Εβδομήντα χρόνια μετά την Ουγγρική Επανάσταση, η ιστορία της Βουδαπέστης παραμένει μια από τις πιο δραματικές στιγμές του Ψυχρού Πολέμου. Φοιτητές, εργάτες και στρατιώτες αμφισβήτησαν την κομμουνιστική δικτατορία και τη σοβιετική κυριαρχία. Για λίγες ημέρες, η αλλαγή έμοιαζε εφικτή. Στις 4 Νοεμβρίου 1956, ο Κόκκινος Στρατός επέστρεψε με συντριπτική ισχύ.
Από τον Δαίδαλο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Το φθινόπωρο του 1956, η Βουδαπέστη έγινε το επίκεντρο μιας εξέγερσης που ξεκίνησε με φοιτητικές διαδηλώσεις και εξελίχθηκε σε ένοπλη λαϊκή επανάσταση. Η κρίση δεν προέκυψε ξαφνικά. Πίσω της βρίσκονταν χρόνια πολιτικής καταπίεσης, οικονομικών δυσκολιών και σοβιετικής επιβολής, αλλά και η ελπίδα ότι ο θάνατος του Στάλιν και οι αλλαγές στη Μόσχα θα άνοιγαν τον δρόμο για μια πιο ανεξάρτητη Ουγγαρία. Η εξέγερση κράτησε εβδομάδες, όχι μήνες. Έφερε όμως το σοβιετικό μπλοκ αντιμέτωπο με ένα ερώτημα που η Μόσχα δεν μπορούσε να αφήσει αναπάντητο: πόσο ελεύθερη μπορούσε να γίνει μια χώρα που βρισκόταν στη δική της σφαίρα επιρροής;
Η Ουγγαρία μετά τον πόλεμο
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ουγγαρία βρέθηκε υπό σοβιετική στρατιωτική παρουσία. Η αρχική περίοδος πολυκομματικής πολιτικής δεν κράτησε. Με την υποστήριξη της Μόσχας, οι κομμουνιστές ενίσχυσαν σταδιακά τον έλεγχό τους και έως το 1949 είχαν εδραιώσει μονοκομματικό καθεστώς. Τη χώρα κυβερνούσε ο Mátyás Rákosi, στενός σύμμαχος του Στάλιν. Η περίοδος της ηγεσίας του σημαδεύτηκε από αναγκαστική κολεκτιβοποίηση της γεωργίας, επιτάχυνση της βαριάς βιομηχανίας, ελλείψεις και διώξεις. Η κρατική αστυνομία ασφαλείας, γνωστή ως ÁVH, έγινε σύμβολο του φόβου. Συλλήψεις, ανακρίσεις, φυλακίσεις και δίκες με κατασκευασμένες κατηγορίες έπληξαν τόσο τους αντιπάλους του καθεστώτος όσο και στελέχη του ίδιου του κομμουνιστικού κόμματος.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ήταν η υπόθεση του László Rajk, πρώην υπουργού Εσωτερικών και στελέχους του κόμματος, ο οποίος εκτελέστηκε το 1949 έπειτα από δίκη-παρωδία. Η δημόσια επαναταφή του, τον Οκτώβριο του 1956, μετατράπηκε σε σιωπηλή διαμαρτυρία κατά των εγκλημάτων του καθεστώτος. Χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν για να τιμήσουν τον Rajk και να εκφράσουν την οργή τους για τα χρόνια της τρομοκρατίας.
Η αποσταλινοποίηση γεννά προσδοκίες
Ο θάνατος του Στάλιν, το 1953, και η μετέπειτα κριτική του Νικίτα Χρουστσόφ στη λατρεία του προσώπου του Σοβιετικού ηγέτη δημιούργησαν προσδοκίες αλλαγής σε ολόκληρη την Ανατολική Ευρώπη. Στην Ουγγαρία, ο Imre Nagy ανέλαβε την πρωθυπουργία το 1953 και προώθησε έναν πιο μετριοπαθή "νέο δρόμο": περιόρισε ορισμένες καταχρήσεις, χαλάρωσε την πίεση στην αγροτική οικονομία και άφησε περιθώρια για δημόσια συζήτηση.
