Υπήρχε μια εποχή που οι άνθρωποι διαμόρφωναν τις αντιλήψεις τους μέσα από συγκεκριμένους κοινωνικούς κύκλους. Η οικογένεια, η γειτονιά, η ενορία, το πανεπιστήμιο, ο χώρος εργασίας ή ακόμη και η τοπική λέσχη αποτελούσαν τα βασικά πλαίσια μέσα στα οποία κάποιος μιλούσε, διαφωνούσε, έκανε λάθη και τελικά διαμόρφωνε την προσωπικότητά του.
Σήμερα, αυτή η πραγματικότητα αλλάζει με πρωτοφανή ταχύτητα.
Η αμερικανίδα φιλόσοφος Agnes Callard υποστηρίζει ότι ζούμε πλέον σε αυτό που αποκαλεί “ενιαίο πλαίσιο” (uni-context): έναν ψηφιακό κόσμο όπου σχεδόν κάθε δημόσια ή ιδιωτική έκφραση μπορεί να ανασυρθεί, να απομονωθεί από το αρχικό της περιβάλλον και να κριθεί από ένα παγκόσμιο ακροατήριο, ανεξάρτητα από το πότε ειπώθηκε, σε ποιον απευθυνόταν ή υπό ποιες συνθήκες διατυπώθηκε.
Πρόκειται για μια παρατήρηση που δεν αφορά μόνο τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται πλέον ο δημόσιος διάλογος και, ενδεχομένως, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον ίδιο μας τον εαυτό.
Από τις τοπικές κοινότητες στο παγκόσμιο κοινό
Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, οι κοινωνικοί κανόνες διαμορφώνονταν τοπικά. Ένα αστείο μεταξύ φίλων, μια συζήτηση σε πανεπιστημιακό αμφιθέατρο ή μια έντονη διαφωνία σε οικογενειακό τραπέζι αξιολογούνταν από ανθρώπους που γνώριζαν το πλαίσιο μέσα στο οποίο εκτυλισσόταν η συζήτηση.
Η τεχνολογία έχει ανατρέψει αυτή την ισορροπία.
Σήμερα μια ανάρτηση στο X, μια παλιά δημοσίευση στο Facebook ή μια αποσπασματική δήλωση από ένα podcast μπορεί να αναπαραχθεί χρόνια αργότερα, να αποκοπεί από το αρχικό της νόημα και να κριθεί από ανθρώπους που δεν γνωρίζουν ούτε το ιστορικό ούτε τις συνθήκες υπό τις οποίες ειπώθηκε.
Η Callard θεωρεί ότι αυτό δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου ουσιαστικά δεν υπάρχει πλέον “αλλού”. Όλες οι κουβέντες, ανεξαρτήτως τόπου και χρόνου, καταλήγουν να συνυπάρχουν στο ίδιο ψηφιακό αρχείο.
Η μόνιμη μνήμη του διαδικτύου
Το διαδίκτυο λειτουργεί πλέον σαν μια παγκόσμια βάση δεδομένων.
Οι παλιές δηλώσεις δεν χάνονται. Δεν ξεχνιούνται. Δεν παραμένουν στο πλαίσιο όπου γεννήθηκαν.
Αντίθετα, μπορούν να επανεμφανιστούν οποιαδήποτε στιγμή, συχνά χωρίς τις απαραίτητες διευκρινίσεις ή το ιστορικό τους πλαίσιο.
Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλοί άνθρωποι αυτολογοκρίνονται περισσότερο από ό,τι στο παρελθόν. Δεν φοβούνται απαραίτητα τους συνομιλητές τους. Φοβούνται το άγνωστο μελλοντικό ακροατήριο.
Η «κουλτούρα της ακύρωσης» μέσα από ένα νέο πρίσμα
Η θεωρία της Callard προσφέρει επίσης μια ενδιαφέρουσα ερμηνεία για το φαινόμενο της cancel culture.
Σε πολλές περιπτώσεις, οι δημόσιες αντιδράσεις δεν αφορούν το σύνολο μιας συζήτησης αλλά ένα μικρό απόσπασμα που απομονώνεται από το αρχικό του περιβάλλον.
Ένα σατιρικό σχόλιο, ένα πανεπιστημιακό παράδειγμα, ένα υποθετικό πείραμα σκέψης ή ακόμη και μια ιδιωτική συνομιλία μπορούν να μεταφερθούν σε ένα εντελώς διαφορετικό κοινό, το οποίο τα αξιολογεί με διαφορετικά κριτήρια.
Η αλλαγή του πλαισίου αλλάζει και το νόημα.
Ο Romano Guardini και ο «άστεγος άνθρωπος»
Εντυπωσιακό είναι ότι παρόμοιες ανησυχίες είχαν διατυπωθεί πολλές δεκαετίες πριν από την εμφάνιση των social media.
Ο καθολικός ιερέας και φιλόσοφος Romano Guardini, στο σημαντικό έργο του “Το Τέλος του Νεότερου Κόσμου” (The End of the Modern World), περιέγραφε τον σύγχρονο άνθρωπο ως έναν “άστεγο άνθρωπο”.
