Τριάντα επτά χρόνια μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, το γεγονός παραμένει ένα από τα σημαντικότερα ορόσημα της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας. Η κατάρρευση του ανατολικογερμανικού καθεστώτος δεν σήμανε μόνο το τέλος ενός συμβόλου του Ψυχρού Πολέμου. Αποκάλυψε την οικονομική εξάντληση της κεντρικά σχεδιασμένης οικονομίας, άνοιξε τον δρόμο για τη γερμανική επανένωση και εγκαινίασε μία από τις μεγαλύτερες διαδικασίες οικονομικού μετασχηματισμού στη μεταπολεμική Ευρώπη.
Από την Αληκτώ | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Μια νύχτα που άλλαξε την Ευρώπη
Το βράδυ της 9ης Νοεμβρίου 1989, χιλιάδες Ανατολικογερμανοί συγκεντρώθηκαν στα συνοριακά περάσματα του Βερολίνου, απαιτώντας να περάσουν στη δυτική πλευρά της πόλης. Λίγες ώρες νωρίτερα, ο Γκύντερ Σαμπόφσκι, μέλος της ηγεσίας του κυβερνώντος Σοσιαλιστικού Ενωτικού Κόμματος, είχε ανακοινώσει σε συνέντευξη Τύπου νέους κανόνες για τα ταξίδια στο εξωτερικό. Όταν δημοσιογράφος τον ρώτησε πότε θα άρχιζαν να ισχύουν, ο Σαμπόφσκι, εμφανώς αβέβαιος, απάντησε ότι, σύμφωνα με τις πληροφορίες του, θα εφαρμόζονταν αμέσως. Η δήλωση μεταδόθηκε από τα μέσα ενημέρωσης και ερμηνεύτηκε ως ανακοίνωση του ανοίγματος των συνόρων.
Στην πραγματικότητα, οι αρχές της Ανατολικής Γερμανίας δεν είχαν οργανώσει την άμεση και ανεξέλεγκτη διέλευση των πολιτών. Οι νέοι κανόνες προέβλεπαν διαδικασίες χορήγησης αδειών. Όμως η δημόσια ανακοίνωση είχε δημιουργήσει μια δυναμική που το καθεστώς δεν μπορούσε πλέον να ελέγξει. Στο πέρασμα της Μπόρνχολμερ Στράσε, οι συνοριοφύλακες βρέθηκαν αντιμέτωποι με ένα ολοένα μεγαλύτερο πλήθος. Χωρίς σαφείς οδηγίες και υπό την πίεση των συγκεντρωμένων, επέτρεψαν τελικά τη μαζική διέλευση λίγο πριν από τα μεσάνυχτα. Οι εικόνες που ακολούθησαν έκαναν τον γύρο του κόσμου. Άνθρωποι αγκαλιάζονταν, έκλαιγαν, ανέβαιναν στο Τείχος και πανηγύριζαν μαζί με τους κατοίκους του Δυτικού Βερολίνου.
Το πιο ισχυρό σύμβολο της διαίρεσης της Ευρώπης είχε χάσει μέσα σε λίγες ώρες την πολιτική του λειτουργία. Η πτώση του Τείχους δεν ήταν η αιτία της κατάρρευσης της Ανατολικής Γερμανίας. Ήταν το ορατό αποτέλεσμα μιας κρίσης που είχε ωριμάσει επί χρόνια.
Το Τείχος: 28 χρόνια εγκλωβισμού στην καρδιά της Ευρώπης
Μετά την ήττα της ναζιστικής Γερμανίας το 1945, η χώρα διαιρέθηκε σε τέσσερις ζώνες κατοχής, υπό αμερικανική, βρετανική, γαλλική και σοβιετική διοίκηση. Η ίδια διαίρεση εφαρμόστηκε στο Βερολίνο, παρότι η πόλη βρισκόταν βαθιά μέσα στη σοβιετική ζώνη. Το 1949 δημιουργήθηκαν δύο γερμανικά κράτη. Στη Δύση ιδρύθηκε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, με κοινοβουλευτικό σύστημα και οικονομία της αγοράς. Στην Ανατολή δημιουργήθηκε η Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας (ΛΔΓ), υπό την κυριαρχία του Σοσιαλιστικού Ενωτικού Κόμματος (SED) και την πολιτική επιρροή της Σοβιετικής Ένωσης. Οι δύο χώρες αποτελούσαν πλέον μέρος δύο ανταγωνιστικών οικονομικών και στρατιωτικών συστημάτων.
