Τον Απρίλιο του 2021, με τα επιτόκια σχεδόν στο μηδέν και τις κυβερνήσεις να δανείζονται πρωτοφανή ποσά για να αντιμετωπίσουν την πανδημία, ο Wolfgang Schäuble έγραψε ένα άρθρο με έναν σχεδόν προφητικό τίτλο: "Κινδυνεύουμε από μια πανδημία χρέους;".
Από τον Τηλέμαχο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Στις 16 Απριλίου 2021 ο Wolfgang Schäuble δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο: "Are We Risking a Debt Pandemic?" "Κινδυνεύουμε από μια πανδημία χρέους;" Η πανδημία του κορωνοϊού βρισκόταν ακόμη σε εξέλιξη. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δανείζονταν πρωτοφανή ποσά. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα αγόραζε μαζικά κρατικά ομόλογα. Τα επιτόκια ήταν εξαιρετικά χαμηλά. Και ένα μεγάλο μέρος της οικονομικής συζήτησης είχε μετακινηθεί προς μια νέα αντίληψη: όταν τα επιτόκια είναι τόσο χαμηλά, το δημόσιο χρέος είναι πολύ λιγότερο επικίνδυνο από όσο πιστεύαμε.
Ο Schäuble διαφωνούσε. Όχι επειδή θεωρούσε λάθος τη δημοσιονομική παρέμβαση απέναντι στην πανδημία. Αντιθέτως. Αναγνώριζε ότι οι κυβερνήσεις έπρεπε να προστατεύσουν επιχειρήσεις, εργαζομένους και οικονομίες από μια πρωτοφανή εξωτερική καταστροφή. Η ένστασή του ήταν διαφορετική. Τι θα συμβεί όταν τελειώσει η έκτακτη ανάγκη αλλά παραμείνει το χρέος; Πέντε χρόνια αργότερα μπορούμε πλέον να επιστρέψουμε σε εκείνο το κείμενο. Όχι για να ανακηρύξουμε τον Schäuble προφήτη. Αλλά για να κάνουμε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: να πάρουμε μία προς μία τις προειδοποιήσεις του και να τις συγκρίνουμε με όσα πραγματικά συνέβησαν.
Προειδοποίηση 1: Το έκτακτο χρέος κινδυνεύει να γίνει μόνιμο
Ο Schäuble ξεκινούσε από έναν εντυπωσιακό αριθμό. Στις 12 Οκτωβρίου 2020, το νέο γερμανικό δημόσιο χρέος αυξανόταν με ρυθμό μεγαλύτερο από € 10.000 το δευτερόλεπτο. Η Γερμανία είχε κινητοποιήσει περίπου € 1,3 τρισ. σε μέτρα στήριξης. Σχεδόν το 40% του γερμανικού ΑΕΠ. Ο Schäuble δεν έλεγε ότι αυτό ήταν λάθος. Έλεγε όμως ότι η δημιουργία χρέους είναι πολύ ευκολότερη από την απομάκρυνσή του. Και γι' αυτό ζητούσε ήδη από το 2021 ένα σχέδιο για την επόμενη ημέρα.
Τι συνέβη;
Αρχικά, η εικόνα έμοιαζε να τον διαψεύδει. Το χρέος της Ευρωζώνης μειώθηκε μετά την πανδημία καθώς επέστρεψε η ανάπτυξη και ο υψηλός πληθωρισμός αύξησε το ονομαστικό ΑΕΠ. Στο τέλος του 2023 είχε υποχωρήσει. Αλλά η πορεία δεν συνεχίστηκε. Το 2024 το χρέος της Ευρωζώνης βρισκόταν στο 87,0% του ΑΕΠ. Το 2025 ανέβηκε ξανά στο 87,8%. Και το ΔΝΤ βλέπει πλέον ένα ευρύτερο πρόβλημα. Το παγκόσμιο δημόσιο χρέος βρέθηκε λίγο κάτω από το 94% του παγκόσμιου ΑΕΠ το 2025 και προβλέπεται να φτάσει το 100% έως το 2029.
