Τα οικονομικά έχουν ένα παράξενο χαρακτηριστικό. Δεν περιορίζονται στο να περιγράφουν τον κόσμο. Τον διαμορφώνουν.
Από τον Ίκαρο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Οι κυβερνήσεις αυξάνουν φόρους επειδή ένα οικονομικό μοντέλο προβλέπει συγκεκριμένη συμπεριφορά. Οι κεντρικές τράπεζες ανεβάζουν επιτόκια επειδή θεωρούν ότι γνωρίζουν πώς θα αντιδράσουν καταναλωτές και επιχειρήσεις. Οι εταιρείες αποφασίζουν τιμές και επενδύσεις χρησιμοποιώντας οικονομικές θεωρίες. Και εκατομμύρια άνθρωποι μαθαίνουν στα πανεπιστήμια ότι ο καταναλωτής προσπαθεί να μεγιστοποιήσει τη χρησιμότητά του.
Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα. Οι πραγματικοί άνθρωποι δεν συμπεριφέρονται πάντοτε όπως οι άνθρωποι των οικονομικών εγχειριδίων. Αγοράζουν πράγματα που δεν χρειάζονται. Δουλεύουν περισσότερο παρότι έχουν ήδη αρκετά χρήματα. Παίρνουν αποφάσεις που οι ίδιοι γνωρίζουν ότι δεν είναι προς το συμφέρον τους. Επηρεάζονται από τους γείτονες, τις διαφημίσεις, το Instagram, το status και την ανάγκη να αισθανθούν ότι ανήκουν κάπου. Και αυτό οδηγεί σε ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: Τι συμβαίνει όταν μια θεωρία που δεν περιγράφει πλήρως την ανθρώπινη συμπεριφορά αρχίζει να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε την οικονομία;
Ο άνθρωπος των οικονομικών
Για να λειτουργήσει ένα οικονομικό μοντέλο χρειάζεται απλοποίηση. Ας φανταστούμε έναν καταναλωτή. Έχει εισόδημα €2.000. Μπορεί να αγοράσει δύο αγαθά: Χ και Ψ. Το κλασικό μικροοικονομικό πρόβλημα είναι: Με δεδομένο το εισόδημά του και τις τιμές, ποιος συνδυασμός Χ και Ψ μεγιστοποιεί τη χρησιμότητά του;
Μαθηματικά: max U(X,Y) υπό τον περιορισμό: PxX + PyY ≤ Εισοδήματος
Είναι ένα εξαιρετικά χρήσιμο μοντέλο. Μας επιτρέπει να καταλάβουμε τη ζήτηση, τις μεταβολές των τιμών, τις επιλογές των καταναλωτών. Αλλά κρύβει μια τεράστια υπόθεση. Θεωρεί ότι γνωρίζουμε τι θέλουμε. Οι προτιμήσεις αντιμετωπίζονται συνήθως ως κάτι που ήδη υπάρχει. Ο καταναλωτής προτιμά περισσότερο το Χ από το Ψ. Τέλος. Η οικονομική θεωρία δεν χρειάζεται απαραίτητα να εξηγήσει γιατί. Και εδώ αρχίζει το πρόβλημα που θέτει ο Mark Joseph Stelzner.
Κι αν δεν αποφασίζουμε εμείς τι θέλουμε;
Στο νέο του βιβλίο Growth Machines (Μηχανές Ανάπτυξης), ο Stelzner αμφισβητεί ακριβώς αυτή την εικόνα. Η βασική του θέση είναι πολύ πιο ριζοσπαστική από όσο φαίνεται αρχικά: Η κατανάλωση δεν αντανακλά απλώς τις επιθυμίες μας. Η οικονομία συμμετέχει στη δημιουργία αυτών των επιθυμιών. Σκεφτείτε ένα smartphone. Έχετε ένα τηλέφωνο τριών ετών. Λειτουργεί. Κάνει κλήσεις. Τρέχει τις εφαρμογές σας. Η κάμερα είναι καλή.
Κυκλοφορεί όμως το καινούργιο μοντέλο με καλύτερη κάμερα, λίγο ταχύτερος επεξεργαστής, νέο design.