Το Δυτικό Βερολίνο, ωστόσο, αποτελούσε ένα ιδιαίτερο πρόβλημα για το ανατολικογερμανικό καθεστώς. Ήταν μια δυτική νησίδα στο εσωτερικό της ΛΔΓ και προσέφερε μια σχετικά προσβάσιμη διαδρομή διαφυγής. Από το 1949 έως το 1961, περίπου 2,7 εκατομμύρια άνθρωποι εγκατέλειψαν την Ανατολική Γερμανία. Ανάμεσά τους βρίσκονταν νέοι, επιστήμονες, γιατροί, μηχανικοί και εξειδικευμένοι εργαζόμενοι. Η μαζική αυτή φυγή προκαλούσε σοβαρό οικονομικό πρόβλημα. Η Ανατολική Γερμανία έχανε ανθρώπινο κεφάλαιο, δηλαδή ακριβώς τους εργαζομένους που χρειαζόταν για να αυξήσει την παραγωγικότητά της. Στις 13 Αυγούστου 1961, οι ανατολικογερμανικές αρχές άρχισαν να αποκλείουν τα περάσματα προς το Δυτικό Βερολίνο.
Οι αρχικές συρματοπλεγμένες εγκαταστάσεις μετατράπηκαν σταδιακά σε ένα σύνθετο σύστημα τσιμεντένιων τειχών, φυλακίων, εμποδίων και ελεγχόμενων ζωνών. Το καθεστώς το αποκαλούσε "αντιφασιστικό προστατευτικό τείχος". Στην πράξη, ο βασικός σκοπός του ήταν να εμποδίζει τους πολίτες της Ανατολικής Γερμανίας να εγκαταλείπουν τη χώρα τους.
Η ιστορία του Τείχους υπήρξε και ιστορία ανθρώπινων τραγωδιών. Σύμφωνα με την ιστορική έρευνα του Κέντρου Σύγχρονης Ιστορίας του Πότσνταμ και του Ιδρύματος του Τείχους του Βερολίνου, τουλάχιστον 140 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους σε άμεση σχέση με το συνοριακό καθεστώς στο Τείχος του Βερολίνου από το 1961 έως το 1989.
Δύο Γερμανίες, δύο οικονομικά συστήματα
Η μεταπολεμική διαίρεση δημιούργησε ένα σχεδόν μοναδικό ιστορικό πείραμα. Δύο κράτη με κοινή γλώσσα, σημαντικό μέρος κοινής ιστορίας και παρόμοιες προπολεμικές παραγωγικές παραδόσεις ακολούθησαν διαφορετικά οικονομικά συστήματα. Η Δυτική Γερμανία ανέπτυξε τη λεγόμενη κοινωνική οικονομία της αγοράς, συνδυάζοντας ιδιωτική επιχειρηματικότητα, ανταγωνισμό, κοινωνική ασφάλιση και συλλογικές διαπραγματεύσεις. Η Ανατολική Γερμανία υιοθέτησε το σοβιετικό πρότυπο κεντρικού σχεδιασμού, με κρατική ιδιοκτησία στα βασικά μέσα παραγωγής και διοικητικά καθοριζόμενους στόχους.
Η διαφορά δεν περιοριζόταν στον τρόπο διανομής του εισοδήματος. Αφορούσε τον μηχανισμό λήψης οικονομικών αποφάσεων. Στη Δύση, οι επιχειρήσεις ανταποκρίνονταν σε τιμές, ανταγωνισμό, κέρδη και ζημίες. Στην Ανατολή, οι επιχειρήσεις έπρεπε να εκπληρώνουν ποσοτικούς στόχους που καθόριζαν οι κεντρικές αρχές. Η Ανατολική Γερμανία δεν ήταν μια χώρα χωρίς βιομηχανία. Αντίθετα, αποτελούσε μία από τις περισσότερο εκβιομηχανισμένες και σχετικά εύπορες οικονομίες του ανατολικού συνασπισμού. Διέθετε σημαντική παραγωγή μηχανημάτων, χημικών προϊόντων, οπτικών συσκευών και ηλεκτρονικού εξοπλισμού. Ωστόσο, το σύστημα αντιμετώπιζε σοβαρές δυσλειτουργίες.
