Ευρώπη: Οι πολίτες αποταμιεύουν αντί να καταναλώνουν – Το «μαξιλάρι» που φρενάρει την ανάπτυξη

Ο πληθωρισμός επιστρέφει ως φόβος

Ο πληθωρισμός στην Ευρωζώνη έφτασε στο 2,9% τον Ιούλιο, σημαντικά υψηλότερα σε σχέση με έναν χρόνο νωρίτερα. Το επίπεδο αυτό απέχει πολύ από τα ακραία ποσοστά της ενεργειακής κρίσης του 2022 και του 2023.

Όμως για τα νοικοκυριά το πρόβλημα δεν είναι μόνο το σημερινό ποσοστό. Είναι η μνήμη της προηγούμενης κρίσης.

Οι Ευρωπαίοι έχουν ήδη βιώσει μια περίοδο κατά την οποία οι λογαριασμοί ηλεκτρικού ρεύματος, τα τρόφιμα, τα καύσιμα και τα ενοίκια αυξάνονταν ταχύτατα.

Γι’ αυτό και μια νέα άνοδος στις τιμές της ενέργειας μπορεί να προκαλέσει δυσανάλογα μεγάλη αντίδραση στην καταναλωτική ψυχολογία.

Η Γερμανία είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα

Η μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης ίσως αποτελεί το πιο καθαρό παράδειγμα του προβλήματος. Η γερμανική αγορά εργασίας παραμένει σχετικά ανθεκτική.

• Δεν υπάρχει μαζική ανεργία.
• Τα νοικοκυριά δεν φοβούνται σε μεγάλο βαθμό ότι θα χάσουν άμεσα τη δουλειά τους.
• Και όμως η καταναλωτική εμπιστοσύνη παραμένει χαμηλή.

Ο Holger Schmieding της Berenberg Bank θεωρεί ότι αυτό είναι το πραγματικά παράξενο στοιχείο. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, μια ισχυρή αγορά εργασίας θα έπρεπε να δίνει στους καταναλωτές μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και να ενισχύει τις δαπάνες.

Δεν συμβαίνει.

Η εξήγηση, σύμφωνα με τον ίδιο, βρίσκεται στη συσσώρευση διαδοχικών σοκ. Από την πανδημία και μετά, κάθε φορά που η οικονομία φαινόταν να σταθεροποιείται, εμφανιζόταν μια νέα κρίση.

Το αποτέλεσμα είναι μια μόνιμη διάβρωση της αισιοδοξίας.

«Η μία κρίση μετά την άλλη»

Αυτή ίσως είναι η φράση που περιγράφει καλύτερα την ευρωπαϊκή εμπειρία της τελευταίας εξαετίας. Οι Ευρωπαίοι δεν φοβούνται απαραίτητα ένα συγκεκριμένο γεγονός. Φοβούνται πλέον την ίδια την αβεβαιότητα.

Και αυτό δημιουργεί έναν διαφορετικό τρόπο λήψης οικονομικών αποφάσεων. Δεν χρειάζεται να πιστεύεις ότι θα χάσεις τη δουλειά σου για να περιορίσεις την κατανάλωση.

Αρκεί να μην είσαι σίγουρος για το πόσο θα κοστίζει το ηλεκτρικό τον χειμώνα.

• Ή για το αν οι τιμές των τροφίμων θα αυξηθούν ξανά.
• Ή για το αν οι φόροι θα ανέβουν.
• Ή για το αν τα επιτόκια θα παραμείνουν υψηλά.

Σε ένα περιβάλλον συνεχούς αβεβαιότητας, η αποταμίευση μετατρέπεται σε άμυνα.

Γιατί οι Αμερικανοί συμπεριφέρονται διαφορετικά

Η διαφορά Ευρώπης και ΗΠΑ δεν εξηγείται μόνο από την ψυχολογία. Υπάρχει και μια σημαντική διαφορά στον τρόπο με τον οποίο τα νοικοκυριά κατέχουν τον πλούτο τους.

Οι Ευρωπαίοι έχουν πολύ μεγαλύτερο μέρος των χρηματοοικονομικών τους περιουσιακών στοιχείων σε μετρητά και τραπεζικές καταθέσεις.

Περίπου το ένα τρίτο των χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων των ευρωπαϊκών νοικοκυριών βρίσκεται σε μετρητά και καταθέσεις.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το αντίστοιχο ποσοστό είναι περίπου 12%. Οι Αμερικανοί έχουν πολύ μεγαλύτερη έκθεση σε:

• μετοχές,
• αμοιβαία κεφάλαια,
• συνταξιοδοτικά επενδυτικά προγράμματα,
• και γενικότερα στις κεφαλαιαγορές.

Αυτό έχει μεγάλη σημασία όταν τα χρηματιστήρια ανεβαίνουν.

Το «wealth effect» της Wall Street

Όταν ο S&P 500 ή ο Nasdaq καταγράφουν ισχυρές αποδόσεις, εκατομμύρια αμερικανικά νοικοκυριά βλέπουν την αξία των χαρτοφυλακίων τους να αυξάνεται.