Αρχίζετε να σκέφτεστε: "Μήπως χρειάζομαι καινούργιο;". Πριν εμφανιστεί το νέο προϊόν, αυτή η ανάγκη δεν υπήρχε. Ποιος λοιπόν δημιούργησε την προτίμηση; Εσείς; Η εταιρεία; Η διαφήμιση; Οι φίλοι σας; Το κοινωνικό status; Ή όλα μαζί;
Από τον Adam Smith στον άνθρωπο του Instagram
Η παραδοσιακή οικονομική θεωρία δεν αγνοεί ότι οι άνθρωποι επηρεάζονται από το κοινωνικό τους περιβάλλον. Αλλά για μεγάλο μέρος της ιστορίας της οικονομικής επιστήμης, η βασική ανάλυση αντιμετώπισε τις προτιμήσεις ως δεδομένες. Υπάρχει όμως μια διαφορετική παράδοση. Ο Thorstein Veblen είχε παρατηρήσει ήδη από τον 19ο αιώνα κάτι που σήμερα μοιάζει αυτονόητο. Οι άνθρωποι δεν καταναλώνουν μόνο για τη χρησιμότητα ενός προϊόντος.
Καταναλώνουν και για να δείξουν στους άλλους ποιοι είναι. Το ονόμασε: Conspicuous consumption – κατανάλωση επίδειξης. Γιατί κάποιος αγοράζει ένα ρολόι €15.000 όταν ένα ρολόι €100 δείχνει ακριβώς την ίδια ώρα; Η λειτουργική χρησιμότητα δύσκολα εξηγεί τη διαφορά. Το status όμως μπορεί. Το αγαθό γίνεται μήνυμα. "Ανήκω εδώ". "Έχω πετύχει". "Μπορώ να το αγοράσω".
Και η σύγχρονη οικονομία έχει πολλαπλασιάσει αυτή τη λειτουργία.
Η εξίσωση άλλαξε
Το κλασικό μοντέλο θα μπορούσε να γραφτεί: Εργασία → Εισόδημα → Κατανάλωση → Χρησιμότητα Αλλά η πραγματική οικονομία μπορεί να μοιάζει περισσότερο με: Εργασία → Εισόδημα → Κατανάλωση → Status → Νέες επιθυμίες → Περισσότερη εργασία → Περισσότερη κατανάλωση. Και τότε δημιουργείται ένας κύκλος. Δεν εργαζόμαστε πλέον μόνο για να αγοράσουμε αυτά που χρειαζόμαστε. Εργαζόμαστε για να αγοράσουμε αυτά που θέλουμε.
Αλλά αυτά που θέλουμε επηρεάζονται από ένα οικονομικό σύστημα που χρειάζεται να συνεχίσουμε να θέλουμε περισσότερα. Αυτό είναι το Growth Machine του Stelzner.
Γιατί η οικονομία χρειάζεται να θέλουμε περισσότερα;
Επειδή ο σύγχρονος καπιταλισμός βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ανάπτυξη. Ας το δούμε απλά. Το ΑΕΠ είναι: GDP = C + I + G + NX
όπου:
C = Κατανάλωση
I = Επενδύσεις
G = Δημόσιες δαπάνες
NX = Καθαρές εξαγωγές
Στις ΗΠΑ, η ιδιωτική κατανάλωση αποτελεί περίπου τα δύο τρίτα της οικονομικής δραστηριότητας. Αν οι καταναλωτές αποφάσιζαν ξαφνικά: "Έχω αρκετά πράγματα. Δεν χρειάζομαι άλλα", θα υπήρχε σοβαρό μακροοικονομικό πρόβλημα. Λιγότερες αγορές. Λιγότερη παραγωγή. Λιγότερες επενδύσεις. Λιγότερες θέσεις εργασίας. Χαμηλότερη ανάπτυξη. Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο. Μια οικονομία που χρειάζεται συνεχή ανάπτυξη χρειάζεται και συνεχώς αυξανόμενη κατανάλωση. Και για να υπάρχει συνεχώς αυξανόμενη κατανάλωση πρέπει να υπάρχουν συνεχώς νέες επιθυμίες.