Η έλλειψη ανταγωνισμού περιόριζε τα κίνητρα καινοτομίας. Οι τιμές δεν αντανακλούσαν πάντοτε το πραγματικό κόστος και τη σπανιότητα των πόρων. Οι επιχειρήσεις μπορούσαν να επιβιώνουν παρά τη χαμηλή αποδοτικότητά τους, ενώ οι ελλείψεις καταναλωτικών αγαθών και οι μεγάλες περίοδοι αναμονής αποτελούσαν χαρακτηριστικά της καθημερινότητας. Η κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία μπορούσε να κινητοποιήσει παραγωγικούς πόρους για συγκεκριμένους στόχους, αλλά δυσκολευόταν να προσαρμοστεί σε μια παγκόσμια οικονομία που απαιτούσε τεχνολογική ανανέωση, διαφοροποίηση προϊόντων και αποτελεσματική κατανομή κεφαλαίου.
Το οικονομικό αδιέξοδο της Ανατολικής Γερμανίας
Κατά τη δεκαετία του 1980, τα διαρθρωτικά προβλήματα της ΛΔΓ έγιναν ολοένα πιο εμφανή. Η ηγεσία του Έριχ Χόνεκερ είχε δώσει ιδιαίτερη έμφαση στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου μέσω κοινωνικών παροχών, επιδοτήσεων και κατασκευής κατοικιών. Η πολιτική αυτή εξασφάλιζε ορισμένα κοινωνικά οφέλη, αλλά δημιουργούσε ταυτόχρονα αυξανόμενες πιέσεις στους παραγωγικούς και δημοσιονομικούς πόρους. Οι κρατικές επιχειρήσεις συχνά χρησιμοποιούσαν απαρχαιωμένο εξοπλισμό, ενώ οι επενδύσεις δεν επαρκούσαν για τον αναγκαίο εκσυγχρονισμό. Η τεχνολογική απόσταση από τη Δύση μεγάλωνε, ιδίως σε κλάδους υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Η παραγωγή εξαρτιόταν επίσης από τις οικονομικές σχέσεις με τη Σοβιετική Ένωση και τις υπόλοιπες χώρες του Συμβουλίου Αμοιβαίας Οικονομικής Βοήθειας, γνωστού ως COMECON. Η ΛΔΓ χρειαζόταν σκληρό συνάλλαγμα για να εισάγει δυτική τεχνολογία και προϊόντα που δεν μπορούσε να παράγει ανταγωνιστικά. Οι εξωτερικές χρηματοδοτικές ανάγκες αποτελούσαν επομένως σημαντική πηγή ευπάθειας. Τον Οκτώβριο του 1989, ένα εσωτερικό έγγραφο της ανατολικογερμανικής ηγεσίας, συνδεδεμένο με τον επικεφαλής του οικονομικού σχεδιασμού Γκέρχαρντ Σούρερ, προειδοποιούσε ότι η οικονομία χρειαζόταν βαθιές αλλαγές. Το έγγραφο περιέγραφε σοβαρά προβλήματα χρέους, παραγωγικότητας και βιωσιμότητας του οικονομικού μοντέλου.
Η οικονομία αντιμετώπιζε βαθιά διαρθρωτική κρίση, ακόμη και αν ορισμένοι αριθμοί που χρησιμοποιήθηκαν τότε υπερέβαλλαν το μέγεθος της άμεσης χρηματοδοτικής απειλής.
Η περεστρόικα του Γκορμπατσόφ και η απώλεια της σοβιετικής προστασίας
Η οικονομική κρίση από μόνη της δεν αρκεί για να εξηγήσει την κατάρρευση. Καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισε η αλλαγή της σοβιετικής πολιτικής. Όταν ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ ανέλαβε την ηγεσία της Σοβιετικής Ένωσης το 1985, επιχείρησε να μεταρρυθμίσει το σοβιετικό σύστημα μέσω της περεστρόικα και της γκλάσνοστ. Η σοβιετική ηγεσία άρχισε σταδιακά να εγκαταλείπει την πρακτική στρατιωτικής επέμβασης για τη διατήρηση των κομμουνιστικών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη. Η μεταβολή αυτή αποδυνάμωσε αποφασιστικά τη θέση του Χόνεκερ. Η Ανατολική Γερμανία είχε επιβιώσει πολιτικά και χάρη στην εγγύηση της σοβιετικής ισχύος. Χωρίς τη βεβαιότητα ότι η Μόσχα θα επενέβαινε στρατιωτικά σε περίπτωση μαζικής εξέγερσης, η ηγεσία της ΛΔΓ βρέθηκε πολύ πιο εκτεθειμένη.
