Η Ιστορία της Οικονομικής Σκέψης: Οι Στωικοί - Όταν ο πλούτος έπαψε να είναι προϋπόθεση της ευτυχίας

Οι άνθρωποι προσαρμόζονται σε υψηλότερα επίπεδα κατανάλωσης. Συγκρίνουν τον εαυτό τους με τους άλλους. Νέες ανάγκες αντικαθιστούν εκείνες που μόλις ικανοποιήθηκαν.

Οι Στωικοί δεν διέθεταν στατιστικά δεδομένα ούτε σύγχρονες θεωρίες χρησιμότητας. Είχαν όμως εντοπίσει το ψυχολογικό πρόβλημα: αν η ευτυχία εξαρτάται από την απόκτηση ολοένα περισσότερων εξωτερικών αγαθών, δεν υπάρχει σημείο στο οποίο η αναζήτηση τελειώνει.

Ο πλούσιος που φοβάται να γίνει φτωχός

Η στωική κριτική του πλούτου γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα στους Ρωμαίους Στωικούς. Ο Σενέκας, ένας από τους πλουσιότερους ανθρώπους της εποχής του, αποτελεί ίσως το πιο παράδοξο παράδειγμα.

Ήταν πολιτικός, συγγραφέας, σύμβουλος του Νέρωνα και κάτοχος μεγάλης περιουσίας. Κι όμως, στα έργα του επανέρχεται διαρκώς στο πρόβλημα της εξάρτησης από τα χρήματα.

Το πρόβλημα, για τον Σενέκα, δεν είναι να έχει κάποιος πλούτο. Το πρόβλημα αρχίζει όταν δεν μπορεί να φανταστεί τη ζωή του χωρίς αυτόν.

Ο φόβος της απώλειας μπορεί να μετατρέψει ακόμη και τον πλούσιο σε δούλο της περιουσίας του.

Γι’ αυτό η στωική πρακτική περιλάμβανε και την εθελοντική εξοικείωση με τη στέρηση: απλούστερο φαγητό, λιγότερες ανέσεις, προσωρινή απομάκρυνση από την πολυτέλεια.

Όχι επειδή η φτώχεια θεωρείται από μόνη της αρετή. Αλλά για να μπορεί ο άνθρωπος να υπενθυμίζει στον εαυτό του: "Μπορώ να ζήσω και χωρίς αυτά".

Από την κατοχή στην ελευθερία

Σε αυτό το σημείο ο Στωικισμός εισάγει μια διαφορετική αντίληψη της οικονομικής ελευθερίας. Σήμερα, όταν μιλάμε για οικονομική ελευθερία, συνήθως αναφερόμαστε στην ελευθερία ιδιοκτησίας, εργασίας, επένδυσης, συναλλαγής και επιχειρηματικής δραστηριότητας.

Οι Στωικοί προσθέτουν μια εσωτερική διάσταση: ελεύθερος είναι και εκείνος που δεν εξαρτά την ευτυχία του από όσα μπορεί να χάσει.

• Η περιουσία μπορεί να καταστραφεί.
• Οι αγορές μπορούν να καταρρεύσουν.
• Η πολιτική εξουσία μπορεί να χαθεί.
• Η κοινωνική θέση μπορεί να αλλάξει.

Αν όλα αυτά αποτελούν τη βάση της προσωπικής μας αξίας, τότε η ευτυχία μας βρίσκεται μονίμως στα χέρια της τύχης. Ο Στωικός προσπαθεί επομένως να μεταφέρει το κέντρο βάρους από εκείνο που κατέχει σε εκείνο που είναι.

Open University Insight

Μια αρχαία θεωρία της ευημερίας πέρα από το εισόδημα

Οι Στωικοί δεν ήταν οικονομολόγοι και θα ήταν αναχρονισμός να τους παρουσιάσουμε ως προδρόμους συγκεκριμένων σύγχρονων οικονομικών σχολών. Έθεσαν όμως ένα ερώτημα που η οικονομική επιστήμη χρειάστηκε πολλούς αιώνες για να επαναφέρει στο επίκεντρο:

Είναι το εισόδημα το ίδιο πράγμα με την ευημερία;

Η στωική απάντηση είναι αρνητική.