Η διαφήμιση αποκτά διαφορετικό νόημα
Στα απλά οικονομικά μοντέλα, η επιχείρηση ανακαλύπτει τι θέλει ο καταναλωτής και του το προσφέρει. Στην πραγματική οικονομία συμβαίνει συχνά και το αντίστροφο. Η επιχείρηση μπορεί να προσπαθήσει να δημιουργήσει την επιθυμία. Σκεφτείτε: ταχυκίνητη μόδα, smartphones, στοιχήματα, social media, πολυτελή αγαθά, delivery, video παιχνίδια. Το προϊόν δεν ανταγωνίζεται μόνο άλλα προϊόντα. Ανταγωνίζεται για την προσοχή μας.
Και εδώ εμφανίζεται ένα πρόβλημα που οι πρώτοι οικονομολόγοι δεν θα μπορούσαν να έχουν προβλέψει.
Ο αλγόριθμος ξέρει τι θέλεις πριν το θελήσεις
Η ψηφιακή οικονομία διαθέτει κάτι που δεν υπήρχε ποτέ στην οικονομική ιστορία. Τεράστιες ποσότητες δεδομένων για τη συμπεριφορά κάθε καταναλωτή. Μια πλατφόρμα μπορεί να γνωρίζει: τι κοιτάξατε, πόσα δευτερόλεπτα το κοιτάξατε, τι αγοράσατε, τι βάλατε στο καλάθι αλλά δεν αγοράσατε, ποιον ακολουθείτε, τι ώρα ψωνίζετε, σε ποια διαφήμιση σταματήσατε το scrolling. Άρα η επιχείρηση δεν παρατηρεί απλώς τις προτιμήσεις.
Μπορεί να προσπαθεί να τις διαμορφώσει. Και τότε η βασική υπόθεση του homo economicus γίνεται πολύ πιο περίπλοκη.
Homo economicus εναντίον πραγματικού ανθρώπου
Αυτό δεν σημαίνει ότι η νεοκλασική οικονομική θεωρία είναι "λάθος". Σημαίνει ότι είναι ένα μοντέλο. Και κάθε μοντέλο είναι μια απλοποίηση της πραγματικότητας.
Γιατί χρειαζόμαστε τα μοντέλα;
Είναι βέβαια εύκολο να πούμε: "Οι άνθρωποι δεν είναι πλήρως ορθολογικοί, άρα τα οικονομικά μοντέλα δεν χρησιμεύουν". Αυτό θα ήταν λάθος. Ένας χάρτης της Αθήνας δεν περιλαμβάνει κάθε δέντρο, κάθε κάδο απορριμμάτων και κάθε παγκάκι. Αν τα περιλάμβανε όλα, θα ήταν άχρηστος. Ο χάρτης λειτουργεί επειδή αφαιρεί πληροφορίες. Το ίδιο κάνει το οικονομικό μοντέλο. Το πρόβλημα αρχίζει όταν ξεχνάμε ότι ο χάρτης δεν είναι η πραγματικότητα.
Ένα διάσημο παράδειγμα: η υπόθεση της αποτελεσματικής αγοράς
Η θεωρία των αποτελεσματικών αγορών υποστηρίζει, σε γενικές γραμμές, ότι οι διαθέσιμες πληροφορίες ενσωματώνονται στις τιμές των χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων. Είναι μια εξαιρετικά ισχυρή ιδέα. Εξηγεί γιατί είναι τόσο δύσκολο να κερδίζει κανείς συστηματικά την αγορά. Αλλά μετά βλέπουμε: φούσκα dot-com, φούσκα κατοικία, meme stocks, crypto μανίες, bank runs.
Οι αγορές αποτελούνται από ανθρώπους. Και οι άνθρωποι μπορούν να πανικοβληθούν. Να ενθουσιαστούν. Να ακολουθήσουν το πλήθος. Να πιστέψουν ότι "αυτή τη φορά είναι διαφορετικά". Η θεωρία δεν γίνεται άχρηστη. Απλώς πρέπει να γνωρίζουμε τα όριά της.