Την ίδια περίοδο, οι εξελίξεις στην Πολωνία και στην Ουγγαρία έδειχναν ότι η πολιτική τάξη του ανατολικού συνασπισμού μεταβαλλόταν. Η Πολωνία προχώρησε σε μερικώς ελεύθερες εκλογές τον Ιούνιο του 1989, με ιστορική επιτυχία του κινήματος Αλληλεγγύη. Η Ουγγαρία άρχισε να απομακρύνει τα συνοριακά εμπόδια προς την Αυστρία και τον Σεπτέμβριο επέτρεψε τη διέλευση Ανατολικογερμανών προσφύγων προς τη Δύση. Το Τείχος του Βερολίνου εξακολουθούσε να στέκεται, αλλά η δυνατότητα απομόνωσης της Ανατολικής Γερμανίας είχε ήδη υπονομευθεί.
Οι διαδηλώσεις της Δευτέρας: Η κοινωνία αναλαμβάνει την πρωτοβουλία
Το φθινόπωρο του 1989, οι διαδηλώσεις στη Λειψία και σε άλλες ανατολικογερμανικές πόλεις απέκτησαν μαζικό χαρακτήρα. Οι συγκεντρώσεις, γνωστές ως "διαδηλώσεις της Δευτέρας", ξεκίνησαν γύρω από εκκλησιαστικούς και αντιπολιτευτικούς κύκλους και εξελίχθηκαν σε ευρύτερο κίνημα. Το σύνθημα Wir sind das Volk - "Εμείς είμαστε ο λαός" - εξέφραζε την αμφισβήτηση της πολιτικής νομιμοποίησης του καθεστώτος. Στις 9 Οκτωβρίου 1989, περίπου 70.000 άνθρωποι διαδήλωσαν ειρηνικά στη Λειψία, παρά τον φόβο βίαιης καταστολής. Η απουσία μεγάλης στρατιωτικής επέμβασης ενίσχυσε την αυτοπεποίθηση των διαδηλωτών. Στις 18 Οκτωβρίου ο Χόνεκερ απομακρύνθηκε από την ηγεσία και αντικαταστάθηκε από τον Έγκον Κρεντς.
Η αλλαγή, όμως, δεν μπορούσε πλέον να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη στο σύστημα. Στις 4 Νοεμβρίου, εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες συμμετείχαν σε μεγάλη διαδήλωση στην Αλεξάντερπλατς του Ανατολικού Βερολίνου. Πέντε ημέρες αργότερα, το Τείχος άνοιξε.
Η πτώση του Τείχους δεν σήμαινε αυτομάτως επανένωση
Στις 9 Νοεμβρίου 1989, η επανένωση δεν ήταν ακόμη δεδομένη. Υπήρχαν διαφορετικά σενάρια για το μέλλον της Ανατολικής Γερμανίας. Ορισμένοι υποστήριζαν τη δημιουργία μιας δημοκρατικής, μεταρρυθμισμένης και ανεξάρτητης ΛΔΓ. Άλλοι θεωρούσαν ότι η οικονομική και πολιτική ενοποίηση με τη Δυτική Γερμανία αποτελούσε τη μόνη ρεαλιστική επιλογή. Οι εξελίξεις επιταχύνθηκαν. Τον Μάρτιο του 1990 πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες ελεύθερες βουλευτικές εκλογές στην Ανατολική Γερμανία. Οι πολιτικές δυνάμεις που υποστήριζαν τη γρήγορη επανένωση επικράτησαν. Την 1η Ιουλίου 1990 τέθηκε σε ισχύ η νομισματική, οικονομική και κοινωνική ένωση των δύο γερμανικών κρατών.