Ο πλούτος μπορεί να αυξήσει τις επιλογές ενός ανθρώπου και να βελτιώσει τις υλικές συνθήκες της ζωής του. Δεν μπορεί όμως από μόνος του να προσφέρει αρετή, ελευθερία από τον φόβο ή εσωτερική ισορροπία.

Με αυτή την έννοια, οι Στωικοί εισάγουν στην ιστορία των οικονομικών ιδεών μια κρίσιμη διάκριση: άλλο το να έχεις περισσότερα και άλλο το να ζεις καλύτερα.

Και αυτή ίσως είναι η πιο σύγχρονη οικονομική ιδέα που μας κληροδότησαν.

Από το άτομο στην κοινωνία

Οι Στωικοί δεν ενδιαφέρθηκαν μόνο για το πώς πρέπει να ζει το άτομο. Προχώρησαν σε ένα πολύ ευρύτερο ερώτημα: Ποια είναι η θέση του ανθρώπου μέσα στην κοινωνία;

Η απάντησή τους υπήρξε εξαιρετικά τολμηρή για την εποχή.

Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς Αθηναίος, Σπαρτιάτης, Μακεδόνας ή Ρωμαίος. Δεν ορίζεται αποκλειστικά από την πόλη στην οποία γεννήθηκε, την κοινωνική του τάξη ή την περιουσία του.

Είναι μέλος μιας ευρύτερης κοινότητας που περιλαμβάνει ολόκληρη την ανθρωπότητα.

Από αυτή την ιδέα θα γεννηθεί μία από τις σημαντικότερες έννοιες που κληροδότησε ο Στωικισμός στη δυτική σκέψη: ο κοσμοπολιτισμός.

«Πολίτης του κόσμου»

Η κλασική ελληνική κοινωνία είχε οικοδομηθεί γύρω από την πόλιν. Η πολιτική ταυτότητα του ανθρώπου ήταν στενά συνδεδεμένη με τη συγκεκριμένη κοινότητα στην οποία ανήκε.

Ο ελληνιστικός κόσμος, όμως, ήταν διαφορετικός.

Μετά τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου, τεράστιες περιοχές από την Ελλάδα και την Αίγυπτο έως τη Μεσοποταμία και την Κεντρική Ασία συνδέθηκαν μέσα από νέους δρόμους, πόλεις και εμπορικά δίκτυα. Άνθρωποι διαφορετικής καταγωγής συναντιούνταν πλέον στις ίδιες αγορές και στα ίδια μεγάλα αστικά κέντρα.

Η παλιά αντίληψη του πολίτη μιας μικρής πόλης-κράτους δεν αρκούσε πλέον για να περιγράψει αυτόν τον κόσμο. Οι Στωικοί απάντησαν με μια επαναστατική ιδέα: όλοι οι άνθρωποι συμμετέχουν στον ίδιο λόγο και αποτελούν μέλη μιας κοινής ανθρώπινης κοινωνίας.

Ο πραγματικός νόμος δεν περιορίζεται στα σύνορα μιας πόλης. Η ανθρώπινη κοινότητα είναι ευρύτερη από οποιοδήποτε κράτος. Με αυτή την έννοια, ο άνθρωπος μπορεί να θεωρείται κοσμοπολίτης - πολίτης του κόσμου.

Η «οἰκείωσις»: από τον εαυτό μας στους άλλους

Στην καρδιά αυτής της κοινωνικής φιλοσοφίας βρίσκεται η στωική έννοια της οἰκειώσεως. Πρόκειται για μια από τις πιο ενδιαφέρουσες αλλά και δυσκολότερες έννοιες της αρχαίας φιλοσοφίας.

Η αφετηρία είναι απλή. Κάθε ζωντανό ον έχει μια φυσική τάση να προστατεύει τον εαυτό του. Αναγνωρίζει όσα συμβάλλουν στη διατήρησή του και αποφεύγει όσα το απειλούν.