Δεν αναφερόταν φυσικά στην κυριολεκτική έννοια της κατοικίας.
Υποστήριζε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος έχει χάσει το υπαρξιακό του σημείο αναφοράς.
Δεν αισθάνεται πλέον ότι κατέχει μια σταθερή θέση μέσα σε έναν κόσμο με συγκεκριμένη ηθική και πνευματική τάξη.
Αντίθετα, βιώνει την πραγματικότητα ως ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο πεδίο ισχύος, όπου ελάχιστα πράγματα παραμένουν προστατευμένα ή αυτονόητα.
Δύο διαφορετικές αφετηρίες, κοινή διάγνωση
Παρότι η Callard και ο Guardini προέρχονται από διαφορετικές φιλοσοφικές παραδόσεις, οι διαπιστώσεις τους παρουσιάζουν αξιοσημείωτες ομοιότητες.
Η πρώτη εξετάζει κυρίως τον τρόπο με τον οποίο η τεχνολογία μετασχηματίζει τους κανόνες της δημόσιας έκφρασης.
Ο δεύτερος εστιάζει στις βαθύτερες υπαρξιακές συνέπειες της νεωτερικότητας.
Και οι δύο όμως συμφωνούν σε ένα βασικό σημείο:
Η τεχνολογία εξελίσσεται ταχύτερα από την ανθρώπινη ικανότητα να αναπτύξει τους ηθικούς και κοινωνικούς μηχανισμούς που απαιτούνται για τη διαχείρισή της.
Από την κοινότητα στο απρόσωπο βλέμμα
Στον κόσμο που περιγράφει η Callard, η ανθρώπινη επικοινωνία χάνει τη ζεστασιά της τοπικής κοινότητας. Το οικογενειακό τραπέζι, η συζήτηση μεταξύ φίλων ή το πανεπιστημιακό σεμινάριο λειτουργούν με κανόνες κατανόησης, συγχώρεσης και εμπιστοσύνης.
Το διαδίκτυο, αντίθετα, λειτουργεί ως ένα απρόσωπο παγκόσμιο δικαστήριο.
- Δεν υπάρχει προσωπική σχέση.
- Δεν υπάρχει ιστορικό.
- Δεν υπάρχει ιδιαίτερη επιείκεια.
- Υπάρχει μόνο το απομονωμένο απόσπασμα και η δημόσια κρίση.
Η «μη πολιτισμική κουλτούρα»
Ο Guardini περιέγραφε αυτή τη μετάβαση με διαφορετικούς όρους.
Έκανε λόγο για μια “μη πολιτισμική κουλτούρα”, δηλαδή για μια κοινωνία που δεν διαμορφώνει πλέον χαρακτήρες αλλά διαχειρίζεται ανθρώπους.
Κατά την άποψή του, ο πολιτισμός χάνει σταδιακά την παιδευτική του λειτουργία και μετατρέπεται σε μηχανισμό οργάνωσης, ελέγχου και επιρροής.
Η διαπίστωση αυτή αποκτά νέα σημασία στην εποχή των αλγορίθμων και των κοινωνικών δικτύων.
Μπορεί να ξαναβρεθεί το «σπίτι»;
Η Callard προτείνει την επιστροφή σε θεσμούς και κοινότητες που μπορούν να επαναφέρουν το πλαίσιο στην ανθρώπινη επικοινωνία.
Να δημιουργήσουν ξανά χώρους όπου ο λόγος θα κρίνεται από όσους συμμετέχουν πραγματικά στη συζήτηση και όχι από ένα αφηρημένο παγκόσμιο κοινό.
Ο Guardini προχωρά ακόμη βαθύτερα.
Για εκείνον, ο “άστεγος άνθρωπος” θα μπορέσει να ξαναβρεί το σπίτι του μόνο όταν αποκαταστήσει τη σχέση του με το θείο, αναγνωρίζοντας τον εαυτό του ως ηθικό πρόσωπο απέναντι σε έναν προσωπικό αλλά και ελεήμονα “Θεό”.
Ένα ερώτημα για την ψηφιακή εποχή
Η τεχνολογία έχει καταφέρει να ενώσει δισεκατομμύρια ανθρώπους σε ένα κοινό επικοινωνιακό περιβάλλον.
Το ερώτημα όμως παραμένει ανοιχτό:
“Μπορεί μια κοινωνία να διατηρήσει την ελευθερία της σκέψης όταν κάθε λέξη αποθηκεύεται για πάντα και μπορεί να κριθεί από οποιονδήποτε, οποτεδήποτε;”
Ή μήπως η μεγαλύτερη πρόκληση της ψηφιακής εποχής δεν είναι η τεχνητή νοημοσύνη ούτε οι αλγόριθμοι, αλλά η σταδιακή εξαφάνιση του ίδιου του πλαισίου μέσα στο οποίο οι άνθρωποι μαθαίνουν να σκέφτονται, να συζητούν και να συγχωρούν.
Add comment
Comments