Στις 3 Οκτωβρίου 1990 ολοκληρώθηκε η πολιτική επανένωση. Η ΛΔΓ έπαψε να υπάρχει ως ανεξάρτητο κράτος και τα ανασυσταθέντα ανατολικά ομόσπονδα κρατίδια εντάχθηκαν στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία. Η διαδικασία ήταν εξαιρετικά γρήγορη. Και αυτή η ταχύτητα είχε σημαντικές οικονομικές συνέπειες.
Η νομισματική ένωση: Μια πολιτική απόφαση με τεράστιο οικονομικό κόστος
Μία από τις σημαντικότερες αποφάσεις της επανένωσης ήταν η εισαγωγή του δυτικογερμανικού μάρκου στην Ανατολική Γερμανία. Η επιλογή είχε ισχυρό πολιτικό συμβολισμό. Το δυτικογερμανικό μάρκο αποτελούσε σύμβολο νομισματικής σταθερότητας, αγοραστικής δύναμης και οικονομικής επιτυχίας. Για εκατομμύρια Ανατολικογερμανούς, η πρόσβαση στο ισχυρό νόμισμα ήταν απτή απόδειξη ότι η ζωή τους θα άλλαζε. Ωστόσο, η μετατροπή των ανατολικογερμανικών μάρκων σε δυτικογερμανικά δεν ήταν απλή τεχνική διαδικασία. Η συμφωνία προέβλεπε ευνοϊκές ισοτιμίες για μισθούς, συντάξεις και ορισμένες κατηγορίες αποταμιεύσεων, ενώ άλλες απαιτήσεις και υποχρεώσεις μετατρέπονταν με διαφορετικούς όρους.
Η ισοτιμία ένα προς ένα για τους μισθούς και τις συντάξεις είχε τεράστια κοινωνική και πολιτική σημασία. Δημιούργησε, όμως, ένα σοβαρό πρόβλημα ανταγωνιστικότητας. Οι ανατολικογερμανικές επιχειρήσεις κλήθηκαν να λειτουργήσουν σε μια αγορά με ισχυρό νόμισμα και δυτικογερμανικές συνθήκες κόστους, χωρίς να διαθέτουν αντίστοιχη παραγωγικότητα, τεχνολογία ή ποιότητα προϊόντων. Πολλά προϊόντα που μπορούσαν να πωληθούν στις προστατευμένες αγορές του COMECON δεν μπορούσαν πλέον να ανταγωνιστούν δυτικές εισαγωγές. Η κατάρρευση των παραδοσιακών εμπορικών σχέσεων με την Ανατολική Ευρώπη επιδείνωσε την κατάσταση. Οι καταναλωτές στράφηκαν γρήγορα προς τα δυτικά προϊόντα.
Η ανατολικογερμανική βιομηχανία βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα διπλό σοκ: την απώλεια των παλαιών αγορών της και την ξαφνική έκθεση στον διεθνή ανταγωνισμό.
Η Treuhand: Η μεγαλύτερη ιδιωτικοποίηση της ευρωπαϊκής μεταπολεμικής ιστορίας
Η Treuhandanstalt, γνωστή ως Treuhand, ανέλαβε τη διαχείριση και ιδιωτικοποίηση μεγάλου μέρους της πρώην κρατικής οικονομίας της ΛΔΓ. Η αποστολή της ήταν πρωτοφανής. Έπρεπε να μετατρέψει χιλιάδες κρατικές επιχειρήσεις σε εταιρείες που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν σε συνθήκες αγοράς, να βρει επενδυτές, να αναδιαρθρώσει παραγωγικές μονάδες και, όπου αυτό δεν ήταν δυνατό, να προχωρήσει σε εκκαθάριση. Η Treuhand διαχειρίστηκε περίπου 8.500 αρχικές κρατικές επιχειρήσεις, με πολυάριθμες μεταγενέστερες εταιρικές διασπάσεις και αναδιοργανώσεις. Πριν από τη μετάβαση, οι επιχειρήσεις αυτές απασχολούσαν περίπου τέσσερα εκατομμύρια εργαζομένους.