Στον άνθρωπο, όμως, αυτή η φυσική τάση μπορεί να εξελιχθεί. Καθώς ωριμάζει και αναπτύσσει τη λογική του, αντιλαμβάνεται ότι δεν είναι ένα απομονωμένο άτομο. Είναι μέλος οικογένειας, κοινότητας και τελικά ολόκληρης της ανθρωπότητας.

Το ενδιαφέρον για τον εαυτό διευρύνεται σταδιακά ώστε να συμπεριλάβει τους άλλους. Η ηθική ζωή, επομένως, δεν απαιτεί την καταστροφή του προσωπικού συμφέροντος. Απαιτεί τη διεύρυνσή του.

Ο άνθρωπος αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι η ευημερία του συνδέεται με την ευημερία των ανθρώπων γύρω του.

Οι κύκλοι που μεγαλώνουν

Ο μεταγενέστερος Στωικός Ιεροκλής χρησιμοποίησε μια εξαιρετικά παραστατική εικόνα για να εξηγήσει αυτή την ιδέα.

Φανταστείτε μια σειρά από ομόκεντρους κύκλους.

Η ηθική πρόοδος συνίσταται στο να προσπαθούμε να φέρνουμε τους εξωτερικούς κύκλους όλο και πιο κοντά στο κέντρο. Να αντιμετωπίζουμε δηλαδή ολοένα περισσότερους ανθρώπους σαν να ανήκουν στον δικό μας κύκλο ενδιαφέροντος.

Πρόκειται για μια εκπληκτικά ισχυρή εικόνα. Και έχει συνέπειες που ξεπερνούν κατά πολύ την προσωπική ηθική.

Από το προσωπικό συμφέρον στο κοινό συμφέρον

Η σύγχρονη οικονομική επιστήμη συχνά ξεκινά από την υπόθεση ότι οι άνθρωποι επιδιώκουν το προσωπικό τους συμφέρον. Οι Στωικοί δεν αρνούνται ότι υπάρχει προσωπικό συμφέρον.

Αμφισβητούν όμως ότι αυτό τελειώνει στα όρια του ατόμου. Ο λογικός άνθρωπος αντιλαμβάνεται ότι εξαρτάται από άλλους ανθρώπους. Ζει μέσα σε κοινωνίες, συνεργάζεται, ανταλλάσσει, εργάζεται και δημιουργεί μαζί τους.

Επομένως, η μακροχρόνια ευημερία του δεν μπορεί να είναι εντελώς ανεξάρτητη από την ευημερία της κοινότητας.

Εδώ βρίσκεται μια ιδέα που σήμερα συναντούμε με διαφορετικές μορφές στην οικονομική και κοινωνική θεωρία: την εμπιστοσύνη, το κοινωνικό κεφάλαιο, τη συνεργασία και τους θεσμούς που επιτρέπουν σε αγνώστους να συναλλάσσονται μεταξύ τους.

Οι Στωικοί δεν δημιούργησαν θεωρία κοινωνικού κεφαλαίου. Η φιλοσοφία τους, όμως, αναγνώρισε κάτι θεμελιώδες: καμία κοινωνία δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στο άμεσο ατομικό συμφέρον.

Χρειάζεται εμπιστοσύνη, καθήκον και αναγνώριση της αξίας του άλλου.

Η εργασία ως καθήκον και κοινωνική προσφορά

Αυτό μας οδηγεί σε ένα ακόμη ενδιαφέρον σημείο της στωικής σκέψης: την εργασία.

Για τους Στωικούς, ο άνθρωπος δεν υπάρχει μόνο για τον εαυτό του. Έχει ρόλους και υποχρεώσεις απέναντι στους άλλους. Είναι γονέας, παιδί, φίλος, πολίτης, επαγγελματίας, στρατιώτης ή άρχοντας.

Κάθε ένας από αυτούς τους ρόλους δημιουργεί καθήκοντα. Η εργασία, επομένως, δεν αξιολογείται μόνο από το εισόδημα που παράγει. Έχει και κοινωνική διάσταση.