Ακόμη κι αν δεν πουλήσουν τις μετοχές τους, αισθάνονται πλουσιότερα. Αυτό είναι το λεγόμενο wealth effect.

Όταν κάποιος βλέπει το συνταξιοδοτικό του χαρτοφυλάκιο ή τις επενδύσεις του να αυξάνονται, είναι περισσότερο διατεθειμένος να αγοράσει αυτοκίνητο, να ταξιδέψει, να ανακαινίσει το σπίτι ή να αυξήσει γενικότερα την κατανάλωσή του.

Οι περισσότεροι Ευρωπαίοι δεν βιώνουν το ίδιο φαινόμενο με την ίδια ένταση. Τα χρήματά τους βρίσκονται κυρίως σε τραπεζικούς λογαριασμούς. Και εκεί ο πληθωρισμός έχει ακριβώς την αντίθετη επίδραση: τους κάνει να αισθάνονται φτωχότεροι.

Η αποταμίευση ως άμυνα απέναντι στην επόμενη κρίση

Ο Rolf Bürkl, επικεφαλής consumer climate στο Nuremberg Institute for Market Decisions, εξηγεί ότι ο συχνότερος λόγος που αναφέρουν οι πολίτες όταν δηλώνουν πως είναι καλή περίοδος για αποταμίευση είναι η δημιουργία ενός ταμείου έκτακτης ανάγκης.

Δεύτερος λόγος είναι ο πληθωρισμός.

Τρίτος, η γενικότερη αβεβαιότητα.

Αυτό δείχνει ότι η σημερινή ευρωπαϊκή αποταμίευση δεν είναι απαραίτητα αποτέλεσμα ευημερίας. Δεν σημαίνει ότι τα νοικοκυριά έχουν τόσο πολλά χρήματα ώστε απλώς δεν ξέρουν πού να τα ξοδέψουν.

Σε μεγάλο βαθμό πρόκειται για προληπτική αποταμίευση. Οι πολίτες δημιουργούν αποθέματα επειδή φοβούνται ότι θα τα χρειαστούν.

Ο πληθωρισμός έφαγε και τις ίδιες τις αποταμιεύσεις

Υπάρχει μάλιστα ένα ακόμη παράδοξο. Ο πληθωρισμός δεν μείωσε μόνο την αγοραστική δύναμη των μισθών. Μείωσε και την πραγματική αξία των χρημάτων που είχαν ήδη στην άκρη τα νοικοκυριά.

Αν κάποιος είχε €20.000 σε έναν τραπεζικό λογαριασμό πριν από την έκρηξη του πληθωρισμού, το ποσό εξακολουθεί να γράφει €20.000. Η πραγματική αγοραστική του δύναμη όμως είναι χαμηλότερη.

Γι’ αυτό πολλά νοικοκυριά προσπαθούν σήμερα να ξαναχτίσουν το "μαξιλάρι" που θεωρούν ότι έχασαν. Και αυτό σημαίνει ακόμη περισσότερη αποταμίευση.

Ο φαύλος κύκλος της ευρωπαϊκής οικονομίας

Εδώ δημιουργείται ένα δύσκολο οικονομικό παράδοξο.

Κάθε νοικοκυριό ξεχωριστά συμπεριφέρεται λογικά:

• Αν υπάρχει αβεβαιότητα, είναι συνετό να αποταμιεύεις.
• Αν φοβάσαι τον πληθωρισμό, δημιουργείς μεγαλύτερο απόθεμα.
• Αν δεν ξέρεις τι θα συμβεί στην οικονομία, περιορίζεις τις μη αναγκαίες αγορές.
• Αν όμως κάνουν όλοι το ίδιο ταυτόχρονα, η συνολική οικονομία επιβραδύνεται.
• Οι επιχειρήσεις βλέπουν μικρότερη ζήτηση.
• Περιορίζουν τις επενδύσεις.
• Οι πωλήσεις αυξάνονται πιο αργά.
• Η ανάπτυξη παραμένει χαμηλή.
• Και η χαμηλή ανάπτυξη ενισχύει με τη σειρά της την απαισιοδοξία των καταναλωτών.

Αυτό είναι το κλασικό παράδοξο της αποταμίευσης. Αυτό που είναι συνετό για το άτομο μπορεί να αποδειχθεί επιβαρυντικό για την οικονομία συνολικά.

Η Ευρώπη χρειάζεται τον καταναλωτή

Για χρόνια, μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής ανάπτυξης στηριζόταν στις εξαγωγές. Ιδιαίτερα στη Γερμανία, το οικονομικό μοντέλο βασίστηκε στις βιομηχανικές εξαγωγές προς την Κίνα, τις ΗΠΑ και άλλες αγορές.

Αυτό το μοντέλο βρίσκεται σήμερα υπό πίεση. 

• Η Κίνα έχει γίνει πολύ ισχυρότερος ανταγωνιστής.
• Το παγκόσμιο εμπόριο είναι πιο κατακερματισμένο.
• Οι δασμοί έχουν αυξηθεί.
• Η γεωπολιτική έχει επιστρέψει στην οικονομία.