Η ιδιωτικοποίηση προχώρησε με μεγάλη ταχύτητα. Αρκετές επιχειρήσεις πωλήθηκαν σε δυτικογερμανικούς ή ξένους επενδυτές. Άλλες αναδιαρθρώθηκαν, συγχωνεύθηκαν ή έκλεισαν. Η διαδικασία δημιούργησε έντονη πολιτική αντιπαράθεση. Οι υποστηρικτές της θεωρούσαν ότι η γρήγορη αναδιάρθρωση ήταν απαραίτητη, επειδή μεγάλο μέρος της παραγωγικής βάσης δεν ήταν ανταγωνιστικό. Οι επικριτές της υποστήριζαν ότι η ταχύτητα των ιδιωτικοποιήσεων, οι αμφιλεγόμενες αποτιμήσεις και η περιορισμένη δυνατότητα τοπικής συμμετοχής συνέβαλαν στην αποβιομηχάνιση και στην απώλεια οικονομικού ελέγχου από τους Ανατολικογερμανούς. Η ιστορική αξιολόγηση δεν μπορεί να περιοριστεί σε μία μόνο ερμηνεία.
Πολλές επιχειρήσεις είχαν πράγματι σοβαρά διαρθρωτικά προβλήματα. Παράλληλα, οι αποφάσεις της μεταβατικής περιόδου επηρέασαν καθοριστικά το ποια παραγωγική δραστηριότητα διατηρήθηκε και ποια εξαφανίστηκε. Η Treuhand ολοκλήρωσε το κύριο έργο της στο τέλος του 1994, αφήνοντας πίσω της ένα πολύ μεγάλο χρηματοοικονομικό βάρος και βαθιές κοινωνικές συνέπειες.
Η κατάρρευση της απασχόλησης στην Ανατολή
Η οικονομική μετάβαση συνοδεύτηκε από δραματική συρρίκνωση της βιομηχανικής απασχόλησης. Εργοστάσια που επί δεκαετίες αποτελούσαν τον πυρήνα της οικονομικής ζωής ολόκληρων πόλεων έκλεισαν ή περιόρισαν σημαντικά τη δραστηριότητά τους. Η ανεργία, η οποία δεν εμφανιζόταν ως επίσημο μαζικό φαινόμενο στο προηγούμενο σύστημα, εξελίχθηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα κοινωνικά προβλήματα των νέων ανατολικών κρατιδίων. Η παραγωγή υποχώρησε απότομα τα πρώτα χρόνια της μετάβασης. Παράλληλα, μεγάλος αριθμός νέων και εξειδικευμένων εργαζομένων μετακινήθηκε προς τη Δυτική Γερμανία, αναζητώντας καλύτερες ευκαιρίες.
Η μετανάστευση είχε διπλή επίδραση. Από τη μία πλευρά, προσέφερε στους πολίτες πρόσβαση σε μια μεγαλύτερη αγορά εργασίας. Από την άλλη, περιόρισε το ανθρώπινο δυναμικό σε πολλές ανατολικές περιοχές, ενισχύοντας τη γήρανση του πληθυσμού και τις περιφερειακές ανισότητες. Το παράδοξο ήταν ότι η οικονομική ελευθερία και η δυνατότητα μετακίνησης, που αποτελούσαν θεμελιώδεις κατακτήσεις της επανένωσης, συνυπήρχαν με σημαντική κοινωνική ανασφάλεια.
Πόσο κόστισε τελικά η γερμανική επανένωση;
Η οικονομική επανένωση απαιτούσε τεράστιες επενδύσεις. Οι υποδομές της Ανατολικής Γερμανίας χρειάζονταν εκσυγχρονισμό. Οι τηλεπικοινωνίες, οι μεταφορές, η ενέργεια, οι κατοικίες και οι δημόσιες υπηρεσίες έπρεπε να προσαρμοστούν στα δυτικογερμανικά πρότυπα. Παράλληλα, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία έπρεπε να χρηματοδοτήσει κοινωνικές μεταβιβάσεις, συντάξεις, επιδόματα ανεργίας και δημοσιονομική στήριξη προς τα νέα κρατίδια. Οι αθροιστικές μεταβιβάσεις και δαπάνες που συνδέονται με την επανένωση υπολογίζονται, ανάλογα με τη μεθοδολογία και την περίοδο, σε ποσά της τάξης των τρισεκατομμυρίων ευρώ.