Ο καλός γιατρός δεν είναι εκείνος που απλώς κερδίζει περισσότερα χρήματα αλλά εκείνος που εκτελεί σωστά το έργο του. Το ίδιο ισχύει για τον έμπορο, τον τεχνίτη, τον δικαστή ή τον πολιτικό.

Η αμοιβή είναι θεμιτή. Δεν αποτελεί όμως το μοναδικό μέτρο της αξίας της εργασίας.

Η εργασία αποκτά νόημα όταν εκτελείται με ικανότητα, δικαιοσύνη και συναίσθηση του καθήκοντος.

Ο Επίκτητος: από τη δουλεία στην εσωτερική ελευθερία

Ίσως κανείς δεν ενσαρκώνει καλύτερα τη ριζοσπαστική κοινωνική διάσταση του Στωικισμού από τον Επίκτητο. Γεννήθηκε τον 1ο αιώνα μ.Χ. και πέρασε ένα μέρος της ζωής του ως δούλος στη Ρώμη.

Κι όμως, ο άνθρωπος αυτός θα γίνει ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους της ελευθερίας. Για τον Επίκτητο, η πραγματική ελευθερία δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τη νομική ή οικονομική θέση κάποιου.

Ένας δούλος μπορεί να διατηρεί εσωτερική αυτονομία. Και ένας πλούσιος ή πολιτικά ισχυρός άνθρωπος μπορεί να είναι δούλος των επιθυμιών, των φόβων και της ανάγκης για κοινωνική αναγνώριση.

Η θέση αυτή δεν αποτελεί οικονομική υπεράσπιση της δουλείας - και δεν πρέπει να διαβαστεί ως τέτοια. Δείχνει όμως πόσο ριζικά οι Στωικοί αποσυνδέουν την ανθρώπινη αξία από την περιουσία και την κοινωνική θέση.

Για πρώτη φορά η ελευθερία αποκτά μια ισχυρή εσωτερική διάσταση.

Σενέκας: μπορεί ένας πλούσιος να είναι Στωικός;

Στην άλλη άκρη του κοινωνικού φάσματος βρίσκεται ο Σενέκας. Ενώ ο Επίκτητος υπήρξε δούλος, ο Σενέκας ήταν ένας από τους πλουσιότερους και ισχυρότερους ανθρώπους της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Αυτή η αντίθεση δημιούργησε ήδη από την αρχαιότητα ένα προφανές ερώτημα: Πώς μπορεί ένας άνθρωπος με τεράστια περιουσία να διδάσκει την αδιαφορία απέναντι στον πλούτο;

Η απάντηση του Σενέκα είναι χαρακτηριστικά στωική.

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην κατοχή της περιουσίας. Βρίσκεται στην εξάρτηση από αυτήν.

Ο σοφός μπορεί να προτιμά τον πλούτο από τη φτώχεια, αλλά πρέπει να είναι προετοιμασμένος να τον χάσει χωρίς να χάσει μαζί του την εσωτερική του ισορροπία.

Η περιουσία είναι κάτι που χρησιμοποιούμε. Δεν είναι αυτό που είμαστε. Αυτή η διάκριση επιτρέπει στους Στωικούς να αποφύγουν τόσο την απόλυτη απόρριψη του πλούτου όσο και τη λατρεία του.

Μάρκος Αυρήλιος: όταν ο ισχυρότερος άνθρωπος του κόσμου θυμάται ότι είναι άνθρωπος

Η στωική παράδοση φτάνει σε ένα από τα πιο εντυπωσιακά ιστορικά της παράδοξα με τον Μάρκο Αυρήλιο.

Στα χέρια του βρισκόταν η εξουσία μιας από τις μεγαλύτερες αυτοκρατορίες που είχε γνωρίσει μέχρι τότε η ανθρωπότητα. Κι όμως, στα προσωπικά του "Εἰς ἑαυτόν" επανέρχεται διαρκώς στην προσωρινότητα της δύναμης, του πλούτου, της φήμης και της ζωής.