Η προσπάθεια αυτή συγκρούστηκε με τον Rákosi και τους υποστηρικτές της σκληρής γραμμής. Ο Nagy απομακρύνθηκε από την εξουσία το 1955 και το 1956 τέθηκε εκτός κόμματος. Τον Ιούλιο του ίδιου έτους, ο Rákosi αναγκάστηκε να αποχωρήσει από την ηγεσία του κόμματος. Τον διαδέχθηκε ο Ernő Gerő, όμως η αλλαγή προσώπου δεν έπεισε όσους ζητούσαν ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις. Την ίδια χρονιά, η εξέγερση των εργατών στο Πόζναν της Πολωνίας έδειξε ότι η δυσαρέσκεια μπορούσε να βγει στους δρόμους. Οι εξελίξεις στην Πολωνία ενίσχυσαν τις ελπίδες των Ούγγρων για αλλαγές, ενώ η επανεμφάνιση του Nagy στη δημόσια ζωή τον έκανε σημείο αναφοράς για όσους ζητούσαν μια διαφορετική πορεία για τη χώρα.
Η 23η Οκτωβρίου: από τη διαδήλωση στην εξέγερση
Στις 22 Οκτωβρίου, φοιτητές του Πολυτεχνείου της Βουδαπέστης διατύπωσαν ένα σύνολο αιτημάτων. Ζητούσαν, μεταξύ άλλων, την αποχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων, ελεύθερες εκλογές, ελευθερία του Τύπου, αλλαγή στην οικονομική πολιτική και την επιστροφή του Imre Nagy στην πρωθυπουργία.
Την επόμενη ημέρα, φοιτητές και άλλοι πολίτες συγκεντρώθηκαν στο άγαλμα του Πολωνού στρατηγού Józef Bem, σε ένδειξη αλληλεγγύης προς την πολωνική μεταρρυθμιστική κίνηση. Η πορεία μεγάλωσε καθώς περνούσαν οι ώρες. Διαδηλωτές κατευθύνθηκαν προς το Κοινοβούλιο και προς το κτίριο του κρατικού ραδιοφώνου, θέλοντας να μεταδοθούν τα αιτήματά τους. Η ένταση κορυφώθηκε τη νύχτα, όταν η ÁVH άνοιξε πυρ εναντίον του πλήθους και συνελήφθησαν διαδηλωτές. Η προσπάθεια να απελευθερωθούν οι συλληφθέντες πυροδότησε συγκρούσεις. Σε άλλα σημεία της πόλης, το άγαλμα του Στάλιν γκρεμίστηκε, ενώ στρατιώτες και αστυνομικοί άρχισαν να περνούν με το μέρος των εξεγερμένων.
Η ηγεσία του κομμουνιστικού κόμματος επανέφερε τον Nagy στην πρωθυπουργία. Για πολλούς διαδηλωτές, όμως, η κίνηση αυτή δεν αρκούσε. Η εξέγερση είχε πλέον δική της δυναμική και τα αιτήματα ξεπερνούσαν την αντικατάσταση ενός ηγέτη.
Οι πρώτες σοβιετικές δυνάμεις και η επέκταση της εξέγερσης
Στις 24 Οκτωβρίου, σοβιετικά στρατεύματα μπήκαν στη Βουδαπέστη. Οι σοβιετικές δυνάμεις αναπτύχθηκαν σε κομβικά σημεία, αλλά αντιμετώπισαν οργανωμένη αντίσταση. Νέοι, εργάτες και στρατιώτες σχημάτισαν ομάδες, έστησαν οδοφράγματα και χρησιμοποίησαν όπλα που είχαν στη διάθεσή τους, ακόμη και βόμβες μολότοφ, εναντίον των σοβιετικών αρμάτων. Η αντίσταση δεν περιορίστηκε στην πρωτεύουσα. Σε όλη τη χώρα δημιουργήθηκαν τοπικά επαναστατικά συμβούλια και εργατικά συμβούλια. Εργάτες κατέβηκαν σε απεργίες και κοινότητες ανέλαβαν για λίγο τη διοίκηση σε πόλεις και εργοστάσια. Η επανάσταση δεν είχε έναν ενιαίο αρχηγό ή μία απολύτως κοινή πολιτική ατζέντα. Συνυπήρχαν κομμουνιστές μεταρρυθμιστές, αντικομμουνιστές, εθνικιστές, φοιτητές και εργαζόμενοι, ενωμένοι κυρίως από την απαίτηση να σταματήσει η επιβολή της Μόσχας και η αστυνομική καταστολή.