Άρα ο Schäuble δεν προέβλεψε μια ανεξέλεγκτη έκρηξη χρέους αμέσως μετά την πανδημία. Προέβλεψε όμως σωστά κάτι πιο θεμελιώδες: ότι η επιστροφή στη δημοσιονομική κανονικότητα θα αποδεικνυόταν πολύ δυσκολότερη από την είσοδο στην έκτακτη δημοσιονομική πολιτική.
Διαβάστε ακόμα: Βρισκόμαστε στο χείλος μιας παγκόσμιας κρίσης χρέους;
Προειδοποίηση 2: Μην θεωρείτε τον χαμηλό πληθωρισμό μόνιμο
Αυτό ήταν ίσως το πιο αιρετικό σημείο του κειμένου το 2021. Για χρόνια η Ευρώπη φοβόταν τον αποπληθωρισμό. Ο πληθωρισμός βρισκόταν κάτω από τον στόχο της ΕΚΤ. Οι κεντρικές τράπεζες προσπαθούσαν να ανεβάσουν τις τιμές. Και τότε ο Schäuble προειδοποίησε ότι η τεράστια νομισματική και δημοσιονομική επέκταση μπορούσε να δημιουργήσει το αντίθετο πρόβλημα. Πληθωρισμό. Τι συνέβη;
Ο πληθωρισμός επέστρεψε με ένταση που η Ευρωζώνη είχε να δει από τις δεκαετίες του 1970 και του 1980. Βεβαίως, εδώ χρειάζεται μια κρίσιμη διευκρίνιση. Δεν συνέβη απλώς επειδή οι κυβερνήσεις δανείστηκαν πολλά. Η μεταπανδημική αναστάτωση στις εφοδιαστικές αλυσίδες και κυρίως το ενεργειακό σοκ μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία είχαν τεράστια σημασία. Η ίδια η ΕΚΤ έχει αναγνωρίσει ότι μεγάλο μέρος του πληθωριστικού σοκ ήταν εξωτερικό και συνδεόταν με την ενέργεια. Άρα θα ήταν λάθος να πούμε ότι ο Schäuble προέβλεψε ακριβώς γιατί θα ερχόταν ο πληθωρισμός. Δεν το έκανε.
Είδε όμως κάτι που αποδείχθηκε σημαντικό. Ότι ο κόσμος των μόνιμα χαμηλών τιμών δεν ήταν φυσικός νόμος. Και όταν ο πληθωρισμός επέστρεψε, άλλαξε ολόκληρη η αριθμητική του χρέους.
Προειδοποίηση 3: Τα μηδενικά επιτόκια δεν θα υπάρχουν για πάντα
Αυτό είναι ίσως το απλούστερο σημείο ολόκληρου του άρθρου. Και ίσως το σημαντικότερο. Το 2021 οι κυβερνήσεις μπορούσαν να δανείζονται με εξαιρετικά χαμηλό κόστος. Σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και με αρνητικές αποδόσεις. Έτσι δημιουργήθηκε μια πολιτικά πολύ βολική αντίληψη: αν το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους είναι σχεδόν μηδενικό, γιατί να ανησυχούμε για το ύψος του;
Ο Schäuble απαντούσε ουσιαστικά: Τα επιτόκια αλλάζουν. Το χρέος όμως μένει.
Τι συνέβη; Από τον Ιούλιο του 2022 έως τον Σεπτέμβριο του 2023 η ΕΚΤ αύξησε τα βασικά της επιτόκια κατά συνολικά 450 μονάδες βάσης. Το δωρεάν χρήμα εξαφανίστηκε. Στη συνέχεια τα επιτόκια μειώθηκαν, αλλά το 2026 η νέα άνοδος του πληθωρισμού ανάγκασε την ΕΚΤ να αλλάξει ξανά κατεύθυνση. Τον Σεπτέμβριο του 2026 αύξησε τα επιτόκια κατά άλλες 25 μονάδες βάσης. Το επιτόκιο καταθέσεων βρίσκεται πλέον στο 2,50%.