Σε αυτό το νέο περιβάλλον, η Ευρώπη χρειάζεται περισσότερο από ποτέ την εσωτερική της ζήτηση. Χρειάζεται δηλαδή τους Ευρωπαίους να καταναλώσουν.

Όμως αυτοί επιλέγουν να αποταμιεύσουν.

Τα χρήματα υπάρχουν – η εμπιστοσύνη λείπει

Αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο στοιχείο. Το πρόβλημα της Ευρώπης δεν είναι ότι τα νοικοκυριά δεν διαθέτουν καθόλου οικονομικούς πόρους.

Υπάρχει ένα σημαντικό απόθεμα αποταμιεύσεων. Υπάρχει επίσης σχετικά ισχυρή αγορά εργασίας σε πολλές χώρες.

Το πρόβλημα είναι ότι οι πολίτες δεν αισθάνονται αρκετά ασφαλείς για να ξοδέψουν. Και αυτό είναι πολύ δυσκολότερο να διορθωθεί από μια απλή αύξηση μισθών ή μια μείωση επιτοκίων.

Η εμπιστοσύνη χτίζεται αργά. Και έπειτα από χρόνια συνεχών κρίσεων, μπορεί να χρειαστεί πολύ περισσότερο χρόνο για να επιστρέψει.

Η νέα ενεργειακή κρίση είναι το χειρότερο δυνατό timing

Η άνοδος των τιμών της ενέργειας έρχεται επομένως σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη στιγμή. Η Ευρώπη μόλις είχε αρχίσει να ελπίζει ότι η σταδιακή αποκλιμάκωση του πληθωρισμού και των επιτοκίων θα ενίσχυε την κατανάλωση.

Αν όμως τα νοικοκυριά αρχίσουν ξανά να φοβούνται ακριβότερο πετρέλαιο, φυσικό αέριο και ηλεκτρική ενέργεια, μπορεί να αναβάλουν ακόμη περισσότερο τις μεγάλες αγορές σε:

• Αυτοκίνητα.
• Έπιπλα.
• Ηλεκτρικές συσκευές.
• Ταξίδια.
• Ανακαινίσεις.

Όλα αυτά είναι οι δαπάνες που μπορούν εύκολα να μεταφερθούν για αργότερα. Και όταν εκατομμύρια νοικοκυριά τις αναβάλλουν ταυτόχρονα, η ανάπτυξη αισθάνεται αμέσως το αποτέλεσμα.

Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα δεν μπορεί να λύσει μόνη της το πρόβλημα

Η νομισματική πολιτική μπορεί να βοηθήσει. Χαμηλότερα επιτόκια μειώνουν το κόστος δανεισμού. Κάνουν τα στεγαστικά δάνεια πιο προσιτά. Ενισχύουν τις επενδύσεις. Μειώνουν το κίνητρο διατήρησης χρημάτων σε καταθέσεις.

Όμως η ΕΚΤ δεν μπορεί να δημιουργήσει από μόνη της αισιοδοξία.

Αν οι καταναλωτές φοβούνται την επόμενη ενεργειακή κρίση, τον επόμενο πόλεμο ή την επόμενη πληθωριστική έξαρση, ακόμη και χαμηλότερα επιτόκια μπορεί να μην είναι αρκετά για να τους κάνουν να ανοίξουν το πορτοφόλι.

Το μεγάλο ευρωπαϊκό παράδοξο

Η Ευρώπη διαθέτει σήμερα κάτι που πολλές οικονομίες θα ήθελαν να έχουν: τεράστιες ιδιωτικές αποταμιεύσεις.

Κι όμως αυτές οι αποταμιεύσεις λειτουργούν ταυτόχρονα ως φρένο στην οικονομική δραστηριότητα.

Τα χρήματα υπάρχουν. Αλλά παραμένουν σε τραπεζικούς λογαριασμούς. Η ανάπτυξη χρειάζεται να μετατραπούν σε ταξίδια, αυτοκίνητα, εστιατόρια, κατοικίες, υπηρεσίες και επενδύσεις.

Για να συμβεί αυτό, όμως, χρειάζεται κάτι που δεν μπορεί να επιβάλει ούτε μια κυβέρνηση ούτε μια κεντρική τράπεζα: εμπιστοσύνη στο μέλλον.

Και αυτή ακριβώς είναι σήμερα ίσως η μεγαλύτερη οικονομική έλλειψη της Ευρώπης.

Μετά από έξι χρόνια κατά τα οποία η μία κρίση διαδεχόταν την άλλη, τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά έχουν μάθει ένα μάθημα: να περιμένουν το επόμενο σοκ.

Όσο αυτή η ψυχολογία δεν αλλάζει, το μεγάλο αποταμιευτικό "μαξιλάρι" της Ευρώπης θα παραμένει ταυτόχρονα η μεγαλύτερη δυνητική πηγή ανάκαμψης και ένα από τα σημαντικότερα εμπόδια για να ξεκινήσει αυτή η ανάκαμψη.