Ο πέμπτος κύκλος της ισραηλινής σειράς επιστρέφει στην επίθεση της Χαμάς της 7ης Οκτωβρίου 2023, επιχειρώντας να μετατρέψει μια εθνική τραγωδία σε τηλεοπτική αφήγηση. Η "Fauda" γίνεται αφετηρία μιας ευρύτερης συζήτησης για τη συλλογική μνήμη, τα όρια της μυθοπλασίας και την πολιτική σημασία όσων επιλέγει να δείξει - αλλά και να αποσιωπήσει - η τέχνη.
Από τον Κέλσο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Όταν η πραγματικότητα ξεπερνά τη μυθοπλασία
Υπάρχουν τηλεοπτικές σειρές που αντλούν την έμπνευσή τους από την πραγματικότητα. Και υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες η πραγματικότητα εισβάλλει τόσο βίαια στον κόσμο μιας σειράς, ώστε η μυθοπλασία μοιάζει ξαφνικά ανεπαρκής για να την περιγράψει.
Από την πρώτη της εμφάνιση, το 2015, η σειρά επιχείρησε να αποτυπώσει τον αθέατο πόλεμο ανάμεσα στις ισραηλινές δυνάμεις ασφαλείας και στις παλαιστινιακές ένοπλες οργανώσεις. Μυστικές επιχειρήσεις, διπλές ταυτότητες, οικογενειακές τραγωδίες και ένας ατέρμονος κύκλος εκδίκησης συγκροτούσαν έναν κόσμο στον οποίο η βία αποτελούσε καθημερινότητα.
Η 7η Οκτωβρίου 2023, όμως, άλλαξε ριζικά το πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούσε πλέον να αφηγηθεί κανείς αυτή την ιστορία. Η επίθεση της Χαμάς στο νότιο Ισραήλ, με περίπου 1.200 νεκρούς και την απαγωγή 251 ανθρώπων, αποτέλεσε μια βαθιά τομή στη συλλογική συνείδηση της χώρας.
Ο πόλεμος που ακολούθησε στη Λωρίδα της Γάζας προκάλεσε τεράστιες ανθρώπινες απώλειες, εκτεταμένη καταστροφή και μια ανθρωπιστική κρίση με συνέπειες που ξεπερνούν κατά πολύ τα γεωγραφικά όρια της περιοχής. Μέσα σε αυτό το ιστορικό περιβάλλον, η επιστροφή της "Fauda" δεν θα μπορούσε να είναι απλώς η συνέχεια μιας επιτυχημένης τηλεοπτικής παραγωγής.
Η σειρά καλείται πλέον να διαχειριστεί κάτι πολύ πιο δύσκολο: τη μετατροπή μιας πραγματικής, ακόμη ανοιχτής τραγωδίας σε καλλιτεχνικό αφήγημα.
Η σειρά που κατάφερε να περάσει τα σύνορα της σύγκρουσης
Η σειρά, που δημιουργήθηκε από τον δημοσιογράφο Avi Issacharoff και τον ηθοποιό Lior Raz, έχει αποκτήσει κοινό στην Ιορδανία, την Τουρκία, το Μαρόκο και τον Λίβανο. Ο πέμπτος κύκλος έφτασε μάλιστα στην πρώτη θέση της κατάταξης του Netflix στον Λίβανο, μια χώρα που εξακολουθεί να βρίσκεται σε κατάσταση πολέμου με το Ισραήλ.
Η επιτυχία αυτή παρουσιάζει ένα ιδιαίτερο πολιτιστικό παράδοξο. Μια ισραηλινή παραγωγή, με κεντρικούς ήρωες πράκτορες των ισραηλινών υπηρεσιών ασφαλείας, παρακολουθείται από ανθρώπους που ζουν σε κοινωνίες με βαθιά πολιτική αντιπαράθεση προς το ισραηλινό κράτος.
Η απήχηση της σειράς, βέβαια, δεν συνεπάγεται αποδοχή της ισραηλινής πολιτικής. Η παρακολούθηση μιας τηλεοπτικής παραγωγής δεν ισοδυναμεί με ταύτιση με τους πρωταγωνιστές της. Αποκαλύπτει, ωστόσο, κάτι ουσιαστικό για τη δύναμη της μυθοπλασίας: το ενδιαφέρον για την ιστορία του άλλου μπορεί να υπερβεί, έστω προσωρινά, τα όρια της πολιτικής αντιπαράθεσης.
