Για περισσότερα από τριάντα χρόνια, η ευρωπαϊκή πολιτική ελίτ θεωρούσε σχεδόν αυτονόητο ότι κάθε νέα γενιά θα ήταν περισσότερο φιλοευρωπαϊκή από την προηγούμενη.
Οι νέοι μεγάλωσαν χωρίς σύνορα. Ταξίδεψαν με το Erasmus. Σπούδασαν σε ξένα πανεπιστήμια. Μιλούν δύο ή τρεις γλώσσες. Εργάζονται σε πολυεθνικές επιχειρήσεις. Ζουν σε μια Ευρώπη που οι παππούδες τους δύσκολα θα μπορούσαν να φανταστούν.
Κι όμως, τα τελευταία χρόνια συμβαίνει κάτι που ανατρέπει αυτή την υπόθεση.
Σε ολόκληρη την ήπειρο, ένα αυξανόμενο ποσοστό νέων ψηφοφόρων στρέφεται προς κόμματα που αμφισβητούν ανοιχτά το ευρωπαϊκό οικοδόμημα, υπερασπίζονται την εθνική κυριαρχία και δίνουν προτεραιότητα στην εθνική ταυτότητα έναντι της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες πολιτικές αντιφάσεις της σύγχρονης Ευρώπης.
Η γενιά που υποτίθεται ότι θα ήταν η πιο ευρωπαϊκή
Η λογική έμοιαζε αδιαμφισβήτητη.
Όσο περισσότεροι άνθρωποι ταξιδεύουν, σπουδάζουν και εργάζονται στο εξωτερικό, τόσο περισσότερο θα αισθάνονται Ευρωπαίοι.
Το πρόγραμμα Erasmus θεωρήθηκε ίσως το πιο επιτυχημένο εργαλείο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Εκατομμύρια φοιτητές γνώρισαν άλλες χώρες, δημιούργησαν φιλίες, ακόμη και οικογένειες πέρα από τα εθνικά σύνορα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση πίστεψε ότι η οικονομική και εκπαιδευτική ολοκλήρωση θα οδηγούσε σχεδόν αυτόματα και σε πολιτισμική ολοκλήρωση.
Σήμερα αποδεικνύεται ότι αυτή η υπόθεση ήταν υπερβολικά αισιόδοξη.
Η ταυτότητα αποδείχθηκε ισχυρότερη από την οικονομία
Τα τελευταία εκλογικά αποτελέσματα σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες δείχνουν μια σταθερή ενίσχυση κομμάτων που δίνουν έμφαση στην εθνική κυριαρχία, στον έλεγχο της μετανάστευσης και στην προστασία της πολιτισμικής ταυτότητας.
Το εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι αυτή η μετατόπιση δεν περιορίζεται σε ηλικιωμένους ή οικονομικά αδύναμους ψηφοφόρους.
Αφορά ολοένα περισσότερο και νέους ανθρώπους.
Πολλοί από αυτούς έχουν ζήσει στο εξωτερικό, διαθέτουν πανεπιστημιακή εκπαίδευση και συμμετέχουν ενεργά στη διεθνή οικονομία.
Αυτό σημαίνει ότι η εξήγηση δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται αποκλειστικά στην οικονομική ανασφάλεια.
Η πολιτική της ταυτότητας
Τα εθνικιστικά κόμματα φαίνεται να έχουν κατανοήσει κάτι που οι ευρωπαϊκοί θεσμοί δυσκολεύονται ακόμη να αποδεχθούν.
Οι άνθρωποι δεν ψηφίζουν μόνο με βάση το εισόδημά τους. Ψηφίζουν και με βάση το ποιοι πιστεύουν ότι είναι. Η αίσθηση του "ανήκειν" αποτελεί ισχυρό πολιτικό κίνητρο.
Οι πολίτες αναζητούν ιστορίες που εξηγούν ποιοι είναι, από πού προέρχονται και τι τους ενώνει με τους συμπολίτες τους. Σε αυτό το πεδίο, τα εθνικά κράτη εξακολουθούν να διαθέτουν ένα σημαντικό πλεονέκτημα.
Διαθέτουν κοινή ιστορία, κοινή γλώσσα, κοινές μνήμες και εθνικούς συμβολισμούς.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει κυρίως θεσμούς.
Διαβάστε ακόμα: Πόσο κακό μπορεί να κάνει η Λεπέν στη Γαλλική οικονομία;
Μια αγορά δεν αρκεί
Η Ευρωπαϊκή Ένωση πέτυχε κάτι μοναδικό στην ιστορία. Δημιούργησε μια ενιαία αγορά εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων.
Καθιέρωσε κοινό νόμισμα σε μεγάλο μέρος της ηπείρου. Εξασφάλισε την ελεύθερη μετακίνηση εργαζομένων, φοιτητών και επιχειρήσεων.
Όλα αυτά αποτελούν τεράστια πολιτικά επιτεύγματα. Δεν δημιουργούν όμως απαραίτητα κοινή πολιτισμική ταυτότητα.
Ένα κοινό διαβατήριο ή ένα κοινό νόμισμα δεν αρκούν για να γεννήσουν το συναίσθημα της κοινής πατρίδας.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης άλλαξαν τους κανόνες
Η άνοδος των κοινωνικών δικτύων επιτάχυνε ακόμη περισσότερο αυτή την εξέλιξη. Οι αλγόριθμοι των μεγάλων ψηφιακών πλατφορμών ευνοούν περιεχόμενο που προκαλεί έντονα συναισθήματα.