Η εξουσία, σύμφωνα με τη στωική αντίληψη, δεν αποτελεί προνόμιο που δικαιολογεί την προσωπική απόλαυση. Είναι ευθύνη.

Όσο μεγαλύτερη είναι η δύναμη ενός ανθρώπου, τόσο μεγαλύτερη είναι η υποχρέωσή του απέναντι στην κοινότητα.

Από οικονομική άποψη, αυτή η ιδέα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον: η κατοχή πόρων και εξουσίας συνοδεύεται από ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται.

Η ανθρώπινη αξία δεν έχει τιμή

Ίσως η σημαντικότερη κοινωνική συνέπεια της στωικής φιλοσοφίας βρίσκεται εδώ. Αν όλοι οι άνθρωποι συμμετέχουν στον ίδιο λόγο, τότε οι θεμελιώδεις ηθικές διακρίσεις δεν μπορούν να βασίζονται στον πλούτο, στην καταγωγή ή στην κοινωνική θέση.

Ο πλούσιος δεν είναι εκ φύσεως ανώτερος από τον φτωχό.

• Ο άρχοντας δεν διαθέτει μεγαλύτερη ανθρώπινη αξία από τον υπήκοο.
• Ο ελεύθερος δεν διαθέτει περισσότερη λογική φύση από τον δούλο.

Για τον αρχαίο κόσμο, όπου η κοινωνική ιεραρχία ήταν βαθιά ριζωμένη, η ιδέα αυτή είχε τεράστια σημασία. Δεν οδήγησε τους Στωικούς σε ένα σύγχρονο πρόγραμμα πολιτικής ή οικονομικής ισότητας. Θα ήταν ιστορικά λανθασμένο να τους αποδώσουμε κάτι τέτοιο.

Δημιούργησε όμως ένα φιλοσοφικό θεμέλιο πάνω στο οποίο μπορούσε να στηριχθεί μια πολύ ευρύτερη αντίληψη περί καθολικής ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Open University Insight

Από τον homo economicus στον κοινωνικό άνθρωπο

Η σύγχρονη οικονομική θεωρία χρησιμοποίησε επί μακρόν το απλουστευτικό μοντέλο του homo economicus: ενός ανθρώπου που επιλέγει ορθολογικά επιδιώκοντας το προσωπικό του συμφέρον.

Η πραγματική ανθρώπινη συμπεριφορά είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι άνθρωποι συνεργάζονται, εμπιστεύονται, ανταποδίδουν, βοηθούν άλλους, τηρούν κοινωνικούς κανόνες και μερικές φορές θυσιάζουν προσωπικό όφελος για κάτι που θεωρούν δίκαιο.

Η στωική οἰκείωσις δεν αποτελεί πρόδρομο των behavioral economics ούτε μια πρώιμη οικονομική θεωρία. Μας προσφέρει όμως μια διαφορετική εικόνα του ανθρώπου: το άτομο δεν είναι απομονωμένο από την κοινωνία· το προσωπικό του συμφέρον μπορεί να διευρύνεται καθώς αναγνωρίζει τη σχέση του με τους άλλους.

Από αυτή την άποψη, ο Στωικισμός προσθέτει κάτι θεμελιώδες στην ιστορία της οικονομικής σκέψης.

• Ο Ξενοφών μας μίλησε για τη σωστή διαχείριση.
• Ο Πλάτων για τη δίκαιη πολιτεία.
• Ο Αριστοτέλης για την ανταλλαγή, το χρήμα και την ιδιοκτησία.
• Οι Στωικοί προσθέτουν τον άνθρωπο ως μέλος μιας παγκόσμιας κοινότητας.

Και αυτό ανοίγει τον δρόμο για ένα ερώτημα που θα απασχολήσει ολόκληρη τη μεταγενέστερη πολιτική οικονομία:

Μέχρι πού φτάνει η ευθύνη μας απέναντι στους άλλους;

Από την Αθήνα στη Ρώμη: όταν ο Στωικισμός έγινε φιλοσοφία μιας αυτοκρατορίας

Ο Στωικισμός γεννήθηκε στην Αθήνα, αλλά η μεγαλύτερη ιστορική του επιρροή εκδηλώθηκε στη Ρώμη.