Το σημαντικότερο όμως δεν είναι το συγκεκριμένο επιτόκιο. Είναι η αρχή. Ένα κράτος που δανείζεται για 10, 20 ή 30 χρόνια δεν μπορεί να σχεδιάζει τα δημόσια οικονομικά του θεωρώντας ότι το σημερινό επιτόκιο θα υπάρχει για πάντα. Αυτό δεν είναι οικονομική ιδεολογία. Είναι διαχείριση κινδύνου.
Προειδοποίηση 4: Ο πληθωρισμός θα αναγκάσει την ΕΚΤ να επιλέξει
Ο Schäuble φοβόταν και κάτι ακόμη. Όσο περισσότερο χρέος συσσωρεύουν οι κυβερνήσεις, τόσο δυσκολότερη γίνεται η δουλειά της κεντρικής τράπεζας. Γιατί; Επειδή όταν η ΕΚΤ αυξάνει τα επιτόκια για να αντιμετωπίσει τον πληθωρισμό, αυξάνει σταδιακά και το κόστος χρηματοδότησης των κρατών. Δηλαδή η νομισματική πολιτική αρχίζει να συγκρούεται με τη δημοσιονομική πολιτική.
Τι συνέβη; Η ΕΚΤ τελικά αύξησε επιθετικά τα επιτόκια. Δεν επέτρεψε δηλαδή στο δημόσιο χρέος να την εμποδίσει να αντιμετωπίσει τον πληθωρισμό. Αυτό είναι σημαντικό και πρέπει να ειπωθεί. Ο φόβος ότι η ΕΚΤ θα υποτασσόταν πλήρως στις ανάγκες των υπερχρεωμένων κρατών δεν επιβεβαιώθηκε. Αλλά εμφανίστηκε ένα διαφορετικό πρόβλημα. Η ίδια η ΕΚΤ χρειάστηκε να δημιουργήσει το Transmission Protection Instrument, έναν μηχανισμό που μπορεί να χρησιμοποιηθεί όταν οι αποδόσεις ορισμένων κρατικών ομολόγων αυξάνονται με τρόπο που απειλεί τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής.
Με άλλα λόγια, η ΕΚΤ εξακολουθεί να πολεμά τον πληθωρισμό. Αλλά πρέπει ταυτόχρονα να προσέχει μήπως η αυστηρότερη πολιτική προκαλέσει επικίνδυνο κατακερματισμό στις αγορές κρατικού χρέους. Ακριβώς αυτή τη δύσκολη σχέση μεταξύ νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής φοβόταν ο Schäuble.
Προειδοποίηση 5: Το πραγματικό κόστος εμφανίζεται αργότερα
Τα υψηλότερα επιτόκια δεν περνούν αμέσως στον κρατικό προϋπολογισμό. Τα κράτη έχουν εκδώσει ομόλογα διαφορετικών λήξεων. Ένα δεκαετές ομόλογο που εκδόθηκε το 2020 με πολύ χαμηλό επιτόκιο δεν αποκτά ξαφνικά υψηλότερο κουπόνι. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν πρέπει να αναχρηματοδοτηθεί. Γι' αυτό υπάρχει καθυστέρηση. Και γι' αυτό το κόστος μπορεί να συνεχίσει να αυξάνεται ακόμη και όταν η κεντρική τράπεζα αρχίζει κάποια στιγμή να μειώνει τα επιτόκια.
Η Γαλλία είναι σήμερα ένα εξαιρετικό παράδειγμα.
