Την άνοιξη του 1958, η Κίνα απέκτησε έναν καινούργιο εχθρό. Δεν ήταν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν ήταν η Ταϊβάν. Δεν ήταν κάποια "αντεπαναστατική" οργάνωση. Ήταν ένα μικρό πουλί που ζύγιζε λίγες δεκάδες γραμμάρια. Το σπουργίτι.
Από την Αργώ | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Η λογική φαινόταν σχεδόν ακαταμάχητη. Τα σπουργίτια τρώνε σιτηρά. Τα σιτηρά χρειάζονται για να τραφούν οι άνθρωποι. Άρα, αν μειώσουμε δραστικά τα σπουργίτια, περισσότερο σιτάρι θα καταλήξει στους ανθρώπους. Μια απλή εξίσωση. Μόνο που από αυτήν έλειπε μια μικρή λεπτομέρεια: τα σπουργίτια δεν έτρωγαν μόνο σιτηρά.
Έτρωγαν και έντομα. Και η προσπάθεια να εξαφανιστεί ένας κρίκος από ένα πολύπλοκο οικοσύστημα θα γινόταν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του τι μπορεί να συμβεί όταν η πολιτική βεβαιότητα προηγείται της επιστημονικής γνώσης.
Το Μεγάλο Άλμα προς τα Εμπρός
Το 1958 ο Μάο Τσετούνγκ ξεκίνησε το Μεγάλο Άλμα προς τα Εμπρός, μια τεράστια προσπάθεια να μεταμορφωθεί με πρωτοφανή ταχύτητα η Κίνα από αγροτική κοινωνία σε βιομηχανική δύναμη. Εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι οργανώθηκαν σε λαϊκές κομμούνες. Η γεωργία κολεκτιβοποιήθηκε ακόμη περισσότερο. Η παραγωγή έπρεπε να αυξηθεί θεαματικά. Η βιομηχανική ανάπτυξη έπρεπε να επιταχυνθεί. Η χώρα έπρεπε να κάνει μέσα σε λίγα χρόνια αυτό που άλλες οικονομίες είχαν χρειαστεί δεκαετίες για να πετύχουν. Μέσα σε αυτό το κλίμα μαζικής κινητοποίησης εντάθηκε και μια μεγάλη εκστρατεία δημόσιας υγείας: η εξόντωση των "Τεσσάρων Παρασίτων".
Οι τέσσερις εχθροί ήταν οι αρουραίοι, οι μύγες, τα κουνούπια και τα σπουργίτια. Η εκστρατεία δεν ήταν εξ ολοκλήρου παράλογη. Η Κίνα αντιμετώπιζε πραγματικά σοβαρά προβλήματα δημόσιας υγείας και προηγούμενες υγειονομικές κινητοποιήσεις είχαν συμβάλει στην αντιμετώπιση ασθενειών και στη βελτίωση των συνθηκών υγιεινής. Μια ιστορική μελέτη της εκστρατείας στη Guangzhou επισημαίνει ακριβώς αυτή τη διπλή εικόνα: οι σχετικές εκστρατείες είχαν αρχικά πραγματικά οφέλη για τη δημόσια υγεία, αλλά γύρω στο 1958 η προσέγγιση έγινε πολύ πιο ριζοσπαστική και η υπερβολική εξόντωση των σπουργιτιών είχε σοβαρές οικολογικές και αγροτικές συνέπειες.
Το σπουργίτι, σε αντίθεση με τα κουνούπια ή τις μύγες, είχε μπει στη λίστα για έναν διαφορετικό λόγο. Έτρωγε σιτηρά. Άρα θεωρήθηκε εχθρός της παραγωγής.