Η "Fauda" δεν είναι ένα ουδέτερο παράθυρο στη Μέση Ανατολή. Η αφήγησή της οργανώνεται κυρίως γύρω από την εμπειρία των Ισραηλινών πρακτόρων. Ωστόσο, σε προηγούμενους κύκλους επιχείρησε να παρουσιάσει και την οικογενειακή ζωή, τις αντιφάσεις και τα προσωπικά κίνητρα Παλαιστινίων χαρακτήρων. Αυτή η δυνατότητα να αναγνωρίζει ανθρώπινες ιστορίες και στις δύο πλευρές υπήρξε ένα από τα στοιχεία που τη διαφοροποίησαν από ένα συμβατικό κατασκοπευτικό θρίλερ.
Ενενήντα λεπτά τηλεοπτικού τρόμου
Στον πέμπτο κύκλο, η 7η Οκτωβρίου δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως ιστορικό γεγονός που προηγήθηκε της δράσης. Η σειρά επιστρέφει σε εκείνη την ημέρα μέσα από δύο επεισόδια, το έβδομο και το όγδοο, αφιερώνοντας περίπου ενενήντα λεπτά στη δραματοποίηση της επίθεσης. Η επιλογή αυτή διαφέρει από τον συνηθισμένο τρόπο με τον οποίο ο κινηματογράφος αναπαριστά τη μαζική βία.
Δεν πρόκειται για μια σύντομη, συγκλονιστική σκηνή που λειτουργεί ως εισαγωγή στην υπόλοιπη ιστορία. Η αναπαράσταση της επίθεσης καταλαμβάνει ένα εκτεταμένο τμήμα της αφήγησης.
Στην αρχική σκηνή του "Saving Private Ryan" του Steven Spielberg, η απόβαση στη Νορμανδία αποτυπώνεται με μια σχεδόν αφόρητη αίσθηση αμεσότητας. Στη "Fauda", όμως, το ιστορικό γεγονός βρίσκεται πολύ πιο κοντά στο παρόν. Οι επιζώντες, οι συγγενείς των θυμάτων και οι οικογένειες των ομήρων δεν αποτελούν πρόσωπα ενός μακρινού παρελθόντος. Είναι άνθρωποι που εξακολουθούν να ζουν με τις συνέπειες της επίθεσης.
Η επιλογή της δραματοποίησης εγείρει, επομένως, ένα δύσκολο καλλιτεχνικό και ηθικό ερώτημα. Πότε η αναπαράσταση της βίας συμβάλλει στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και πότε κινδυνεύει να μετατρέψει την πραγματική ανθρώπινη οδύνη σε τηλεοπτικό θέαμα;
Δεν υπάρχει εύκολη απάντηση. Η ίδια σκηνή μπορεί να λειτουργήσει ως πράξη μνήμης για έναν θεατή και ως επώδυνη αναβίωση του τραύματος για κάποιον άλλο. Η κριτική του PJ Grisar στο The Forward είναι χαρακτηριστική αυτής της αμφιθυμίας. Ο Grisar αναγνωρίζει την πρόθεση των δημιουργών να τιμήσουν τα θύματα, αλλά εκφράζει επιφυλάξεις για την κινηματογραφική μεταχείριση τόσο πρόσφατων πραγματικών γεγονότων.
Από τους αήττητους πράκτορες στους τραυματισμένους ανθρώπους
Η σημαντικότερη αλλαγή του πέμπτου κύκλου δεν βρίσκεται μόνο στα γεγονότα που παρουσιάζει, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τους χαρακτήρες του. Ο Doron Kavillio, τον οποίο υποδύεται ο Lior Raz, δεν εμφανίζεται πλέον αποκλειστικά ως ο αποφασιστικός πράκτορας που αντιμετωπίζει διαρκώς νέους εχθρούς.
Είναι ένας άνθρωπος που προσπαθεί να διαχειριστεί τις ψυχολογικές συνέπειες όσων έχει ζήσει. Η νέα σεζόν τον παρουσιάζει να αναζητά θεραπευτική βοήθεια, ενώ η προσωπική του ζωή και η επαγγελματική του ταυτότητα εξακολουθούν να συγκρούονται. Ο Raz εξήγησε σε συνέντευξή του στο Netflix ότι οι δημιουργοί επιδίωξαν να παρουσιάσουν ανθρώπους που έχουν υποστεί βαθιά ψυχικά τραύματα, όχι απλώς πολεμιστές που αναζητούν την επόμενη αποστολή.
Αυτή η μετατόπιση έχει ιδιαίτερη σημασία. Το κλασικό κατασκοπευτικό θρίλερ στηρίζεται συχνά στην εικόνα ενός ήρωα που μπορεί να αντιμετωπίσει σχεδόν κάθε κίνδυνο. Η φυσική αντοχή, η αποφασιστικότητα και η επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα αποτελούν τα βασικά χαρακτηριστικά του.