Η Γαλλία ως εργαστήριο της «απλής αριθμητικής»
Το 2020 το γαλλικό δημόσιο χρέος εκτινάχθηκε στο 115% του ΑΕΠ. Πέντε χρόνια αργότερα δεν είχε επιστρέψει στα προ πανδημίας επίπεδα. Το 2025 βρισκόταν στο 115,5%. Ο ΟΟΣΑ προβλέπει:
- 2026: 118,8%
- 2027: 120,9%
Και ταυτόχρονα συμβαίνει κάτι ακόμη σημαντικότερο. Οι καθαρές πληρωμές τόκων ήταν:
- 2020: 1,3% του ΑΕΠ
- 2025: 2,1%
- 2026: 2,3%
- 2027: 2,6%
Δηλαδή μέσα σε επτά χρόνια το βάρος των τόκων σχεδόν διπλασιάζεται. Και αυτά είναι χρήματα που δεν μπορούν να δαπανηθούν αλλού. Δεν πηγαίνουν σε σχολεία. Δεν πηγαίνουν σε νοσοκομεία. Δεν πηγαίνουν σε επενδύσεις. Δεν μειώνουν φόρους. Πληρώνουν προηγούμενο δανεισμό.
Αυτή είναι ακριβώς η αριθμητική για την οποία προειδοποιούσε ο Schäuble.
Το χρέος δεν σε τιμωρεί όταν το δημιουργείς
Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη παρεξήγηση γύρω από το δημόσιο χρέος. Το κόστος του δεν εμφανίζεται απαραίτητα όταν δανείζεσαι. Μπορεί να εμφανιστεί χρόνια αργότερα. Όταν:
- τα επιτόκια ανεβαίνουν,
- η ανάπτυξη επιβραδύνεται,
- ο πληθυσμός γερνά,
- οι αμυντικές ανάγκες αυξάνονται,
- χρειάζονται επενδύσεις για την ενεργειακή μετάβαση,
- ή εμφανίζεται η επόμενη κρίση.
Τότε ανακαλύπτεις ότι ένα μέρος της δημοσιονομικής σου ελευθερίας έχει ήδη ξοδευτεί. Και αυτό ακριβώς περιέγραφε ο Schäuble το 2021.
Προειδοποίηση 6: Η υπερβολική στήριξη θα δημιουργήσει επιχειρήσεις-«ζόμπι»
Εδώ όμως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα. Ο Schäuble φοβόταν ότι τα κρατικά προγράμματα στήριξης και το εξαιρετικά φθηνό χρήμα θα κρατούσαν τεχνητά στη ζωή μη βιώσιμες επιχειρήσεις. Επιχειρήσεις - "ζόμπι". Εταιρείες που δεν είναι αρκετά παραγωγικές για να επιβιώσουν κανονικά, αλλά συνεχίζουν να λειτουργούν χάρη σε κρατική βοήθεια και φθηνό δανεισμό. Ο φόβος ήταν ότι αυτό θα εμπόδιζε τη δημιουργική καταστροφή και θα μείωνε την παραγωγικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας.
Τι συνέβη; Εδώ ο Schäuble φαίνεται να ήταν υπερβολικά απαισιόδοξος. Η ΕΚΤ εξέτασε ακριβώς αυτό το ζήτημα. Και η έρευνά της κατέληξε ότι οι επιχειρήσεις - "ζόμπι" πράγματι επωφελήθηκαν προσωρινά από τα προγράμματα δανείων και τις ευνοϊκές πιστωτικές συνθήκες. Όμως η επίδραση φαίνεται ότι ήταν σχετικά περιορισμένη. Οι εταιρικές πτωχεύσεις μάλιστα μειώθηκαν περίπου κατά ένα τρίτο το 2020 και παρέμειναν χαμηλές το 2021 λόγω των μέτρων στήριξης. Αλλά δεν προέκυψε η τεράστια και μόνιμη "ζομποποίηση" της ευρωπαϊκής οικονομίας που φοβούνταν ορισμένοι.