Στις 25 Οκτωβρίου, πυρά εναντίον συγκεντρωμένου πλήθους μπροστά στο Κοινοβούλιο προκάλεσαν νέους νεκρούς και τραυματίες. Το γεγονός ενίσχυσε την οργή και την αποφασιστικότητα των εξεγερμένων. Την ίδια ημέρα, ο Gerő απομακρύνθηκε από την ηγεσία του κόμματος και τον διαδέχθηκε ο János Kádár, ο οποίος αρχικά εμφανίστηκε ως πιθανός υποστηρικτής μιας πολιτικής αλλαγής. Στις 28 Οκτωβρίου, ο Nagy ανακοίνωσε κατάπαυση του πυρός, αναγνώρισε την επανάσταση ως εθνικό κίνημα και δεσμεύτηκε να διαλύσει την ÁVH.
Η κυβέρνησή του προχώρησε σε πολιτικές αλλαγές και άρχισε να επαναφέρει κόμματα που είχαν αποκλειστεί από την εξουσία. Για λίγες ημέρες φάνηκε ότι η χώρα θα μπορούσε να κινηθεί προς ένα πιο πλουραλιστικό πολιτικό σύστημα και να πετύχει την απομάκρυνση των σοβιετικών δυνάμεων.
Η ουδετερότητα και η απόφαση της Μόσχας
Στις 30 Οκτωβρίου, η σοβιετική κυβέρνηση εξέδωσε δήλωση που άφηνε να εννοηθεί ότι ήταν έτοιμη να συζητήσει τις σχέσεις της με τις χώρες του ανατολικού μπλοκ και την παρουσία στρατευμάτων τους. Η φαινομενική αυτή υποχώρηση δεν κράτησε. Η σοβιετική ηγεσία ανησυχούσε ότι η απώλεια της Ουγγαρίας θα αποδυνάμωνε ολόκληρο το σύστημα ελέγχου στην Ανατολική Ευρώπη. Την 1η Νοεμβρίου, ο Nagy ανακοίνωσε ότι η Ουγγαρία αποχωρούσε από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας και θα ήταν ουδέτερη. Ζήτησε από τα Ηνωμένα Έθνη να αναγνωρίσουν και να εγγυηθούν την ουδετερότητα της χώρας. Την ίδια στιγμή, σοβιετικές μονάδες άρχισαν να κινούνται ξανά προς την Ουγγαρία.
Η διεθνής συγκυρία ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Την ίδια περίοδο εξελισσόταν η κρίση του Σουέζ, με τη στρατιωτική επέμβαση της Βρετανίας, της Γαλλίας και του Ισραήλ στην Αίγυπτο. Οι δυτικές κυβερνήσεις καταδίκασαν τη σοβιετική επέμβαση στην Ουγγαρία και το θέμα συζητήθηκε στον ΟΗΕ, αλλά δεν προχώρησαν σε στρατιωτική παρέμβαση. Μια άμεση σύγκρουση με τη Σοβιετική Ένωση μπορούσε να εξελιχθεί σε γενικευμένο πόλεμο.
4 Νοεμβρίου: τα τανκς επιστρέφουν
Τα ξημερώματα της 4ης Νοεμβρίου, η Σοβιετική Ένωση εξαπέλυσε τη δεύτερη και αποφασιστική στρατιωτική επέμβαση. Τα σοβιετικά στρατεύματα κατέλαβαν στρατηγικά σημεία και προχώρησαν στη Βουδαπέστη. Ο Nagy ανακοίνωσε από το ραδιόφωνο ότι η χώρα δεχόταν επίθεση και ότι οι ουγγρικές δυνάμεις αντιστέκονταν.