Η οργή, ο φόβος και η αίσθηση απειλής δημιουργούν μεγαλύτερη αλληλεπίδραση από έναν ψύχραιμο θεσμικό διάλογο.
Τα κόμματα που επενδύουν σε απλά, συναισθηματικά και εύκολα αναγνωρίσιμα αφηγήματα αποκτούν έτσι σημαντικό πλεονέκτημα.
Το μήνυμα "υπερασπιζόμαστε τη χώρα μας" μεταδίδεται πολύ ευκολότερα από μια πολύπλοκη συζήτηση για τις ευρωπαϊκές συνθήκες ή τους δημοσιονομικούς κανόνες.
Το Erasmus δεν αρκεί
Ένα ακόμη ενδιαφέρον συμπέρασμα αφορά την ίδια τη λειτουργία του Erasmus. Το πρόγραμμα θεωρείται δικαιολογημένα μία από τις μεγαλύτερες επιτυχίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ωστόσο, αρκετοί αναλυτές επισημαίνουν ότι κυρίως ενισχύει μια ήδη υπάρχουσα ευρωπαϊκή συνείδηση, αντί να δημιουργεί μια νέα.
Οι περισσότεροι φοιτητές που επιλέγουν να σπουδάσουν στο εξωτερικό ήταν ήδη θετικά διακείμενοι απέναντι στην ευρωπαϊκή ιδέα.
Παράλληλα, μεγάλα τμήματα της νεολαίας που δεν έχουν πρόσβαση σε τέτοιες ευκαιρίες παραμένουν εκτός αυτής της εμπειρίας.
Έτσι δημιουργείται μια μορφή πολιτισμικού χάσματος ανάμεσα στους περισσότερο διεθνοποιημένους και σε όσους παραμένουν πιο στενά συνδεδεμένοι με την τοπική και εθνική τους πραγματικότητα.
Η Ευρώπη ξέχασε τον πολιτισμό
Οι ιδρυτές της ευρωπαϊκής ενοποίησης γνώριζαν ότι η οικονομία από μόνη της δεν αρκεί.
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στις πολιτιστικές ανταλλαγές, στις κοινές καλλιτεχνικές πρωτοβουλίες και στην ανάδειξη μιας κοινής ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς.
Με την πάροδο του χρόνου, όμως, η έμφαση μετατοπίστηκε προς την οικονομική ολοκλήρωση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξελίχθηκε κυρίως ως οικονομικό και ρυθμιστικό εγχείρημα.
Η πολιτιστική διάσταση έμεινε σε δεύτερο πλάνο.
Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλοί Ευρωπαίοι αντιλαμβάνονται σήμερα την Ένωση ως έναν πολύπλοκο γραφειοκρατικό μηχανισμό και όχι ως μια κοινότητα με κοινή πολιτιστική αποστολή.
Οι αντίπαλοι προσφέρουν ένα αφήγημα
Το μεγάλο πλεονέκτημα των εθνικιστικών κινημάτων δεν βρίσκεται απαραίτητα στις οικονομικές τους προτάσεις. Βρίσκεται στην αφήγηση. Προσφέρουν μια ξεκάθαρη ιστορία.
Μιλούν για έθνος, παράδοση, σύνορα, ιστορία και συλλογική μνήμη.
Οι πολίτες μπορεί να συμφωνούν ή να διαφωνούν μαζί τους. Δυσκολεύονται όμως να αγνοήσουν το γεγονός ότι απαντούν σε ένα βαθύτερο υπαρξιακό ερώτημα:
"Ποιος είμαι;"
Απέναντι σε αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση συχνά απαντά με κανονισμούς, επιδοτήσεις και θεσμικές μεταρρυθμίσεις.
Το μεγάλο στοίχημα των επόμενων δεκαετιών
Η πραγματική πρόκληση για την Ευρώπη δεν είναι μόνο η οικονομική ανταγωνιστικότητα απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες ή την Κίνα.
Είναι η διαμόρφωση μιας κοινής αφήγησης που να μπορεί να εμπνεύσει τις επόμενες γενιές χωρίς να απαιτεί την εγκατάλειψη των εθνικών ταυτοτήτων. Η ευρωπαϊκή ταυτότητα δύσκολα θα οικοδομηθεί εναντίον των εθνών.
Μπορεί όμως να οικοδομηθεί πάνω σε αυτά.
Η ιστορία δείχνει ότι οι μεγάλες πολιτικές ενώσεις επιβιώνουν όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι ανήκουν σε κάτι μεγαλύτερο από έναν διοικητικό μηχανισμό.
Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε ένα πολιτισμικό σταυροδρόμι
Η συζήτηση για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν αφορά πλέον μόνο την οικονομία, την άμυνα ή τη μετανάστευση.
Αφορά κάτι βαθύτερο.
Αφορά το αν μπορεί να δημιουργηθεί μια κοινή ευρωπαϊκή συνείδηση που να εμπνέει χωρίς να ισοπεδώνει τις εθνικές ιδιαιτερότητες.
Εάν οι ευρωπαϊκοί θεσμοί συνεχίσουν να αντιμετωπίζουν την πολιτιστική ταυτότητα ως δευτερεύον ζήτημα, το κενό δύσκολα θα μείνει κενό για πολύ.
Η πολιτική ιστορία δείχνει ότι κάθε κοινωνία έχει ανάγκη από μια ιστορία που να εξηγεί ποια είναι.
Και όταν οι δημοκρατικοί θεσμοί δεν προσφέρουν μια πειστική απάντηση, κάποιος άλλος θα σπεύσει να το κάνει.
Add comment
Comments