Η "Fauda" επιχειρεί να ανατρέψει εν μέρει αυτό το πρότυπο. Οι ήρωές της μπορούν να επιβιώσουν από ένοπλες συγκρούσεις, αλλά δεν μπορούν απαραίτητα να επιστρέψουν αλώβητοι στην καθημερινότητα.
Η ψυχική φθορά δεν παρουσιάζεται ως προσωρινή αδυναμία που ξεπερνιέται πριν από την επόμενη αποστολή. Αποτελεί μέρος της ταυτότητάς τους.
Η επιλογή αυτή συνδέεται με μια ευρύτερη μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο ο σύγχρονος κινηματογράφος και η τηλεόραση προσεγγίζουν τον πόλεμο: όχι μόνο ως σύγκρουση στρατών ή μυστικών υπηρεσιών, αλλά και ως εμπειρία που συνεχίζεται πολύ μετά το τέλος της μάχης.
Η εκδίκηση ως αδιέξοδο
Ένα από τα κεντρικά θέματα της νέας σεζόν είναι η εκδίκηση. Οι δημιουργοί χρησιμοποίησαν ως βασική έννοια την αραβική λέξη tha’r, η οποία παραπέμπει στην αιματηρή εκδίκηση και στην υποχρέωση ανταπόδοσης μιας προσβολής ή απώλειας.
Η έννοια αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία μετά την 7η Οκτωβρίου, καθώς η επιθυμία για εκδίκηση μπορεί να μετατραπεί σε έναν μηχανισμό που αναπαράγει τη βία. Το ερώτημα που θέτει ο δημιουργός είναι κατά πόσον η εκδίκηση μεταβάλλει πραγματικά την κατάσταση εκείνου που την επιδιώκει ή απλώς διαιωνίζει τη σύγκρουση.
Εδώ η "Fauda" αγγίζει ένα από τα διαχρονικότερα θέματα της τραγωδίας. Από τον αρχαίο ελληνικό δραματικό λόγο μέχρι τη σύγχρονη τηλεόραση, η εκδίκηση εμφανίζεται συχνά ως μια πράξη που υπόσχεται δικαιοσύνη αλλά καταλήγει να δημιουργεί νέες αδικίες.
Η βία αποκτά τη δική της εσωτερική λογική. Κάθε πράξη παρουσιάζεται ως απάντηση σε μια προηγούμενη, κάθε απώλεια ως αιτία μιας νέας ανταπόδοσης. Το αποτέλεσμα είναι ένας κύκλος στον οποίο η αρχική αιτία της σύγκρουσης σταδιακά υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη συνέχισής της.
Η σειρά επιχειρεί να εξετάσει αυτόν τον μηχανισμό μέσα από τις προσωπικές επιλογές των χαρακτήρων της. Το κατά πόσον καταφέρνει να τον αμφισβητήσει ουσιαστικά αποτελεί, πάντως, αντικείμενο διαφορετικών κριτικών αναγνώσεων.
Διαβάστε ακόμα: Πόσο ρεαλιστικός είναι ο αφοπλισμός της Χαμάς;
Είναι η «Fauda» πολιτική προπαγάνδα;
Η επιτυχία της σειράς συνοδεύεται εδώ και χρόνια από μια συζήτηση για τη σχέση της με την ισραηλινή κρατική πολιτική. Οι επικριτές της υποστηρίζουν ότι η αφήγηση, επειδή εστιάζει κυρίως στους Ισραηλινούς πράκτορες, μπορεί να παρουσιάζει τις επιχειρήσεις τους ως αναγκαίες ή δικαιολογημένες, χωρίς να εξετάζει πάντοτε με την ίδια ένταση τις συνέπειές τους για τους Παλαιστινίους.
Οι υποστηρικτές της αντιτείνουν ότι η σειρά δεν παρουσιάζει τους ήρωές της ως ηθικά άμεμπτους. Αντίθετα, αναδεικνύει επανειλημμένα τις προσωπικές και οικογενειακές συνέπειες των πράξεών τους. Ο ίδιος ο Lior Raz έχει απορρίψει την αντίληψη ότι η σειρά δημιουργήθηκε ως εργαλείο δημόσιας διπλωματίας του Ισραήλ.
Σε συνεντεύξεις του έχει τονίσει ότι στόχος των δημιουργών είναι η αφήγηση των ιστοριών των χαρακτήρων και η ανάδειξη του ανθρώπινου κόστους της βίας. Η πρόθεση των δημιουργών, όμως, δεν καθορίζει από μόνη της τον τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνεται ένα έργο.