Καθώς η Ρωμαϊκή Δημοκρατία εξελισσόταν σε μια τεράστια μεσογειακή δύναμη και αργότερα σε αυτοκρατορία, η στωική φιλοσοφία βρήκε ένα περιβάλλον πολύ διαφορετικό από εκείνο της ελληνικής πόλης-κράτους.

Η Ρώμη ήταν μια κοινωνία εμπορίου, ιδιοκτησίας και συμβολαίων. Τεράστιες περιουσίες συνυπήρχαν με ακραία φτώχεια. Έμποροι, τραπεζίτες, γαιοκτήμονες, τεχνίτες και δούλοι αποτελούσαν μέρος ενός οικονομικού συστήματος που εκτεινόταν από τη Βρετανία μέχρι την Αίγυπτο και από την Ισπανία έως τη Μέση Ανατολή.

Μέσα σε αυτόν τον κόσμο, η στωική ιδέα ότι υπάρχει ένας κοινός φυσικός νόμος που υπερβαίνει τις τοπικές διαφορές απέκτησε ιδιαίτερη σημασία.

Η φιλοσοφία άρχισε να συναντά το δίκαιο. Και αυτή η συνάντηση θα αφήσει βαθύ αποτύπωμα στη δυτική ιστορία.

Ο φυσικός νόμος πάνω από τον ανθρώπινο νόμο

Για τους Στωικούς, το σύμπαν διέπεται από μια λογική τάξη. Ο άνθρωπος, ως λογικό ον, συμμετέχει σε αυτήν.

Από εδώ προκύπτει μια ισχυρή ιδέα: οι κανόνες της δικαιοσύνης δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από τις αποφάσεις ενός βασιλιά, μιας συνέλευσης ή μιας συγκεκριμένης πόλης.

Υπάρχουν αρχές δικαιοσύνης που απορρέουν από την ίδια τη λογική φύση του ανθρώπου. Η ιδέα αυτή συνδέθηκε στη ρωμαϊκή σκέψη με την παράδοση του φυσικού δικαίου και επηρέασε βαθιά μεταγενέστερους νομικούς και φιλοσόφους.

Για την οικονομική ζωή η συνέπεια ήταν σημαντική. Η ιδιοκτησία, οι συμφωνίες, οι συναλλαγές και οι υποχρεώσεις δεν είναι απλώς τεχνικά ζητήματα. Προϋποθέτουν κανόνες, εμπιστοσύνη και μια αντίληψη περί δικαιοσύνης.

Μια αγορά δεν αποτελεί μόνο τόπο όπου συναντώνται αγοραστές και πωλητές. Είναι επίσης ένας θεσμός. Και χωρίς θεσμούς, η οικονομική συνεργασία μεταξύ αγνώστων γίνεται πολύ δυσκολότερη.

Η συμφωνία πρέπει να τηρείται

Αυτό το σημείο είναι εξαιρετικά σημαντικό για την ιστορία της οικονομικής σκέψης. Μια ανεπτυγμένη οικονομία δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στη δύναμη ή στην προσωπική γνωριμία.

• Ο έμπορος πρέπει να μπορεί να εμπιστεύεται ότι η συμφωνία θα τηρηθεί.
• Ο δανειστής ότι η υποχρέωση θα αναγνωριστεί.

1. Ο αγοραστής ότι αυτό που αγοράζει αντιστοιχεί σε όσα συμφωνήθηκαν.

• Ο ιδιοκτήτης ότι υπάρχουν κανόνες για τη χρήση της περιουσίας του.

Οι Στωικοί δεν δημιούργησαν το ρωμαϊκό εμπορικό δίκαιο. Η αντίληψή τους, όμως, ότι οι άνθρωποι συμμετέχουν σε μια κοινή λογική και ηθική τάξη συνέβαλε σε ένα φιλοσοφικό περιβάλλον όπου η καλή πίστη, η δικαιοσύνη και η αμοιβαιότητα μπορούσαν να θεωρηθούν θεμελιώδεις αρχές των ανθρώπινων σχέσεων.