Πόσο σιτάρι τρώει ένα σπουργίτι;
Η σκέψη πίσω από την εκστρατεία είχε την ελκυστικότητα μιας απλής αριθμητικής πράξης. Ένα σπουργίτι τρώει μια ποσότητα σιτηρών. Ένα εκατομμύριο σπουργίτια τρώνε πολύ περισσότερα. Εκατοντάδες εκατομμύρια σπουργίτια τρώνε μια τεράστια ποσότητα. Άρα: σκοτώνουμε τα σπουργίτια και κρατάμε τα σιτηρά. Αυτό είναι ένα κλασικό σφάλμα όταν εξετάζουμε ένα πολύπλοκο σύστημα. Μετράμε αυτό που βλέπουμε. Αγνοούμε τις σχέσεις που δεν βλέπουμε. Το σιτάρι που έτρωγε ένα πουλί ήταν ορατό. Τα έντομα που δεν θα έτρωγε εάν το σκοτώναμε ήταν πολύ δυσκολότερο να υπολογιστούν.
Μια ολόκληρη χώρα κυνηγάει πουλιά
Η εκστρατεία πήρε χαρακτηριστικά μαζικής πολιτικής κινητοποίησης. Μαθητές, εργαζόμενοι, αγρότες και κάτοικοι των πόλεων κινητοποιήθηκαν εναντίον των σπουργιτιών. Φωλιές καταστρέφονταν. Αυγά έσπαγαν. Πουλιά σκοτώνονταν. Και χρησιμοποιήθηκε μια ιδιαίτερα εντυπωσιακή μέθοδος. Οι άνθρωποι δημιουργούσαν συνεχώς θόρυβο ώστε τα σπουργίτια να μην μπορούν να ηρεμήσουν και να προσγειωθούν. Κατσαρόλες. Τηγάνια. Τύμπανα. Γκονγκ. Ολόκληρες γειτονιές μπορούσαν να συμμετέχουν.
Τα πουλιά αναγκάζονταν να παραμένουν στον αέρα μέχρι να εξαντληθούν. Η κινητοποίηση ήταν τέτοια ώστε υλικό της αμερικανικής National Library of Medicine, βασισμένο σε κινεζικά αντικείμενα της περιόδου, περιγράφει την εντολή του Μαΐου 1958 ως κινητοποίηση ολόκληρου του πληθυσμού, ακόμη και μικρών παιδιών, για την εξάλειψη των τεσσάρων παρασίτων.
Για λίγο, το σχέδιο φαινόταν να λειτουργεί. Τα σπουργίτια μειώνονταν. Ο στόχος επιτυγχανόταν. Και ακριβώς εκεί βρισκόταν το πρόβλημα.
Το KPI ήταν εξαιρετικό
Αν υπήρχε ένας πίνακας επιδόσεων της εκστρατείας, θα μπορούσε να δείχνει εντυπωσιακός. Περισσότερα νεκρά σπουργίτια. Λιγότερες φωλιές. Λιγότερα πουλιά πάνω από τα χωράφια. Ο πολιτικός στόχος μπορούσε να μετρηθεί. Αλλά ο πραγματικός στόχος δεν ήταν να υπάρχουν λιγότερα σπουργίτια. Ο πραγματικός στόχος ήταν: να υπάρχει περισσότερο φαγητό. Και αυτά τα δύο δεν ήταν το ίδιο πράγμα.
Το λάθος που δεν χωρούσε στην εξίσωση
Τα σπουργίτια ήταν καταναλωτές σιτηρών. Ήταν όμως ταυτόχρονα μέρος της τροφικής αλυσίδας. Έτρωγαν έντομα και άλλα ασπόνδυλα που μπορούσαν επίσης να προκαλέσουν ζημιές στις καλλιέργειες. Όταν λοιπόν η ανθρώπινη παρέμβαση μείωσε απότομα τους πληθυσμούς των πουλιών, αφαιρέθηκε ταυτόχρονα ένας φυσικός μηχανισμός ελέγχου ορισμένων γεωργικών παρασίτων. Η βιβλιογραφία για την εκστρατεία καταγράφει σοβαρές οικολογικές συνέπειες από την υπερβολική εξόντωση των σπουργιτιών και συνδέει την πολιτική με ζημιές στις σοδειές.
