Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 η Κούβα βρέθηκε μπροστά σε ένα πρόβλημα που δύσκολα θα συναντούσε κανείς σε εγχειρίδιο οικονομικής πολιτικής.
Από την Κίρκη | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Η Ανατολική Γερμανία είχε σταματήσει να υπάρχει. Οι παραδόσεις γάλακτος σε σκόνη προς την Κούβα είχαν διακοπεί. Η Σοβιετική Ένωση, λίγο πριν από τη δική της κατάρρευση, είχε περιορίσει τις εξαγωγές βουτύρου.
Η Αβάνα δεν διέθετε αρκετό σκληρό νόμισμα για να αντικαταστήσει εύκολα αυτές τις εισαγωγές από τη διεθνή αγορά, ενώ η εγχώρια κτηνοτροφία δεν παρήγαγε αρκετό γάλα για να καλύψει όλες τις ανάγκες. Κάπου εκεί προέκυψε ένα σχεδόν σουρεαλιστικό δίλημμα: Βούτυρο ή παγωτό;
Η κυβέρνηση επέλεξε: παγωτό.
Δεν πρόκειται για αντικομμουνιστικό ανέκδοτο που κυκλοφόρησε μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης.
Το 1991 οι Los Angeles Times κατέγραφαν την επιλογή ευθέως. Ο Eugenio R. Balari, επικεφαλής τότε κυβερνητικού ινστιτούτου για την εσωτερική ζήτηση, εξηγούσε ότι το παγωτό θεωρούνταν σημαντικό για ένα θερμό κλίμα και αποτελούσε πηγή θερμίδων, λίπους και πρωτεΐνης.
Για να καταλάβουμε όμως πώς μια χώρα έφτασε να αντιμετωπίζει ως ζήτημα οικονομικής πολιτικής την επιλογή μεταξύ βουτύρου και παγωτού, πρέπει να γυρίσουμε σχεδόν τρεις δεκαετίες πίσω. Γιατί η ιστορία της Coppelia δεν είναι απλώς η ιστορία ενός παγωτατζίδικου.
Είναι η ιστορία μιας πολύ μεγαλύτερης φιλοδοξίας: να αποδείξει η κουβανική επανάσταση ότι μπορούσε να προσφέρει στους πολίτες της ακόμη και τα σύμβολα της αμερικανικής καταναλωτικής αφθονίας - και μάλιστα καλύτερα.
Ο Φιντέλ είχε μια αδυναμία
Ο Φιντέλ Κάστρο μπορεί να είχε συγκρουστεί με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Με το αμερικανικό παγωτό, όμως, τα πράγματα ήταν διαφορετικά.
Το Guardian, σε εκτενή ιστορική έρευνα για την Coppelia, αναφέρει ότι τη δεκαετία του 1960 ο Κάστρο ζήτησε από τον Κουβανό πρεσβευτή στον Καναδά να του στείλει 28 δοχεία παγωτού Howard Johnson’s, μιας από τις μεγαλύτερες τότε αμερικανικές αλυσίδες εστίασης.
Δοκίμασε τις γεύσεις και αποφάσισε ότι η Κούβα μπορούσε να κάνει κάτι μεγαλύτερο και καλύτερο - αλλά αρκετά φθηνό ώστε να είναι διαθέσιμο σε όλους. Το παγωτό αποκτούσε πλέον πολιτική διάσταση.
Δεν θα ήταν πολυτέλεια. Θα ήταν προϊόν για τον λαό.
Helado por el pueblo
Η κυβέρνηση δημιούργησε ένα σύγχρονο εργοστάσιο παγωτού κοντά στον δρόμο προς το αεροδρόμιο της Αβάνας. Ο εξοπλισμός εισήχθη από την Ολλανδία και τη Σουηδία. Την επιχείρηση ανέλαβε να οργανώσει η Celia Sánchez, μία από τις στενότερες συνεργάτιδες του Κάστρο από τα χρόνια της επανάστασης.
Στις 4 Ιουνίου 1966 άνοιξε στην περιοχή Vedado της Αβάνας ένα από τα πιο χαρακτηριστικά καταναλωτικά εγχειρήματα της κουβανικής επανάστασης: η Coppelia.
Το φουτουριστικό κτίριο, σχεδιασμένο από τον αρχιτέκτονα Mario Girona, έμοιαζε περισσότερο με διαστημόπλοιο μέσα σε ένα πάρκο παρά με παγωτατζίδικο. Και στην αρχή η υπόσχεση της αφθονίας ήταν πραγματική. Η Coppelia προσέφερε 26 διαφορετικές γεύσεις. Με τα χρόνια ο αριθμός ξεπέρασε τις 50.
