Υπάρχει ένας βολικός τρόπος να αφηγείται κανείς την ιστορία της Μάργκαρετ Θάτσερ. Μια αποφασιστική πολιτικός εμφανίζεται στα τέλη της δεκαετίας του 1970, συγκρούεται με τα συνδικάτα, περιορίζει το κράτος, ιδιωτικοποιεί επιχειρήσεις, πολεμά τον πληθωρισμό και αλλάζει για πάντα τη βρετανική οικονομία.
Από τον Τηλέμαχο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Η ιστορία είναι αληθινή. Αλλά είναι ελλιπής. Γιατί πριν από τη "Σιδηρά Κυρία", πριν από τις μεγάλες συγκρούσεις και πριν από τις μεταρρυθμίσεις, υπήρξε κάτι πολύ λιγότερο θεαματικό: ένα διάγραμμα. Ένα τεράστιο "διάγραμμα καλωδίωσης" της βρετανικής οικονομίας, σχεδιασμένο από έναν πρώην αξιωματικό και στέλεχος της IBM, τον John Hoskyns.
Και ίσως εκεί βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα μαθήματα της θατσερικής επανάστασης. Δεν αρκεί να γνωρίζεις ότι μια χώρα δεν λειτουργεί. Πρέπει να γνωρίζεις γιατί.
Η Βρετανία που είχε σταματήσει να λειτουργεί
Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 η Βρετανία βρισκόταν σε μια κατάσταση που σήμερα δύσκολα θυμόμαστε. Η χώρα που είχε κάποτε κυριαρχήσει στη βιομηχανική επανάσταση εμφάνιζε χαμηλή παραγωγικότητα, υψηλό πληθωρισμό, ασθενή ανάπτυξη και συνεχή απώλεια ανταγωνιστικότητας.
Το 1973 είχε προηγηθεί η περίφημη τριήμερη εργάσιμη εβδομάδα, καθώς η ενεργειακή κρίση και οι απεργίες περιόριζαν την παραγωγή. Ο πληθωρισμός βρισκόταν σε διψήφια επίπεδα. Το πραγματικό ΑΕΠ μειώθηκε μεταξύ 1973 και 1975.
Και το 1976 η βρετανική κυβέρνηση αναγκάστηκε να προσφύγει στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο για δάνειο δισεκατομμυρίων λιρών. Για τον John Hoskyns το ερώτημα ήταν σχεδόν τεχνικό: Πώς είχε καταφέρει μια από τις πλουσιότερες και ισχυρότερες οικονομίες του κόσμου να δουλεύει περισσότερο και να παράγει λιγότερο;
Ο άνθρωπος της IBM που αντιμετώπισε τη χώρα σαν σύστημα
Ο Hoskyns δεν ήταν κλασικός πολιτικός. Υπηρέτησε στον βρετανικό στρατό και αργότερα πέρασε στην IBM, την εποχή που η εταιρεία βρισκόταν στο επίκεντρο της τεχνολογικής επανάστασης. Το 1964 δημιούργησε τη δική του εταιρεία πληροφορικής, τη Hoskyns Group. Η επαγγελματική του νοοτροπία είχε ελάχιστη σχέση με την παραδοσιακή πολιτική.
Δεν έβλεπε την οικονομία ως μια σειρά από μεμονωμένα προβλήματα. Την έβλεπε ως σύστημα. Και τα συστήματα έχουν συνδέσεις. Ένα πρόβλημα δημιουργεί ένα άλλο, το οποίο ενεργοποιεί ένα τρίτο, μέχρι ολόκληρος ο μηχανισμός να αρχίσει να λειτουργεί εναντίον του ίδιου του εαυτού του.
Αυτό ακριβώς προσπάθησε να αποτυπώσει.
Το «διάγραμμα καλωδίωσης»
Το 1974 ο Hoskyns σχεδίασε ένα τεράστιο διάγραμμα που επιχειρούσε να συνδέσει τις δυσλειτουργίες της βρετανικής οικονομίας.
- Πληθωρισμός.
- Νομισματική επέκταση.
- Αύξηση κόστους.
- Υποχώρηση της στερλίνας.
- Ακριβότερες εισαγωγές.