Με άλλα λόγια, η αρχική εξίσωση ήταν ελλιπής. Δεν ήταν: λιγότερα σπουργίτια = περισσότερο σιτάρι. Ήταν πολύ πιο περίπλοκη. Τα σπουργίτια έτρωγαν μέρος της σοδειάς. Αλλά έτρωγαν και οργανισμούς που έτρωγαν τη σοδειά. Η φύση είχε περισσότερες μεταβλητές από το κρατικό σχέδιο.
Και τα έντομα δεν διάβαζαν το πενταετές πλάνο
Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της ιστορίας. Ο κεντρικός σχεδιασμός μπορούσε να κινητοποιήσει εκατομμύρια ανθρώπους. Μπορούσε να ορίσει έναν εχθρό. Μπορούσε να μετρήσει πόσα σπουργίτια σκοτώθηκαν. Μπορούσε να οργανώσει εκστρατείες σε ολόκληρη τη χώρα. Αλλά δεν μπορούσε να διατάξει το οικοσύστημα να αντιδράσει όπως προέβλεπε το σχέδιο. Όταν αφαιρείται ένας θηρευτής, οι πληθυσμοί των οργανισμών που αποτελούν την τροφή του μπορούν να αυξηθούν. Και όταν αυτοί οι οργανισμοί είναι γεωργικά παράσιτα, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ακριβώς αντίθετο από εκείνο που επιδιώχθηκε. Το πρόγραμμα είχε σχεδιαστεί για να προστατεύσει τη γεωργική παραγωγή.
Η υπερβολή του συνέβαλε στην υπονόμευσή της.
Το σπουργίτι αποκαθίσταται
Το πιο χαρακτηριστικό ίσως στοιχείο είναι ότι η ίδια η κινεζική ηγεσία τελικά άλλαξε πορεία. Τον Μάρτιο του 1960, τα σπουργίτια αφαιρέθηκαν από τους τέσσερις βασικούς στόχους της εκστρατείας και αντικαταστάθηκαν από τις ψείρες. Υλικό της National Library of Medicine καταγράφει ρητά αυτή την αλλαγή. Δύο χρόνια νωρίτερα το σπουργίτι παρουσιαζόταν ως εχθρός. Τώρα ο πόλεμος εναντίον του σταματούσε. Η φύση είχε κάνει κάτι που ένα διοικητικό διάταγμα δεν μπορούσε: είχε αποκαλύψει το λάθος της αρχικής υπόθεσης.
Τα σπουργίτια προκάλεσαν τον Μεγάλο Λιμό;
Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Στο διαδίκτυο η ιστορία συχνά παρουσιάζεται κάπως έτσι: "Ο Μάο σκότωσε τα σπουργίτια, αυξήθηκαν οι ακρίδες και προκλήθηκε ο Μεγάλος Κινεζικός Λιμός". Αυτό είναι υπερβολικά απλοϊκό. Η εξόντωση των σπουργιτιών επιδείνωσε οικολογικά και αγροτικά προβλήματα, αλλά δεν μπορεί να θεωρηθεί από μόνη της η αιτία της τεράστιας καταστροφής που ακολούθησε.
Η ακαδημαϊκή βιβλιογραφία για τον λιμό του 1959–61 εξετάζει ένα πολύ μεγαλύτερο σύνολο παραγόντων: το Μεγάλο Άλμα προς τα Εμπρός, την κολεκτιβοποίηση, την πτώση της γεωργικής παραγωγής, τις υπερβολικές κρατικές προμήθειες σιτηρών, τα προβλήματα κινήτρων, τις ψευδείς ή διογκωμένες αναφορές παραγωγής και τις πολιτικές πιέσεις που δυσκόλευαν τη διόρθωση των λαθών.