Για τον μέσο Κουβανό ήταν κάτι πρωτόγνωρο. Μπορούσε να καθίσει σε ένα εντυπωσιακό περιβάλλον και, με πολύ μικρό κόστος, να καταναλώσει ένα προϊόν που αλλού θα μπορούσε να θεωρηθεί πολυτέλεια.
Η Coppelia έγινε γρήγορα θεσμός. Και αυτό έχει σημασία. Γιατί δεν ήταν απλώς μια προπαγανδιστική βιτρίνα. Οι Κουβανοί την αγάπησαν πραγματικά.
Υπήρχε όμως ένα μικρό πρόβλημα
Για να παράγεις τεράστιες ποσότητες παγωτού χρειάζεσαι κάτι πολύ συγκεκριμένο: Γάλα. Και εδώ οι φιλοδοξίες της επανάστασης συναντούσαν τη βιολογία.
Η παραδοσιακή κουβανική κτηνοτροφία βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό σε βοοειδή Cebú (Zebu), προσαρμοσμένα στο τροπικό περιβάλλον αλλά όχι διάσημα για τις τεράστιες αποδόσεις τους σε γάλα. Οι Holstein, αντίθετα, ήταν πολύ πιο παραγωγικές γαλακτοπαραγωγές αγελάδες. Είχαν όμως εξελιχθεί για πολύ διαφορετικές κλιματικές συνθήκες.
Η επαναστατική Κούβα αποφάσισε ουσιαστικά ότι θα προσπαθούσε να συνδυάσει τα δύο. Ξεκίνησε ένα τεράστιο πρόγραμμα αλλαγής της κτηνοτροφίας, με εισαγωγή γενετικού υλικού Holstein - ιδιαίτερα από τον Καναδά - και εκτεταμένες διασταυρώσεις με Cebú. Παράλληλα κατασκευάστηκαν νέες εγκαταστάσεις και επιχειρήθηκε η μετάβαση σε ένα πολύ πιο εντατικό μοντέλο γαλακτοπαραγωγής.
Η φιλοδοξία ήταν πολύ μεγαλύτερη από την Coppelia. Η Κούβα ήθελε να δημιουργήσει μια πραγματική επανάσταση του γάλακτος.
Η αγελάδα της επανάστασης
Και τότε εμφανίστηκε η Ubre Blanca. Στα ελληνικά το όνομά της σημαίνει περίπου "Λευκός Μαστός". Γεννήθηκε στην Isla de la Juventud και ήταν προϊόν ακριβώς αυτής της προσπάθειας διασταύρωσης και μετασχηματισμού της κουβανικής κτηνοτροφίας. Το 1981 άρχισε να καταγράφει εκπληκτικές αποδόσεις γάλακτος.
Αρχικά έγινε εθνική είδηση. Στη συνέχεια μετατράπηκε σε κάτι πολύ περισσότερο: σε σύμβολο του σοσιαλιστικού εκσυγχρονισμού. Η ακαδημαϊκή έρευνα του ιστορικού Reinaldo Funes Monzote δείχνει ότι για τον Κάστρο και τους επιστήμονες του κτηνοτροφικού προγράμματος η Ubre Blanca δεν παρουσιαζόταν απλώς ως μια εξαιρετική αγελάδα.
Ήταν η απόδειξη ότι οι πολυετείς προσπάθειες μεταμόρφωσης της κουβανικής κτηνοτροφίας απέδιδαν.
Το 1982 η Ubre Blanca κατέγραψε διεθνώς αξιοσημείωτες επιδόσεις σε ημερήσια και συνολική παραγωγή γάλακτος. Μια αγελάδα είχε γίνει σχεδόν εθνική διασημότητα.
Από μία αγελάδα σε ολόκληρη οικονομική πολιτική
Εδώ όμως εμφανίζεται ένα κλασικό πρόβλημα οικονομικής σκέψης. Η ύπαρξη μιας εξαιρετικής αγελάδας δεν σημαίνει ότι μπορείς να αναπαράγεις την απόδοσή της σε εκατομμύρια ζώα. Ένα ρεκόρ είναι μια ακραία περίπτωση. Η οικονομική πολιτική χρειάζεται μέσους όρους.
Η ίδια ακαδημαϊκή έρευνα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα επειδή αποφεύγει και την αντίστροφη υπερβολή. Η κουβανική προσπάθεια δεν ήταν ολοκληρωτική αποτυχία. Υπήρξε πραγματικός εκσυγχρονισμός της κτηνοτροφίας και αύξηση της παραγωγής γάλακτος. Αλλά οι εξαιρετικά φιλόδοξοι στόχοι που είχαν τεθεί από τη δεκαετία του 1960 δεν επιτεύχθηκαν.