Αιώνες αργότερα, η θεσμική οικονομική επιστήμη θα υπογραμμίσει κάτι παρόμοιο από διαφορετική αφετηρία: οι αγορές χρειάζονται κανόνες για να λειτουργήσουν.

Ιδιοκτησία: δικαίωμα ή ευθύνη;

Η στάση των Στωικών απέναντι στην ιδιοκτησία είναι περισσότερο σύνθετη απ’ όσο φαίνεται. Δεν ζητούν την κατάργηση της ιδιωτικής περιουσίας.

Ούτε θεωρούν ότι η κατοχή αγαθών αποτελεί από μόνη της ηθικό πρόβλημα. Η περιουσία ανήκει στα εξωτερικά πράγματα. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σωστά ή λανθασμένα.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι: "Πόσα έχεις;"

αλλά: "Πώς χρησιμοποιείς αυτά που έχεις;"

Ένας πλούσιος μπορεί να χρησιμοποιήσει την περιουσία του με σύνεση, γενναιοδωρία και αίσθηση καθήκοντος. Ένας άλλος μπορεί να μετατρέψει τον ίδιο πλούτο σε όργανο επίδειξης, εξουσίας και εκμετάλλευσης.

Η ηθική αξία, επομένως, δεν βρίσκεται στο περιουσιακό στοιχείο αλλά στον τρόπο χρήσης του.

Εδώ συναντούμε μια ενδιαφέρουσα συνέχεια με τον Ξενοφώντα: η κατοχή ενός αγαθού δεν αρκεί. Η αξία του εξαρτάται και από την ικανότητα και τον σκοπό με τον οποίο χρησιμοποιείται.

Η εργασία και η αξιοπρέπεια του ρόλου

Οι Στωικοί αντιμετώπιζαν την κοινωνική ζωή ως ένα σύνολο ρόλων. Κάποιος μπορεί να είναι γονέας, πολίτης, στρατιώτης, έμπορος, τεχνίτης ή άρχοντας.

Το ηθικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιον ρόλο κατέχει, αλλά πώς τον εκτελεί.Από αυτή την άποψη, η εργασία αποκτά αξία πέρα από το εισόδημα.

Η επαγγελματική επιτυχία δεν μετριέται αποκλειστικά από το πόσα χρήματα παράγει κάποιος, αλλά και από το αν εκπληρώνει σωστά το καθήκον που έχει αναλάβει απέναντι στους άλλους.

Αυτό δεν αποτελεί σύγχρονη θεωρία εργασιακών δικαιωμάτων. Θα ήταν αναχρονισμός να αποδώσουμε κάτι τέτοιο στους Στωικούς. Εισάγει όμως μια σημαντική ηθική διάσταση στην οικονομική δραστηριότητα: το επάγγελμα δεν είναι μόνο πηγή εισοδήματος· είναι και κοινωνικός ρόλος.

Κατανάλωση: πόσα είναι αρκετά;

Ίσως εδώ βρίσκεται η πιο επίκαιρη πλευρά του Στωικισμού.

Η σύγχρονη οικονομία έχει επιτύχει κάτι που οι άνθρωποι της αρχαιότητας δύσκολα θα μπορούσαν να φανταστούν: μια τεράστια αύξηση της παραγωγής και της δυνατότητας κατανάλωσης.

Δισεκατομμύρια άνθρωποι έχουν πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες που πριν από λίγους αιώνες δεν υπήρχαν ούτε για τους πλουσιότερους ανθρώπους του κόσμου.

Κι όμως, το στωικό ερώτημα παραμένει: Πότε έχουμε αρκετά;

Αν κάθε αύξηση του εισοδήματος δημιουργεί νέες επιθυμίες και κάθε νέα αγορά γίνεται η αφετηρία για την επόμενη, τότε η οικονομική επιτυχία μπορεί να εξελιχθεί σε έναν αγώνα χωρίς τερματισμό.