Ο συσχετισμός δυνάμεων ήταν συντριπτικός. Οι εξεγερμένοι πολέμησαν σε δρόμους και συνοικίες, αλλά η αντίσταση υποχώρησε σταδιακά. Η κύρια στρατιωτική φάση της καταστολής ολοκληρώθηκε μέσα σε λίγες ημέρες, αν και θύλακες αντίστασης συνέχισαν να πολεμούν έως τις 11 Νοεμβρίου. Ο Kádár ανέλαβε την ηγεσία νέας κυβέρνησης με τη στήριξη της Μόσχας.
Διαβάστε ακόμα: Cuba Libre
Η επόμενη μέρα: συλλήψεις, εκτελέσεις και προσφυγιά
Η ήττα της εξέγερσης δεν σήμανε την άμεση επιστροφή στην κανονικότητα. Ακολούθησαν συλλήψεις, ανακρίσεις, δίκες και εκτελέσεις. Ο Imre Nagy είχε καταφύγει στην πρεσβεία της Γιουγκοσλαβίας. Όταν την εγκατέλειψε, συνελήφθη και οδηγήθηκε στη Ρουμανία. Το 1958 εκτελέστηκε μαζί με άλλους πρωταγωνιστές της κυβέρνησής του, ανάμεσά τους ο υπουργός Άμυνας Pál Maléter.
Περίπου 200.000 Ούγγροι εγκατέλειψαν τη χώρα, πολλοί περνώντας τα σύνορα προς την Αυστρία. Οι μάχες και η καταστολή προκάλεσαν χιλιάδες θανάτους και τραυματισμούς. Οι ακριβείς αριθμοί διαφέρουν ανάλογα με τις πηγές και τον τρόπο καταμέτρησης, αλλά η ανθρώπινη απώλεια ήταν βαριά και η προσφυγιά μαζική.
Το νέο καθεστώς προσπάθησε να παρουσιάσει τα γεγονότα ως "αντεπανάσταση" και για χρόνια περιόρισε τη δημόσια αναφορά τους. Η ιστορική μνήμη άρχισε να αποκαθίσταται με την πολιτική αλλαγή του 1989. Στις 16 Ιουνίου εκείνης της χρονιάς, ο Nagy και οι σύντροφοί του τάφηκαν ξανά με δημόσια τελετή, ενώ στις 23 Οκτωβρίου η Ουγγαρία ανακήρυξε τη δημοκρατία. Η επαναταφή του πρωθυπουργού έγινε ένα από τα σύμβολα της μετάβασης από το κομμουνιστικό καθεστώς.
Γιατί η Βουδαπέστη του 1956 εξακολουθεί να έχει σημασία
Η Ουγγρική Επανάσταση δεν ήταν μια απλή αντιπαράθεση ανάμεσα σε δύο στρατούς. Ήταν μια κοινωνική έκρηξη στην οποία συναντήθηκαν διαφορετικές πολιτικές προσδοκίες: εθνική ανεξαρτησία, ελευθερία λόγου, πολιτικός πλουραλισμός, καλύτερες συνθήκες ζωής και τέλος στην κρατική τρομοκρατία. Η εξέγερση ηττήθηκε στρατιωτικά, αλλά αποκάλυψε τα όρια της σοβιετικής αποσταλινοποίησης. Η Μόσχα μπορούσε να ανεχθεί αλλαγές όσο δεν απειλούσαν τον έλεγχο των χωρών του ανατολικού μπλοκ. Όταν η Ουγγαρία επιχείρησε να αποχωρήσει από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, η απάντηση ήταν τα τανκς.
Εβδομήντα χρόνια μετά, η Βουδαπέστη παραμένει μια ιστορία για το θάρρος, τις ελπίδες και το τίμημα της αντίστασης. Κυρίως, είναι η ιστορία ενός λαού που για λίγες ημέρες πίστεψε ότι μπορούσε να αποφασίσει μόνος του για το μέλλον του.
Add comment
Comments