Και το σύστημα που δημιουργήθηκε παρέμενε ευάλωτο. Αυτό θα φαινόταν δραματικά όταν εξαφανίστηκε ο μεγάλος οικονομικός προστάτης της Κούβας.
Και τότε κατέρρευσε ο σοβιετικός κόσμος
- 1989 - Πτώση του Τείχους του Βερολίνου.
- 1990 - Επανένωση της Γερμανίας.
- 1991 - Διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης.
Για την Κούβα αυτό δεν ήταν απλώς μια γεωπολιτική αλλαγή. Ήταν οικονομικός σεισμός. Η χώρα έχανε εμπορικές σχέσεις που της επέτρεπαν να αποκτά προϊόντα χωρίς να χρειάζεται το σκληρό συνάλλαγμα που θα απαιτούσε η παγκόσμια αγορά.
Η Ανατολική Γερμανία, μέχρι τότε ένας από τους σημαντικότερους εμπορικούς εταίρους της Κούβας, σταμάτησε μεταξύ άλλων τις αποστολές γάλακτος σε σκόνη. Η Σοβιετική Ένωση περιόρισε τις εξαγωγές βουτύρου. Η Κούβα δεν είχε αρκετό συνάλλαγμα για να αγοράσει εύκολα τις ποσότητες που έλειπαν από άλλους προμηθευτές.
Και οι κουβανικές αγελάδες δεν μπορούσαν να καλύψουν τη διαφορά. Η μεγάλη επανάσταση του γάλακτος είχε φτάσει μπροστά στο τεστ της πραγματικότητας.
Βούτυρο ή παγωτό;
Και κάπου εδώ η ιστορία επιστρέφει στην Coppelia. Υπήρχε περιορισμένη ποσότητα γάλακτος και γαλακτοκομικών πρώτων υλών. Η κυβέρνηση έπρεπε να αποφασίσει πού θα κατευθυνθούν. Οι Los Angeles Times το περιέγραψαν το 1991 με τρόπο που δύσκολα ξεχνιέται: η Κούβα έπρεπε να επιλέξει ανάμεσα στο βούτυρο και το παγωτό. Επέλεξε το παγωτό.
Η απόφαση ακούγεται εξωφρενική. Αλλά είχε μια συγκεκριμένη λογική. Το παγωτό ήταν εξαιρετικά δημοφιλές. Ήταν προσιτό. Η Coppelia απασχολούσε πολλούς εργαζομένους. Είχε μετατραπεί σε έναν από τους σημαντικότερους κοινωνικούς χώρους της Αβάνας. Και η κυβέρνηση το αντιμετώπιζε ακόμη και ως διατροφικό προϊόν.
Στην τροπική Κούβα, υποστήριζε κυβερνητικός αξιωματούχος, το παγωτό ήταν μια ελκυστική κρύα τροφή που παρείχε θερμίδες, λίπος και πρωτεΐνη. Δεν ήταν επομένως απλώς "ο Φιντέλ αγαπούσε το παγωτό, άρα κράτησε το παγωτό".
Η πραγματικότητα ήταν πιο ενδιαφέρουσα. Η Coppelia είχε αποκτήσει τέτοια πολιτική, κοινωνική και συμβολική σημασία, ώστε η διατήρησή της αποτελούσε πλέον κρατική προτεραιότητα.
Αλλά η αφθονία είχε αρχίσει να εξαφανίζεται
Η Coppelia εξακολουθούσε να λειτουργεί. Οι Κουβανοί εξακολουθούσαν να σχηματίζουν τεράστιες ουρές. Το παγωτό εξακολουθούσε να είναι φθηνό. Αλλά κάτι είχε αλλάξει: οι επιλογές. Στην ακμή της, η Coppelia είχε προσφέρει περισσότερες από 50 γεύσεις. Το 1991 η επίσημη λίστα είχε περιοριστεί στις 16.
Και όταν δημοσιογράφος των Los Angeles Times επισκέφθηκε το κατάστημα, εκείνη την ημέρα υπήρχαν μόλις έξι διαθέσιμες γεύσεις. Μέχρι το βράδυ είχε απομείνει μία. Το παγωτό υπήρχε. Η ποικιλία όμως εξαφανιζόταν.
Και αυτό είναι ίσως η καλύτερη μικρογραφία του προβλήματος.