Δεν υπάρχει, όμως, ένας μοναδικός αδιαμφισβήτητος αριθμός για το "κόστος της επανένωσης". Άλλο είναι οι ακαθάριστες δημόσιες μεταβιβάσεις, άλλο οι καθαρές δημοσιονομικές ροές και άλλο οι επενδύσεις που δημιούργησαν περιουσιακά στοιχεία και μελλοντική παραγωγική δυνατότητα. Η διάκριση είναι ουσιαστική. Μια δημόσια δαπάνη για νέο σιδηροδρομικό δίκτυο δεν είναι οικονομικά ισοδύναμη με μια μεταβίβαση εισοδήματος, ακόμη και αν και οι δύο εμφανίζονται στο δημοσιονομικό κόστος. Επιπλέον, μέρος των μεταβιβάσεων θα υπήρχε σε οποιοδήποτε ενιαίο κράτος με διαφορετικά επίπεδα εισοδήματος μεταξύ περιφερειών. Η επανένωση, επομένως, δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως δημοσιονομική επιβάρυνση.
Αποτέλεσε επίσης επένδυση σε υποδομές, ανθρώπινο κεφάλαιο, θεσμούς και κοινωνική συνοχή.
Ο φόρος αλληλεγγύης και η χρηματοδότηση της σύγκλισης
Για τη χρηματοδότηση των αυξημένων δημόσιων αναγκών, η Γερμανία εισήγαγε το 1991 τον φόρο αλληλεγγύης (Solidaritätszuschlag), αρχικά ως προσωρινή επιβάρυνση για ευρύτερες δημοσιονομικές ανάγκες, στις οποίες περιλαμβανόταν η επανένωση. Ο φόρος επανήλθε το 1995 και συνδέθηκε στενά με τη χρηματοδότηση του κόστους της γερμανικής ενότητας. Η επιβάρυνση διαμορφώθηκε αργότερα στο 5,5% του οφειλόμενου φόρου εισοδήματος ή εταιρικού φόρου - όχι στο 5,5% του συνολικού εισοδήματος. Από το 2021 καταργήθηκε για τη μεγάλη πλειονότητα των φορολογουμένων φυσικών προσώπων, αλλά εξακολουθεί να επιβάλλεται σε ορισμένους υψηλότερους φορολογικούς υπόχρεους και στις εταιρείες.
Η χρηματοδότηση της επανένωσης δεν προήλθε αποκλειστικά από αυτόν τον φόρο. Περιλάμβανε επίσης ομοσπονδιακούς προϋπολογισμούς, δανεισμό, μηχανισμούς δημοσιονομικής εξισορρόπησης και ειδικά αναπτυξιακά προγράμματα.
Η σύγκλιση Ανατολής και Δύσης: Μια επιτυχία με σημαντικές εκκρεμότητες
Η οικονομική εικόνα των ανατολικών κρατιδίων σήμερα είναι ριζικά διαφορετική από εκείνη του 1990. Οι υποδομές έχουν εκσυγχρονιστεί, η παραγωγικότητα έχει αυξηθεί και η πρόσβαση σε προϊόντα, υπηρεσίες και τεχνολογία δεν έχει καμία σχέση με τις συνθήκες της πρώην ΛΔΓ. Πόλεις όπως η Λειψία, η Δρέσδη και η Ιένα έχουν αναπτύξει σημαντική δραστηριότητα σε κλάδους υψηλής τεχνολογίας, βιομηχανίας και έρευνας. Ωστόσο, οι οικονομικές αποκλίσεις δεν έχουν εξαφανιστεί. Η παραγωγικότητα ανά εργαζόμενο, οι μισθοί, ο ιδιωτικός πλούτος και η συγκέντρωση εταιρικών κεντρικών γραφείων παραμένουν κατά μέσο όρο χαμηλότερα στην Ανατολή.
Οι ανατολικές περιφέρειες έχουν επίσης επηρεαστεί από δημογραφική συρρίκνωση και γήρανση. Αυτό δεν σημαίνει ότι η επανένωση απέτυχε. Σημαίνει ότι η θεσμική ενοποίηση και η οικονομική σύγκλιση δεν πραγματοποιούνται με την ίδια ταχύτητα. Η υιοθέτηση ενός κοινού νομίσματος, ενός κοινού νομικού πλαισίου και ενός κοινού συστήματος κοινωνικής προστασίας μπορεί να γίνει σχετικά γρήγορα. Η δημιουργία ανταγωνιστικών επιχειρήσεων, η συσσώρευση ιδιωτικού πλούτου και η ανάπτυξη ισχυρών παραγωγικών οικοσυστημάτων απαιτούν πολύ περισσότερο χρόνο.