Και τότε ήρθαν οι Kahneman και Tversky
Τα συμεριφορικά οικονομικά άλλαξαν δραματικά την εικόνα. Οι Daniel Kahneman και Amos Tversky έδειξαν ότι οι άνθρωποι παρουσιάζουν συστηματικές αποκλίσεις από το μοντέλο της απόλυτης ορθολογικότητας. Ένα από τα γνωστότερα παραδείγματα: αποστροφή προς την απώλεια. Η απώλεια €100 συνήθως μας πονά περισσότερο από όσο μας ευχαριστεί η απόκτηση €100. Ο homo economicus δεν θα έπρεπε απαραίτητα να συμπεριφέρεται έτσι. Ο πραγματικός άνθρωπος όμως το κάνει. Και αυτό έχει συνέπειες στις επενδύσεις, στις ασφαλίσεις, στη συνταξιοδότηση, στη φορολογία, στην κατανάλωση.
Η μεγάλη παρεξήγηση γύρω από την «ορθολογικότητα»
Στα οικονομικά, ορθολογικός δεν σημαίνει απαραίτητα "έξυπνος". Σημαίνει κυρίως ότι οι επιλογές του ανθρώπου είναι συνεπείς με τις προτιμήσεις του. Αλλά αν οι ίδιες οι προτιμήσεις μπορούν να χειραγωγηθούν, εμφανίζεται ένα φιλοσοφικά δύσκολο πρόβλημα. Ένας άνθρωπος περνά έξι ώρες την ημέρα σε μια εφαρμογή. Λέει ότι θα ήθελε να περνά λιγότερο χρόνο. Αλλά συνεχίζει. Τι μεγιστοποιεί; Τη χρησιμότητά του; Την άμεση ντοπαμινεργική ανταμοιβή; Ή τα έσοδα της πλατφόρμας;
Η οικονομική θεωρία χρειάζεται πλέον να απαντήσει σε ερωτήματα που κάποτε ανήκαν περισσότερο στην ψυχολογία.
Το μεγαλύτερο ερώτημα: μας κάνει η ανάπτυξη ευτυχέστερους;
Εδώ η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Για μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας: περισσότερο εισόδημα = καλύτερη ζωή ήταν μια αρκετά ασφαλής υπόθεση. Περισσότερο φαγητό. Καλύτερο σπίτι. Θέρμανση. Υγεία. Εκπαίδευση. Αλλά όταν οι βασικές ανάγκες καλύπτονται, η σχέση γίνεται πιο περίπλοκη. Ένα δεύτερο αυτοκίνητο δεν αυξάνει την ευημερία όσο το πρώτο. Ένα πέμπτο ζευγάρι παπούτσια δεν προσφέρει ό,τι το πρώτο. Ένα smartphone των €1.500 δεν προσφέρει δεκαπέντε φορές τη χρησιμότητα ενός smartphone των €100.
Οι οικονομολόγοι το γνωρίζουν εδώ και πολύ καιρό: φθίνουσα οριακή χρησιμότητα. Και όμως η οικονομία εξακολουθεί να μετρά την επιτυχία κυρίως μέσω της παραγωγής.
Το παράδοξο του ΑΕΠ
Αν αγοράσετε καινούργιο κινητό το ΑΕΠ αυξάνεται. Αν το παλιό σας κινητό εξακολουθεί να λειτουργεί και δεν αγοράσετε τίποτα το ΑΕΠ δεν αυξάνεται. Αν δουλεύετε 60 ώρες την εβδομάδα παράγετε περισσότερο. Αν δουλεύετε 35 και περνάτε τον υπόλοιπο χρόνο με τα παιδιά σας αυτός ο χρόνος δεν εμφανίζεται στο ΑΕΠ. Άρα: AEP≠ Ευημερία.
Το ΑΕΠ μετρά παραγωγή. Δεν σχεδιάστηκε για να μετρά ευτυχία. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν αντιμετωπίζουμε τα δύο σαν να ήταν το ίδιο πράγμα.