Μια τηλεοπτική σειρά μπορεί να μην έχει σχεδιαστεί ως προπαγάνδα και παρ' όλα αυτά να αναπαράγει συγκεκριμένες πολιτικές οπτικές. Αντίστοιχα, ένα έργο που παρουσιάζει κυρίως τη μία πλευρά μιας σύγκρουσης δεν είναι αυτομάτως προπαγανδιστικό.
Η ουσιαστική κριτική απαιτεί να εξετάζονται οι χαρακτήρες, οι αφηγηματικές επιλογές, οι αποσιωπήσεις και ο τρόπος με τον οποίο αποδίδεται η ανθρώπινη εμπειρία.
Μπορεί η τηλεόραση να λειτουργήσει ως συλλογική μνήμη;
Η "Fauda" δεν είναι η πρώτη τηλεοπτική παραγωγή που επιχειρεί να αναπαραστήσει μια πρόσφατη εθνική τραγωδία. Ο κινηματογράφος και η τηλεόραση έχουν επανειλημμένα ασχοληθεί με πολέμους, τρομοκρατικές επιθέσεις και ιστορικές καταστροφές, συχνά προτού ολοκληρωθεί η δημόσια συζήτηση για τις αιτίες και τις συνέπειές τους.
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της τηλεοπτικής μυθοπλασίας είναι ότι επιτρέπει στον θεατή να παρακολουθεί τους ίδιους χαρακτήρες για μεγάλο χρονικό διάστημα. Οι απώλειές τους, οι αντιφάσεις τους και οι προσπάθειές τους να συνεχίσουν τη ζωή τους αποκτούν μεγαλύτερη συναισθηματική βαρύτητα επειδή ο θεατής έχει ήδη αναπτύξει μια σχέση μαζί τους.
Στην περίπτωση της "Fauda", αυτή η σχέση δημιουργήθηκε πριν από την 7η Οκτωβρίου. Οι θεατές γνώρισαν τους χαρακτήρες σε έναν κόσμο όπου η σύγκρουση ήταν ήδη παρούσα. Τώρα τους παρακολουθούν να προσπαθούν να επιβιώσουν ψυχολογικά σε μια πραγματικότητα που έχει μεταβληθεί ριζικά.
Η σειρά λειτουργεί, επομένως, όχι μόνο ως ψυχαγωγία αλλά και ως ένας μηχανισμός επεξεργασίας της συλλογικής εμπειρίας. Αυτός ο ρόλος, όμως, συνοδεύεται από ευθύνη. Η συλλογική μνήμη δεν είναι απλώς η καταγραφή όσων συνέβησαν. Είναι και η επιλογή όσων μια κοινωνία θεωρεί σημαντικό να θυμάται.
Και κάθε τέτοια επιλογή αφήνει αναπόφευκτα κάτι έξω από την αφήγηση.
Η «Fauda» μετά την 7η Οκτωβρίου
Ο πέμπτος κύκλος της "Fauda" δείχνει πόσο δύσκολο είναι για μια σειρά που γεννήθηκε μέσα από μια πραγματική σύγκρουση να συνεχίσει να υπάρχει όταν η ίδια η σύγκρουση μεταβάλλεται με τόσο δραματικό τρόπο. Οι δημιουργοί της δεν είχαν πλέον τη δυνατότητα να αντιμετωπίσουν την 7η Οκτωβρίου ως ένα ακόμη γεγονός στο περιθώριο της ιστορίας.
Επέλεξαν να την τοποθετήσουν στον πυρήνα της αφήγησης, δίνοντας έμφαση στις ανθρώπινες συνέπειές της. Η επιλογή αυτή προσφέρει μια ισχυρή αναπαράσταση του ισραηλινού τραύματος, αλλά ταυτόχρονα ανοίγει τη συζήτηση για τα όρια της συγκεκριμένης οπτικής.
Η πραγματική πρόκληση για την τέχνη που επιχειρεί να αποτυπώσει έναν πόλεμο δεν είναι μόνο να μεταφέρει την οδύνη εκείνων που βρίσκονται στο επίκεντρο της αφήγησης. Είναι και να αναγνωρίζει ότι η ιστορία συνεχίζεται πέρα από τα όρια του κάδρου.
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη δύναμη της "Fauda" να βρίσκεται όχι μόνο σε όσα δείχνει, αλλά και στα δύσκολα ερωτήματα που προκαλούν όσα επιλέγει να αφήσει εκτός της οθόνης.
Add comment
Comments