Ο Στωικισμός δεν προτείνει την κατάργηση της κατανάλωσης. Προτείνει την κυριαρχία πάνω στην επιθυμία.

Να απολαμβάνουμε τα αγαθά χωρίς να θεωρούμε ότι χωρίς αυτά η ζωή μας χάνει την αξία της.

Ο Σενέκας και το παράδοξο του πλούτου

Ο Σενέκας αντιλαμβανόταν καλύτερα από τους περισσότερους αυτό το παράδοξο, ακριβώς επειδή υπήρξε ο ίδιος εξαιρετικά πλούσιος.

Η ουσία της θέσης του δεν είναι ότι η περιουσία πρέπει να εγκαταλειφθεί. Είναι ότι πρέπει να διατηρούμε την ικανότητα να την εγκαταλείψουμε.

Ο πλούτος είναι χρήσιμος όσο παραμένει εργαλείο. Γίνεται πρόβλημα όταν μετατρέπεται σε ταυτότητα.

Ο άνθρωπος που χρειάζεται διαρκώς περισσότερα για να αισθάνεται επιτυχημένος μπορεί να διαθέτει τεράστια περιουσία και παρ’ όλα αυτά να αισθάνεται μόνιμα στερημένος.

Με αυτή την έννοια, η φτώχεια δεν είναι μόνο αντικειμενική οικονομική κατάσταση. Υπάρχει και μια φτώχεια της ατελείωτης επιθυμίας.

Από τους Στωικούς στη χριστιανική σκέψη

Με την εξάπλωση του Χριστιανισμού, αρκετά στοιχεία της στωικής ηθικής βρήκαν έναν νέο δρόμο επιρροής.

Η κοινή ανθρώπινη φύση, η αδιαφορία απέναντι στην κοινωνική θέση ως μέτρο ηθικής αξίας, η εγκράτεια απέναντι στον πλούτο και η έμφαση στο καθήκον παρουσίαζαν ορισμένες συγγένειες με θέματα που θα αναπτυχθούν στη χριστιανική ηθική.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Χριστιανισμός αποτελεί συνέχεια του Στωικισμού. Οι θεολογικές και φιλοσοφικές διαφορές είναι θεμελιώδεις.

Υπήρξε όμως ένας μακρύς διάλογος ανάμεσα στις δύο παραδόσεις. Μέσα από αυτόν, ερωτήματα σχετικά με τον πλούτο, την ιδιοκτησία, το εμπόριο, τη φιλανθρωπία και την ηθική χρήση των αγαθών θα περάσουν στον Μεσαίωνα και θα αποτελέσουν αργότερα κεντρικά ζητήματα της Σχολαστικής οικονομικής σκέψης.

Από το φυσικό δίκαιο στα δικαιώματα

Η στωική αντίληψη μιας κοινής ανθρώπινης φύσης άσκησε μακροχρόνια επιρροή στην παράδοση του φυσικού δικαίου.

Μέσω της ρωμαϊκής και αργότερα της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας, η ιδέα ότι υπάρχουν αρχές δικαιοσύνης που δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από την εκάστοτε πολιτική εξουσία θα αποκτήσει τεράστια ιστορική σημασία.

Στους νεότερους χρόνους, στοχαστές του φυσικού δικαίου θα αναπτύξουν πολύ διαφορετικές θεωρίες για την ελευθερία, την ιδιοκτησία, τα συμβόλαια και τα ατομικά δικαιώματα.

Δεν μπορούμε να χαράξουμε μια απλή ευθεία γραμμή από τον Ζήνωνα στα σύγχρονα ανθρώπινα δικαιώματα.

Μπορούμε όμως να αναγνωρίσουμε ότι ο Στωικισμός συνέβαλε αποφασιστικά στη διάδοση μιας θεμελιώδους ιδέας: πριν από τις κοινωνικές μας διαφορές, είμαστε όλοι άνθρωποι που συμμετέχουν στην ίδια λογική φύση.