Η τιμή δεν εξαφανίζει τη σπανιότητα
Εδώ συναντάμε ξανά ένα θέμα που είδαμε στην κομμουνιστική Πολωνία. Μια κυβέρνηση μπορεί να αποφασίσει ότι το παγωτό θα είναι φθηνό. Αυτό μπορεί πράγματι να κάνει το προϊόν οικονομικά προσβάσιμο.
Δεν μπορεί όμως με την ίδια απόφαση να δημιουργήσει περισσότερο γάλα, περισσότερη κρέμα, περισσότερες ζωοτροφές, περισσότερη ενέργεια, περισσότερα ανταλλακτικά ή περισσότερο συνάλλαγμα.
Αν η τιμή παραμένει πολύ χαμηλή ενώ η προσφορά είναι περιορισμένη, η σπανιότητα δεν εξαφανίζεται. Απλώς αλλάζει μορφή. Στην αγορά μπορεί να εμφανιστεί ως υψηλότερη τιμή. Σε ένα σύστημα διοικητικά καθορισμένων τιμών μπορεί να εμφανιστεί ως ουρά.
Και στην Coppelia οι ουρές μπορούσαν να είναι τεράστιες. Το 1991 καταγράφονταν αναμονές που σε περιόδους μεγάλης ζήτησης ξεπερνούσαν ακόμη και τις δύο ώρες. Δεκαετίες αργότερα το ίδιο χαρακτηριστικό παρέμενε: το 2015 το Guardian κατέγραφε αναμονές μίας ή ακόμη και δύο ωρών και πολύ περιορισμένο αριθμό διαθέσιμων γεύσεων.
Το παγωτό παρέμενε φθηνό σε χρήμα. Αλλά ο καταναλωτής πλήρωνε και με κάτι άλλο: τον χρόνο του.
Η πραγματική τιμή ενός παγωτού
Ας υποθέσουμε ότι ένα παγωτό κοστίζει ελάχιστα. Αλλά για να το αποκτήσεις πρέπει να περιμένεις δύο ώρες. Η οικονομική του τιμή δεν είναι πλέον μόνο η τιμή σε πέσος. Είναι η χρηματική τιμή, συν τις δύο ώρες αναμονής, συν την αβεβαιότητα για το αν θα υπάρχει η γεύση που θέλεις, συν το κόστος ευκαιρίας του χρόνου σου.
Η επίσημη τιμή μπορεί επομένως να παραμένει σχεδόν αμετάβλητη. Η πραγματική τιμή όμως να αυξάνεται. Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα των οικονομιών ελλείψεων: η σπανιότητα πάντα κάπου εμφανίζεται.
Αν δεν επιτρέπεται να εμφανιστεί στην τιμή, εμφανίζεται στην ποσότητα, στην ποιότητα, στην επιλογή ή στον χρόνο αναμονής.
Από τις 50 γεύσεις στη μία
Η αντίθεση είναι σχεδόν κινηματογραφική.
- Το 1966 η Coppelia ξεκίνησε με 26 γεύσεις. Αργότερα ξεπέρασε τις 50.
- Το 1991 υπήρχαν 16 στον κατάλογο.
- Σε μια συγκεκριμένη ημέρα υπήρχαν έξι διαθέσιμες.
- Μέχρι το βράδυ είχε απομείνει μία.
Και χρόνια αργότερα, το 2015, ο δημοσιογράφος του Guardian έβλεπε έναν πίνακα με τρεις γεύσεις να καταλήγει σε δύο όσο περίμενε στην ουρά. Εδώ βρίσκεται η ειρωνεία της ιστορίας της Coppelia.
Το project είχε ξεκινήσει ως επίδειξη αφθονίας. Κατέληξε να αποτελεί έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς χώρους όπου οι Κουβανοί μπορούσαν να παρατηρήσουν καθημερινά τη διαχείριση της έλλειψης.
Αλλά η Coppelia δεν απέτυχε ως κοινωνικός θεσμός
Θα ήταν άδικο να σταματήσουμε εδώ. Γιατί υπάρχει μια πλευρά της ιστορίας που κάνει την Coppelia πολύ πιο ενδιαφέρουσα από ένα ακόμη παράδειγμα οικονομικού σχεδιασμού. Οι Κουβανοί δεν την αντιμετώπιζαν απλώς ως κρατικό κατάστημα. Την έκαναν δικό τους χώρο.
Εκεί πήγαιναν οικογένειες, φοιτητές, ζευγάρια, παιδιά και συνταξιούχοι. Έγινε τόπος συναντήσεων και μέρος της συλλογικής μνήμης της Αβάνας. Το Guardian κατέγραψε Κουβανούς που, παρά την υποβάθμιση της ποιότητας και τη μείωση των γεύσεων, εξακολουθούσαν να τη θεωρούν πολύ περισσότερο από ένα παγωτατζίδικο.
