηδενικό κίνδυνο.
- Ασυνήθιστα σταθερές αποδόσεις, ανεξάρτητα από το αν οι αγορές ανεβαίνουν ή πέφτουν.
- Επενδύσεις που δεν είναι καταχωρισμένες στις αρμόδιες εποπτικές αρχές.
- Πρόσωπα που προσφέρουν επενδυτικά προϊόντα χωρίς την απαιτούμενη άδεια.
- "Μυστικές" επενδυτικές στρατηγικές ή στρατηγικές που παρουσιάζονται ως υπερβολικά περίπλοκες για να εξηγηθούν.
- Ελλιπής ή προβληματική επενδυτική τεκμηρίωση.
- Δυσκολία στην ανάληψη των χρημάτων.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το πρώτο σημείο: στις πραγματικές επενδύσεις, απόδοση και κίνδυνος συνδέονται. Η υπόσχεση υψηλής, σταθερής και ουσιαστικά εγγυημένης απόδοσης πρέπει επομένως να αντιμετωπίζεται με ιδιαίτερη προσοχή.
Γιατί καταρρέουν τα Ponzi Schemes;
Ένα Ponzi Scheme μπορεί να επιβιώσει όσο ισχύει: Νέες εισροές κεφαλαίων ≥ αναλήψεις + πληρωμές υποσχόμενων αποδόσεων. Όταν αυτή η σχέση αντιστραφεί, δημιουργείται πρόβλημα ρευστότητας. Αν αρκετοί επενδυτές ζητήσουν ταυτόχρονα τα χρήματά τους, ο διαχειριστής δεν μπορεί να τους πληρώσει. Και τότε αρχίζει μια αλυσιδωτή αντίδραση: περισσότερες αναλήψεις → έλλειψη ρευστότητας → καθυστερήσεις πληρωμών → απώλεια εμπιστοσύνης → ακόμη περισσότερες αναλήψεις → κατάρρευση
Αυτό εξηγεί γιατί οι χρηματοπιστωτικές κρίσεις ή οι περίοδοι έντονης αβεβαιότητας μπορούν να αποκαλύψουν τέτοια συστήματα. Όταν όλοι πιστεύουν ότι τα χρήματά τους είναι ασφαλή, λίγοι ζητούν να τα πάρουν πίσω. Όταν πολλοί τα ζητήσουν ταυτόχρονα, αποκαλύπτεται εάν τα περιουσιακά στοιχεία υπάρχουν πραγματικά.
Το σημαντικότερο μάθημα
Το Ponzi Scheme δεν δημιουργεί πραγματική επενδυτική απόδοση. Αναδιανέμει χρήματα. Τα κεφάλαια μεταφέρονται από τους νεότερους επενδυτές προς τους παλαιότερους, ενώ ένα μέρος τους μπορεί να καταλήγει στον οργανωτή της απάτης. Γι’ αυτό η φαινομενική επιτυχία ενός επενδυτικού σχήματος δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι υπάρχει πραγματική οικονομική δραστηριότητα πίσω από τις αποδόσεις. Η κρίσιμη ερώτηση είναι πάντα: Από πού προέρχεται πραγματικά η απόδοση;
Εάν η απάντηση είναι από κέρδη επιχειρήσεων, τόκους, μερίσματα, ενοίκια, υπεραξίες ή κάποια άλλη επαληθεύσιμη οικονομική δραστηριότητα, υπάρχει ένας αναγνωρίσιμος μηχανισμός δημιουργίας αξίας. Εάν όμως οι "αποδόσεις" εξαρτώνται ουσιαστικά από τη συνεχή εισροή χρημάτων από καινούργιους επενδυτές, τότε έχουμε ένα εντελώς διαφορετικό οικονομικό μοντέλο.
Και ένα τέτοιο μοντέλο έχει ημερομηνία λήξης.
Add comment
Comments