Άρα το σωστό είναι: ο πόλεμος εναντίον των σπουργιτιών ήταν ένα από τα καταστροφικά λάθη της περιόδου — όχι η μοναδική εξήγηση του λιμού. Και αυτό κάνει την ιστορία περισσότερο, όχι λιγότερο, ενδιαφέρουσα.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα ήταν η πληροφορία
Υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής ανάμεσα στην ιστορία των σπουργιτιών και σε αρκετές από τις προηγούμενες ιστορίες μας. Στην ΕΣΣΔ είδαμε πώς ένας μετρήσιμος στόχος μπορούσε να οδηγήσει σε πλασματικές επιδόσεις. Στην Ανατολική Γερμανία είδαμε πώς μια διοικητικά καθορισμένη τιμή μπορούσε να κρύψει τη πραγματική σπανιότητα ενός Trabant. Στην Κίνα το πρόβλημα πήρε διαφορετική μορφή. Η ηγεσία πίστεψε ότι μπορούσε να απομονώσει μία μεταβλητή ενός τεράστιου οικοσυστήματος και να τη μεταβάλει κατά βούληση. Σπουργίτια τρώνε σιτηρά. Άρα σπουργίτια ίσον απώλεια παραγωγής.
Αλλά η πληροφορία που χρειαζόταν για να ληφθεί η σωστή απόφαση ήταν πολύ μεγαλύτερη. Τι ποσοστό της διατροφής τους ήταν σιτηρά; Πόσα έντομα κατανάλωναν; Ποια έντομα; Πώς θα αντιδρούσαν οι πληθυσμοί αυτών των εντόμων αν μειώνονταν δραματικά τα πουλιά; Ποια θα ήταν η επίδραση στις διαφορετικές καλλιέργειες; Το πραγματικό σύστημα είχε χιλιάδες σχέσεις. Το πολιτικό σύνθημα είχε μία.
Όταν η αμφιβολία γίνεται πολιτικό πρόβλημα
Το Μεγάλο Άλμα προς τα Εμπρός είχε και ένα ακόμη επικίνδυνο χαρακτηριστικό. Η πίεση για την επίτευξη φιλόδοξων στόχων μπορούσε να κάνει την κακή πληροφορία να ταξιδεύει προς τα πάνω και την καλή κριτική να ταξιδεύει πολύ δυσκολότερα. Η έρευνα για τον Μεγάλο Λιμό έχει δείξει πόσο σημαντικές ήταν οι υπερβολικές αναφορές παραγωγής, οι πολιτικές πιέσεις και τα κίνητρα των τοπικών στελεχών. Μελέτες έχουν συνδέσει ακόμη και τις προοπτικές πολιτικής καριέρας στελεχών με επιθετικότερες κρατικές προμήθειες σιτηρών. Αυτό δημιουργεί έναν επικίνδυνο μηχανισμό.
Η ηγεσία θέτει έναν στόχο. Τα κατώτερα επίπεδα έχουν κίνητρο να δείξουν ότι ο στόχος επιτυγχάνεται. Οι δυσάρεστες πληροφορίες καθυστερούν ή αλλοιώνονται. Η ηγεσία λαμβάνει αποφάσεις με βάση μια πραγματικότητα που γίνεται ολοένα περισσότερο διαφορετική από εκείνη που υπάρχει στα χωράφια. Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι απλώς ότι κάποιος έκανε λάθος. Όλοι οι άνθρωποι και όλες οι κυβερνήσεις κάνουν λάθη.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι: πόσο εύκολα μπορεί ένα σύστημα να ανακαλύψει ότι έκανε λάθος και να αλλάξει πορεία;
Η τραγωδία που ακολούθησε
Από το 1959 έως το 1961 η Κίνα πέρασε έναν από τους μεγαλύτερους λιμούς της σύγχρονης ιστορίας. Οι ακριβείς εκτιμήσεις για τον αριθμό των θυμάτων διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με τη μεθοδολογία και τις πηγές. Η σύγχρονη οικονομική ιστοριογραφία συχνά τοποθετεί το μέγεθος της καταστροφής σε δεκάδες εκατομμύρια επιπλέον θανάτους· η Cambridge Economic History of China, για παράδειγμα, αναφέρει περίπου 30 εκατομμύρια.