Η Coppelia μπήκε ακόμη και στην πολιτιστική ιστορία της χώρας. Η περίφημη κουβανική ταινία "Fresa y Chocolate" – "Φράουλα και Σοκολάτα" χρησιμοποιεί την Coppelia ως κεντρικό σημείο συνάντησης των δύο πρωταγωνιστών. Άρα το παράδοξο είναι ακόμη μεγαλύτερο.
Ένα κρατικό project που γεννήθηκε μέσα στην πολιτική και την ιδεολογία απέκτησε τελικά μια αυθεντική κοινωνική ζωή που ξεπερνούσε και τα δύο.
Το οικονομικό μάθημα της Coppelia
Η ιστορία δεν μας λέει ότι ήταν παράλογο να θέλει μια κυβέρνηση περισσότερο γάλα. Ούτε ότι ήταν παράλογο να προσφέρει ένα προσιτό προϊόν στους πολίτες. Ούτε καν ότι το πρόγραμμα εκσυγχρονισμού της κουβανικής κτηνοτροφίας δεν πέτυχε τίποτε.
Η ιστορική έρευνα δείχνει ότι υπήρξε πραγματικός εκσυγχρονισμός και αύξηση της γαλακτοπαραγωγής. Το μάθημα βρίσκεται αλλού.
Μια κυβέρνηση μπορεί να ορίσει την τιμή του παγωτού, τον αριθμό των καταστημάτων, τον στόχο παραγωγής γάλακτος, το πρόγραμμα γενετικής βελτίωσης και την κατανομή των πρώτων υλών. Αλλά δεν μπορεί να καταργήσει τη σπανιότητα.
Όταν οι πόροι δεν επαρκούν, κάποια επιλογή πρέπει να γίνει. Και στις αρχές της δεκαετίας του 1990 η Κούβα έφτασε σε μια επιλογή που συμπυκνώνει ολόκληρη την ιστορία: Βούτυρο ή παγωτό; Επέλεξε το παγωτό.
Από την υπόσχεση της αφθονίας στη διαχείριση της έλλειψης
Το 1966 η Coppelia ήταν μια δήλωση αυτοπεποίθησης. Η επανάσταση δεν θα έδινε στους Κουβανούς μόνο τα βασικά. Θα τους έδινε και απολαύσεις. Και θα τις έκανε διαθέσιμες σε όλους.
Ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα, το κτίριο ήταν ακόμη εκεί. Οι Κουβανοί εξακολουθούσαν να έρχονται κατά χιλιάδες. Αλλά ο κόσμος γύρω του είχε αλλάξει. Η Ανατολική Γερμανία είχε εξαφανιστεί. Η Σοβιετική Ένωση κατέρρεε. Το γάλα σε σκόνη λιγόστευε. Το βούτυρο είχε γίνει σπάνιο. Οι 50 γεύσεις είχαν γίνει 16. Οι 16 μπορούσαν μέσα σε μια ημέρα να γίνουν έξι. Και οι έξι, μία.
Η Coppelia είχε ξεκινήσει ως προσπάθεια να αποδειχθεί ότι ο σοσιαλισμός μπορούσε να δημιουργήσει τη δική του εκδοχή της καταναλωτικής αφθονίας. Τελικά έγινε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: ένα ζωντανό μνημείο της προσπάθειας μιας ολόκληρης οικονομίας να συμφιλιώσει την πολιτική υπόσχεση της αφθονίας με την οικονομική πραγματικότητα της σπανιότητας.
Και ίσως γι’ αυτό η τελευταία εικόνα της ιστορίας δεν είναι ούτε ο Φιντέλ Κάστρο ούτε η Ubre Blanca. Είναι ένας Κουβανός στην ουρά της Coppelia. Έχει χρήματα στην τσέπη. Το παγωτό είναι ακόμη φθηνό.
Μπροστά του όμως βρίσκεται μια ουρά δύο ωρών. Και όταν επιτέλους φτάσει στο ταμείο, μπορεί να ανακαλύψει ότι από τις δεκάδες γεύσεις που κάποτε υποσχόταν η "σοσιαλιστική μητρόπολη του παγωτού" έχει απομείνει μόνο μία.
Γιατί μια κυβέρνηση μπορεί να καθορίσει την τιμή του παγωτού. Μπορεί ακόμη και να επιλέξει το παγωτό αντί για το βούτυρο. Αυτό που δεν μπορεί να κάνει με ένα διάταγμα είναι να δημιουργήσει περισσότερο γάλα.
Add comment
Comments