Ο Keynes είχε προβλέψει κάτι διαφορετικό
Το 1930 ο John Maynard Keynes έγραψε το περίφημο δοκίμιο Economic Possibilities for our Grandchildren (Οικονομικές πιθανότητες για τα εγγόνια μας). Πίστευε ότι η τεχνολογική πρόοδος θα έκανε τους ανθρώπους τόσο παραγωγικούς ώστε κάποια στιγμή το βασικό οικονομικό πρόβλημα θα είχε σε μεγάλο βαθμό λυθεί. Προέβλεψε ακόμη και εβδομάδα εργασίας περίπου 15 ωρών. Η παραγωγικότητα πράγματι αυξήθηκε θεαματικά. Η εβδομάδα των 15 ωρών όμως δεν ήρθε. Γιατί; Μια πιθανή απάντηση είναι: επειδή οι ανάγκες μας αυξήθηκαν μαζί με την παραγωγικότητά μας.
Και εδώ ο Keynes συναντά, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, τον Stelzner.
Κατεβάστε το δοκίμιο του Keynes "Economic Possibilities for our Grandchildren"
Τι συμβαίνει αν σταματήσουμε να θέλουμε περισσότερα;
Αυτό είναι ίσως το δυσκολότερο ερώτημα. Έστω ότι οι άνθρωποι αποφασίζουν: "Έχω αρκετά". Λιγότερη κατανάλωση. Λιγότερη παραγωγή. Λιγότερες επενδύσεις. Χαμηλότερη ανάπτυξη. Αλλά ίσως επίσης: περισσότερος ελεύθερος χρόνος, λιγότερη περιβαλλοντική επιβάρυνση, λιγότερο χρέος, λιγότερο άγχος.
Πώς το αξιολογούμε; Το ΑΕΠ θα μπορούσε να μας πει: χειρότερα. Ένας δείκτης ευημερίας ίσως μας έλεγε: καλύτερα. Και εδώ η οικονομική επιστήμη παύει να είναι απλώς μαθηματικά. Γίνεται φιλοσοφία.
Το πραγματικό μάθημα
Δεν υπάρχει οικονομία χωρίς μοντέλα. Χωρίς αυτά δεν μπορούμε να κατανοήσουμε:
- τον πληθωρισμό,
- την ανεργία,
- τα επιτόκια,
- τις επενδύσεις,
- τις αγορές,
- τη φορολογία.
Το λάθος δεν είναι να χρησιμοποιούμε μοντέλα. Το λάθος είναι να πιστεύουμε ότι ο κόσμος οφείλει να συμπεριφέρεται όπως το μοντέλο. Η οικονομική θεωρία μάς έδωσε έναν εξαιρετικά ισχυρό τρόπο να κατανοήσουμε τον άνθρωπο ως ορθολογικό παράγοντα που επιλέγει υπό περιορισμούς. Η ψυχολογία, τα συμεριφορικά οικονομικά και πλέον η ψηφιακή οικονομία μάς υπενθυμίζουν ότι ο άνθρωπος είναι κάτι πολύ πιο περίπλοκο. Δεν επιλέγει μόνο. Επηρεάζεται.
Δεν καταναλώνει μόνο. Συγκρίνεται. Δεν έχει απλώς επιθυμίες. Οι επιθυμίες του μπορούν να δημιουργηθούν. Και ίσως γι' αυτό το πραγματικά ενδιαφέρον οικονομικό ερώτημα του 21ου αιώνα να μην είναι πλέον: "Πώς μπορούμε να παράγουμε περισσότερο;", αλλά: "Πόσο είναι αρκετό;"
Γιατί εάν μια οικονομία χρειάζεται αδιάκοπη αύξηση της κατανάλωσης για να παραμένει υγιής, ενώ οι άνθρωποι δεν γίνονται αναγκαστικά ευτυχέστεροι καταναλώνοντας συνεχώς περισσότερο, τότε ίσως το σημαντικότερο κενό της οικονομικής θεωρίας δεν βρίσκεται στις εξισώσεις της. Βρίσκεται στην υπόθεση για το τι τελικά προσπαθεί να μεγιστοποιήσει ο άνθρωπος.
Add comment
Comments