- Μείωση ανταγωνιστικότητας.
- Κρατικές επιδοτήσεις.
- Έλεγχοι τιμών και μισθών.
- Συνδικαλιστική ισχύς.
- Χαμηλή παραγωγικότητα.
Το κρίσιμο σημείο ήταν ότι τίποτε από αυτά δεν λειτουργούσε ανεξάρτητα. Κάθε προσπάθεια να διορθωθεί ένα σημείο του συστήματος μπορούσε να δημιουργήσει νέες στρεβλώσεις αλλού. Αυτό το διάγραμμα έγινε αργότερα η βάση μιας πολύ πιο συγκεκριμένης πολιτικής μελέτης.
Το 1977, μαζί με τον Norman Strauss της Lever Brothers, ο Hoskyns συνέταξε το περίφημο "Stepping Stones". Δεν ήταν προεκλογικό φυλλάδιο. Ήταν περισσότερο εγχειρίδιο εφαρμογής. Προσπαθούσε να απαντήσει σε τρία ερωτήματα: Τι έχει πάει λάθος; Τι πρέπει να αλλάξει; Και, κυρίως, πώς μπορεί να γίνει αυτή η αλλαγή χωρίς το πολιτικό σύστημα να καταρρεύσει στην πορεία;
Η Θάτσερ βρήκε αυτό που έλειπε: μηχανισμό
Η Μάργκαρετ Θάτσερ είχε ήδη ισχυρές απόψεις για την οικονομία και το κράτος. Αυτό που της προσέφερε ο Hoskyns ήταν κάτι διαφορετικό: μια αιτιώδη αλυσίδα. Ο ίδιος και ο Strauss υποστήριζαν ότι η Βρετανία δεν αντιμετώπιζε απλώς υπερβολικό πληθωρισμό ή υπερβολικά ισχυρά συνδικάτα.
Αντιμετώπιζε ένα σύστημα στο οποίο πολλές παρεμβάσεις ενίσχυαν η μία την άλλη. Για παράδειγμα:
- η νομισματική επέκταση τροφοδοτούσε τον πληθωρισμό,
- ο πληθωρισμός αύξανε το κόστος,
- η πτώση της στερλίνας ακριβαίνε τις εισαγωγές,
- η κυβέρνηση απαντούσε με ελέγχους μισθών και τιμών,
- οι έλεγχοι δημιουργούσαν νέες στρεβλώσεις,
- και τελικά το πρόβλημα επέστρεφε από διαφορετική πόρτα.
Η λύση, κατά τον Hoskyns, δεν μπορούσε να είναι ένα ακόμη προσωρινό μέτρο. Έπρεπε να αλλάξει η αρχιτεκτονική.
Το πιο δύσκολο κομμάτι: τα συνδικάτα
Στο "Stepping Stones" υπήρχε μια πρόταση που σήμερα ακούγεται σχεδόν προφητική για όσα ακολούθησαν: βασική προϋπόθεση επιτυχίας θα ήταν μια πλήρης αλλαγή του ρόλου των συνδικάτων.
Αυτό δεν ήταν δευτερεύουσα παρατήρηση. Ήταν κεντρικό σημείο του σχεδίου. Η κυβέρνηση Θάτσερ που εξελέγη το 1979 θα επιχειρούσε σταδιακά να περιορίσει τη δυνατότητα των συνδικάτων να παραλύουν την οικονομία. Η μεγάλη αναμέτρηση θα ερχόταν αργότερα, κυρίως με την απεργία των ανθρακωρύχων.
Αλλά η στρατηγική είχε αρχίσει να διαμορφώνεται πολύ νωρίτερα.
Το σχέδιο ήταν σαφές
Μετά τη νίκη των Συντηρητικών το 1979, οι βασικές κατευθύνσεις ήταν πλέον γνωστές.
- Περιορισμός της νομισματικής επέκτασης.
- Καταπολέμηση του πληθωρισμού.
- Μείωση των κρατικών επιδοτήσεων προς προβληματικές βιομηχανίες.
- Κατάργηση ελέγχων σε τιμές και μισθούς.
- Περιορισμός της ισχύος των συνδικάτων.