Αυτό έχει σημασία. Γιατί αν διαβάζουμε το κείμενο του 2021 ως προφητεία, πρέπει να καταγράψουμε και τις προφητείες που δεν επαληθεύτηκαν. Τουλάχιστον στο σύνολό τους.
Και αυτό κάνει το άρθρο του πιο ενδιαφέρον, όχι λιγότερο
Ο Schäuble δεν είχε δίκιο σε όλα. Ούτε μπορούσε να προβλέψει τον πόλεμο στην Ουκρανία. Ούτε τη μεταγενέστερη ενεργειακή κρίση. Ούτε τη νέα γεωπολιτική κρίση στη Μέση Ανατολή. Ούτε τη συγκεκριμένη διαδρομή του πληθωρισμού. Και ορισμένοι φόβοι του, όπως η εκτεταμένη δημιουργία επιχειρήσεων - "ζόμπι", αποδείχθηκαν μικρότεροι από όσο περίμενε. Αλλά αυτό είναι ακριβώς το ενδιαφέρον.
Γιατί το βασικό του επιχείρημα δεν απαιτούσε να γνωρίζει το μέλλον.
Η εξίσωση είχε μόνο τέσσερις μεταβλητές
Χρέος. Επιτόκια. Ανάπτυξη. Πρωτογενές δημοσιονομικό αποτέλεσμα. Αν μια χώρα έχει πολύ υψηλό χρέος και συνεχίζει να έχει πρωτογενή ελλείμματα, τότε χρειάζεται αρκετά υψηλή ονομαστική ανάπτυξη ώστε να αντισταθμίζει το κόστος του χρέους. Αν το επιτόκιο αυξηθεί περισσότερο από την ανάπτυξη, η εξίσωση γίνεται δυσκολότερη. Αν παράλληλα συνεχίζονται τα ελλείμματα, γίνεται ακόμη δυσκολότερη. Και αν το κράτος έχει ήδη μεγάλες ανελαστικές δαπάνες - συντάξεις, υγεία, μισθούς, κοινωνικές παροχές - τότε η πολιτική δυνατότητα προσαρμογής περιορίζεται.
Δεν χρειάζεται να γνωρίζεις ποια κρίση θα έρθει. Χρειάζεται απλώς να γνωρίζεις ότι κάποια στιγμή θα έρθει μια κρίση.
Ο Schäuble είχε ακόμη μία ιδέα: Hamilton
Στο τέλος του άρθρου του, ο Schäuble έκανε μια πολύ πιο τολμηρή πρόταση. Παρέπεμπε στον Alexander Hamilton και στην αμερικανική εμπειρία μετά τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Η Ευρώπη, υποστήριζε, θα μπορούσε να εξετάσει ένα ευρωπαϊκό Σύμφωνο Εξαγοράς Χρέους. Η βασική λογική ήταν ότι μέρος του χρέους που δημιουργήθηκε από την πανδημία θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί συλλογικά, αλλά μόνο υπό αυστηρούς όρους και με σαφή δέσμευση των κρατών στη δημοσιονομική πειθαρχία. Δεν ζητούσε λοιπόν απλώς "λιτότητα".
Προσπαθούσε να συνδυάσει: ευρωπαϊκή αλληλεγγύη, κοινή αντιμετώπιση του έκτακτου χρέους, και εθνική ευθύνη για το νέο χρέος.
Η πρόταση δεν υιοθετήθηκε με αυτή τη μορφή. Η Ευρώπη όμως έκανε κάτι που πριν από την πανδημία θεωρούνταν εξαιρετικά δύσκολο. Άρχισε να εκδίδει σε μεγάλη κλίμακα κοινό ευρωπαϊκό χρέος για τη χρηματοδότηση του NextGenerationEU. Η συζήτηση που άνοιξε τότε δεν έχει κλείσει.