Η παραγωγή σιτηρών κατέρρευσε. Σύμφωνα με στοιχεία που παραθέτει σχετική μελέτη του Cambridge, από περίπου 200 εκατ. τόνους το 1958 έπεσε στα 170 εκατ. το 1959 και περίπου στα 140 εκατ. το 1960–61. Τα σπουργίτια αποτελούσαν μόνο ένα κομμάτι αυτής της τεράστιας ιστορίας.
Αλλά είναι ίσως το πιο εύγλωττο. Γιατί συμπυκνώνει σε ένα μικρό πουλί ένα πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα.
Το οικονομικό μάθημα των σπουργιτιών
Υπάρχει ένας όρος στα οικονομικά και στη δημόσια πολιτική που ταιριάζει εξαιρετικά εδώ: ακούσιες συνέπειες. Μια πολιτική εφαρμόζεται για να προκαλέσει το αποτέλεσμα Α. Αλλά αλλάζοντας τα κίνητρα, τις ισορροπίες ή τις αλληλεξαρτήσεις του συστήματος προκαλεί επίσης τα αποτελέσματα Β, Γ και Δ. Και μερικές φορές αυτά είναι ισχυρότερα από το Α. Ο στόχος ήταν να προστατευτούν τα σιτηρά. Για να προστατευτούν τα σιτηρά μειώθηκαν τα σπουργίτια. Μειώνοντας τα σπουργίτια περιορίστηκε και ένας φυσικός έλεγχος των εντόμων.
Και έτσι μια πολιτική που είχε σχεδιαστεί για να αυξήσει την αγροτική παραγωγή μπορούσε να προκαλέσει νέες πιέσεις στην ίδια την αγροτική παραγωγή. Το πρόβλημα δεν ήταν ότι οι άνθρωποι δεν είχαν αρκετή δύναμη για να αλλάξουν τη φύση. Είχαν τεράστια δύναμη. Κατάφεραν να μειώσουν δραματικά έναν πληθυσμό πουλιών σε μια αχανή χώρα.
Το πρόβλημα ήταν ότι η ικανότητα παρέμβασης ήταν μεγαλύτερη από την κατανόηση των συνεπειών της παρέμβασης.
Ο μικρός εχθρός της επανάστασης
Το σπουργίτι τελικά επέζησε του πολέμου που του κήρυξε το κινεζικό κράτος. Και η Κίνα εγκατέλειψε την προσπάθεια εξόντωσής του. Αλλά η ιστορία του παραμένει ένα από τα πιο εντυπωσιακά επεισόδια του Μεγάλου Άλματος προς τα Εμπρός. Το 1958 ένα μικρό πουλί χαρακτηρίστηκε εμπόδιο στην προσπάθεια μιας χώρας να παράγει περισσότερο φαγητό. Εκατομμύρια άνθρωποι κινητοποιήθηκαν για να το εξαφανίσουν. Οι φωλιές καταστράφηκαν. Τα αυγά έσπασαν. Οι πόλεις γέμισαν τύμπανα, γκονγκ και κατσαρόλες. Τα πουλιά μειώθηκαν. Ο στόχος, με τη στενή έννοια, επιτεύχθηκε.
Και τότε αποκαλύφθηκε το λάθος. Γιατί το σπουργίτι δεν ήταν απλώς ένας κλέφτης σιτηρών. Ήταν μέρος ενός συστήματος που κανένα υπουργείο και καμία κομματική επιτροπή δεν είχε σχεδιάσει. Και ίσως αυτό είναι το ισχυρότερο μάθημα αυτής της ιστορίας: Μπορείς να διατάξεις εκατομμύρια ανθρώπους να σκοτώσουν τα σπουργίτια.
Δεν μπορείς να διατάξεις τη φύση να αγνοήσει ότι τα σπουργίτια εξαφανίστηκαν.
Add comment
Comments