- Και σταδιακά μεγαλύτερος ρόλος των αγορών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η εφαρμογή ήταν ομαλή. Το αντίθετο.
Το κόστος της μετάβασης
Οι πρώτες θητείες της Θάτσερ ήταν εξαιρετικά σκληρές. Η ανεργία αυξήθηκε. Ολόκληροι βιομηχανικοί κλάδοι συρρικνώθηκαν. Περιοχές της Βρετανίας πλήρωσαν πολύ μεγαλύτερο τίμημα από άλλες. Οι κοινωνικές συγκρούσεις ήταν έντονες.
Και για μεγάλα χρονικά διαστήματα δεν ήταν καθόλου αυτονόητο ότι η κυβέρνηση θα επιβίωνε πολιτικά. Αυτό είναι σημαντικό, γιατί υπάρχει πάντα ο πειρασμός να παρουσιάζουμε τις μεγάλες οικονομικές μεταρρυθμίσεις εκ των υστέρων σαν καθαρά τεχνικά προβλήματα.
Δεν είναι. Όταν αλλάζεις ένα οικονομικό σύστημα, αλλάζεις ταυτόχρονα εισοδήματα, περιουσίες, επαγγέλματα και κοινωνικές ισορροπίες.
Κάποιοι κερδίζουν. Κάποιοι χάνουν. Και οι χαμένοι συνήθως γνωρίζουν πολύ γρηγορότερα τι έχασαν απ’ όσο οι κερδισμένοι αντιλαμβάνονται τι πρόκειται να κερδίσουν.
Η διαφορά ανάμεσα στο σύνθημα και στο σχέδιο
Ο σημερινός πρωθυπουργός της Βρετανίας Andy Burnham χρησιμοποιεί συχνά μια παρόμοια μεταφορά. Μιλά για "rewiring the British state" - για μια επανακαλωδίωση του βρετανικού κράτους.
Η φράση ακούγεται δυνατή. Αλλά τίθεται ένα απλό ερώτημα: πού είναι το διάγραμμα; Τι ακριβώς συνδέεται με τι; Ποιο πρόβλημα προκαλεί ποιο; Ποιοι μηχανισμοί πρέπει να αλλάξουν; Και ποια είναι η σειρά με την οποία πρέπει να αλλάξουν; Η διαφορά δεν είναι γλωσσική. Είναι πολιτική.
Είναι εύκολο να πεις ότι το κράτος χρειάζεται "επανεκκίνηση", "μεταρρύθμιση" ή "επανεφεύρεση". Το δύσκολο είναι να εξηγήσεις τον μηχανισμό.
Το πραγματικό μάθημα της Θάτσερ
Μπορεί κανείς να συμφωνεί ή να διαφωνεί με τη Θάτσερ. Μπορεί να θεωρεί ότι οι μεταρρυθμίσεις της έσωσαν τη βρετανική οικονομία. Μπορεί επίσης να θεωρεί ότι διέλυσαν κοινότητες, ενίσχυσαν τις ανισότητες και δημιούργησαν προβλήματα που η χώρα κουβαλά ακόμη.
Αλλά υπάρχει ένα πράγμα που δύσκολα αμφισβητείται: η θατσερική επανάσταση δεν ήταν απλώς συλλογή συνθημάτων. Πίσω της υπήρχε μια συγκεκριμένη αντίληψη για το πώς λειτουργούσε η οικονομία. Ένας χάρτης. Ένα σχέδιο. Ένα "διάγραμμα καλωδίωσης".
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον μάθημα για τις κυβερνήσεις του σήμερα. Όλες υπόσχονται μεταρρυθμίσεις. Όλες υπόσχονται ότι θα αλλάξουν το κράτος. Όλες λένε ότι το προηγούμενο μοντέλο έχει εξαντληθεί.
Αλλά πριν αλλάξεις ένα πολύπλοκο σύστημα πρέπει πρώτα να μπορείς να το σχεδιάσεις σε ένα κομμάτι χαρτί. Αν δεν ξέρεις πώς είναι συνδεδεμένα τα καλώδια, το πιθανότερο δεν είναι να "ξανακαλωδιώσεις" το κράτος.
Είναι να ρίξεις την ασφάλεια.
Add comment
Comments