Το πραγματικό μάθημα δεν είναι «μη δανείζεσαι»
Αυτό θα ήταν υπερβολικά απλοϊκό. Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες το κράτος πρέπει να δανειστεί. Η πανδημία ήταν μία από αυτές. Μια οικονομία δεν μπορεί να κλείσει για μήνες και το κράτος να πει σε επιχειρήσεις και εργαζομένους: "βρείτε τα μόνοι σας". Το ίδιο ισχύει σε έναν πόλεμο. Σε μια τραπεζική κρίση. Σε μια φυσική καταστροφή. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η πολιτική της έκτακτης ανάγκης μετατρέπεται σε κανονική πολιτική.
Όταν κάθε νέα δαπάνη χρηματοδοτείται σαν να μην υπάρχει αύριο. Και όταν το χαμηλό επιτόκιο αντιμετωπίζεται όχι ως προσωρινή ευκαιρία αλλά ως μόνιμη κατάσταση της φύσης.
Το δωρεάν χρήμα είχε ημερομηνία λήξης
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο πράγμα που ξέρουμε το 2026 και δεν θέλαμε να ακούσουμε το 2021. Τα επιτόκια δεν παρέμειναν μηδενικά. Ο πληθωρισμός δεν παρέμεινε εξαφανισμένος. Οι κεντρικές τράπεζες δεν μπορούσαν να αγοράζουν απεριόριστα ομόλογα χωρίς να εξετάζουν τις συνέπειες. Και τα κράτη δεν μπορούσαν να αυξάνουν επ' άπειρον το χρέος χωρίς το κόστος του να επιστρέψει κάποια στιγμή στους προϋπολογισμούς. Το 2026 η Ευρωζώνη έχει ξανά πληθωρισμό πάνω από τον στόχο.
Τον Αύγουστο έφτασε το 3,2%. Η ΕΚΤ αύξησε ξανά τα επιτόκια τον Σεπτέμβριο. Και τα χαρτοφυλάκια κρατικών ομολόγων που είχε συσσωρεύσει μέσω των προγραμμάτων αγοράς τίτλων πλέον μειώνονται, καθώς δεν επανεπενδύει τα κεφάλαια από τίτλους που λήγουν. Η εποχή του 2021 έχει τελειώσει.
Και τώρα η Γαλλία ανακαλύπτει το δύσκολο μέρος
Το εύκολο μέρος ήταν να αυξηθούν οι δαπάνες. Το δύσκολο είναι να μειωθούν. Η Γαλλία βρίσκεται σήμερα με δημόσιες δαπάνες πάνω από 57% του ΑΕΠ, χρέος πάνω από 115%, έλλειμμα περίπου 5% και αυξανόμενο κόστος τόκων. Και πρέπει να προσαρμοστεί. Αλλά κάθε περικοπή έχει έναν αποδέκτη.
- Έναν συνταξιούχο.
- Έναν δημόσιο υπάλληλο.
- Ένα νοσοκομείο.
- Έναν δήμο.
- Ένα σχολείο.
- Μια κοινωνική παροχή.
Γι' αυτό η δημοσιονομική προσαρμογή είναι πολύ ευκολότερη σε ένα οικονομικό μοντέλο παρά σε μια δημοκρατία. Και αυτό είναι ίσως το σημείο στο οποίο ο Schäuble ήταν περισσότερο πολιτικός παρά οικονομολόγος. Γνώριζε ότι το χρέος που δημιουργείται σήμερα γίνεται πολιτική σύγκρουση αύριο.
Η πανδημία χρέους δεν ήρθε όπως μια πανδημία
Δεν υπήρξε μια ημέρα κατά την οποία ξυπνήσαμε και ανακοινώθηκε: "η κρίση χρέους άρχισε". Δεν κατέρρευσαν ταυτόχρονα οι αγορές ομολόγων. Δεν χρεοκόπησε η Ευρωζώνη. Δεν επαναλήφθηκε το 2010. Η "πανδημία χρέους", αν χρησιμοποιήσουμε τον όρο του Schäuble, είναι πολύ πιο αργή. Εμφανίζεται στον προϋπολογισμό. Στους τόκους. Στις χαμηλότερες δυνατότητες για νέες δαπάνες. Στην ανάγκη αύξησης φόρων. Στις συγκρούσεις για τις συντάξεις. Στα χρήματα που δεν υπάρχουν για άμυνα, επενδύσεις ή εκπαίδευση.
Και κυρίως στην απώλεια επιλογών.
Αυτό ήταν τελικά το πραγματικό μήνυμα του Schäuble
Το δημόσιο χρέος δεν είναι απαραίτητα ανήθικο. Δεν είναι πάντα λάθος. Δεν είναι πάντοτε επικίνδυνο. Και δεν πρέπει να μηδενιστεί. Είναι όμως μια απαίτηση του παρελθόντος πάνω στο εισόδημα του μέλλοντος. Κάθε φορά που μια κυβέρνηση δανείζεται, μεταφέρει ένα μέρος του σημερινού κόστους σε μελλοντικούς φορολογουμένους και μελλοντικούς προϋπολογισμούς.
Μερικές φορές αυτό είναι απολύτως δικαιολογημένο. Το ερώτημα είναι τι αγοράζει με αυτό το χρέος. Παραγωγικές επενδύσεις που θα αυξήσουν το μελλοντικό ΑΕΠ; Ή μόνιμες δαπάνες που θα πρέπει να χρηματοδοτούνται ξανά και ξανά; Εκεί βρίσκεται ολόκληρη η διαφορά.
Δεν ήταν προφητεία
Πέντε χρόνια μετά, μπορούμε επομένως να βγάλουμε έναν πιο ψύχραιμο απολογισμό. Ο Schäuble δεν προέβλεψε σωστά τα πάντα. Υπερεκτίμησε ορισμένους κινδύνους. Τουλάχιστον με βάση τη σημερινή εικόνα που έχουμε. Δεν μπορούσε να γνωρίζει τις γεωπολιτικές κρίσεις που θα ακολουθούσαν. Και η Ευρωζώνη δεν οδηγήθηκε στη μεγάλη κρίση χρέους που θα μπορούσε να υπονοεί ο τίτλος του. Αλλά οι βασικοί μηχανισμοί για τους οποίους προειδοποιούσε εμφανίστηκαν:
- ο πληθωρισμός επέστρεψε.
- Τα επιτόκια αυξήθηκαν.
- Το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους άρχισε να ανεβαίνει.
- Τα υψηλά χρέη περιόρισαν τον δημοσιονομικό χώρο των κυβερνήσεων.
- Η σχέση μεταξύ νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής έγινε δυσκολότερη.
- Και χώρες όπως η Γαλλία βρίσκονται σήμερα μπροστά στο πρόβλημα που ο Schäuble είχε περιγράψει ήδη από το 2021: είναι πολύ εύκολο να αυξήσεις τις δημόσιες δαπάνες όταν το χρήμα είναι φθηνό. Είναι πολύ δυσκολότερο να τις περιορίσεις όταν το χρήμα πάψει να είναι φθηνό.
Και γι' αυτό, τελικά, το άρθρο του δεν χρειάζεται να διαβαστεί ως προφητεία. Ούτε ως δικαίωση μιας συγκεκριμένης γερμανικής οικονομικής σχολής. Χρειάζεται να διαβαστεί ως υπενθύμιση μιας εξαιρετικά απλής αρχής. Τα επιτόκια αλλάζουν. Οι κρίσεις επιστρέφουν. Το χρέος παραμένει.
Και όταν αυτά τα τρία συναντηθούν, η αριθμητική που για λίγα χρόνια φαινόταν ξεπερασμένη επιστρέφει. Δεν ήταν λοιπόν προφητεία. Ήταν απλή λογική.
Add comment
Comments