Η πτώση του Τείχους και η κατάρρευση του ανατολικού συνασπισμού
Η πτώση του Τείχους είχε συνέπειες πολύ πέρα από τα γερμανικά σύνορα. Το 1989 υπήρξε χρονιά καταιγιστικών πολιτικών εξελίξεων στην Ανατολική Ευρώπη.
- Στην Πολωνία, το κίνημα Αλληλεγγύη είχε ήδη ανοίξει τον δρόμο για τη μετάβαση σε μη κομμουνιστική κυβέρνηση.
- Στην Ουγγαρία, το μονοκομματικό σύστημα αποσυντέθηκε.
- Στην Τσεχοσλοβακία, η Βελούδινη Επανάσταση οδήγησε στην ανατροπή της κομμουνιστικής ηγεσίας.
- Στη Βουλγαρία, ο Τόντορ Ζίβκοφ απομακρύνθηκε από την εξουσία στις 10 Νοεμβρίου 1989.
- Στη Ρουμανία, η πτώση του Νικολάε Τσαουσέσκου τον Δεκέμβριο συνοδεύτηκε από αιματηρές συγκρούσεις.
Η κατάρρευση της Ανατολικής Γερμανίας αποτέλεσε επομένως μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας αποσύνθεσης του σοβιετικού συστήματος επιρροής. Η ίδια η Σοβιετική Ένωση θα διαλυόταν δύο χρόνια αργότερα, τον Δεκέμβριο του 1991.
Το χρονικό της κατάρρευσης
Η μεγάλη συζήτηση: Απέτυχε ο κεντρικός σχεδιασμός ή ο τρόπος εφαρμογής του;
Η κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων της Ανατολικής Ευρώπης αναζωπύρωσε μια από τις σημαντικότερες συζητήσεις της οικονομικής θεωρίας. Μπορεί μια οικονομία να λειτουργήσει αποτελεσματικά χωρίς ανταγωνιστικές αγορές και μηχανισμούς διαμόρφωσης τιμών; Ο Φρίντριχ Χάγιεκ είχε υποστηρίξει ότι η οικονομική γνώση είναι διάσπαρτη μεταξύ εκατομμυρίων ατόμων και επιχειρήσεων. Κατά την προσέγγισή του, κανένας κεντρικός σχεδιαστής δεν μπορεί να συγκεντρώσει εγκαίρως όλες τις πληροφορίες που απαιτούνται για την αποτελεσματική κατανομή των πόρων. Ο Λούντβιχ φον Μίζες είχε αναπτύξει νωρίτερα το επιχείρημα του οικονομικού υπολογισμού, επισημαίνοντας τις δυσκολίες αποτίμησης των παραγωγικών επιλογών χωρίς αγοραίες τιμές για τα κεφαλαιουχικά αγαθά.
Οι υποστηρικτές του σοσιαλιστικού σχεδιασμού αντέτειναν ότι η δημόσια ιδιοκτησία μπορούσε να επιτρέψει μακροχρόνιες επενδύσεις, πλήρη απασχόληση και κοινωνική προστασία χωρίς τις ανισότητες και τις κρίσεις του καπιταλισμού. Η ιστορική εμπειρία της Ανατολικής Γερμανίας έδειξε ότι το σύστημα μπορούσε να επιτύχει υψηλή βιομηχανική κινητοποίηση και ορισμένους κοινωνικούς στόχους, αλλά δυσκολευόταν ιδιαίτερα στην καινοτομία, στην αποτελεσματικότητα και στην προσαρμογή των επιχειρήσεων στις μεταβαλλόμενες ανάγκες. Από την άλλη πλευρά, η επώδυνη μετάβαση της δεκαετίας του 1990 κατέδειξε ότι ούτε η εισαγωγή της οικονομίας της αγοράς αρκεί από μόνη της για να εξασφαλίσει άμεση ευημερία.
Η λειτουργία μιας παραγωγικής οικονομίας απαιτεί επίσης θεσμούς, επενδύσεις, ανθρώπινο κεφάλαιο, υποδομές και χρόνο.
Το ευρωπαϊκό αποτύπωμα: Από τη διαιρεμένη Γερμανία στη διευρυμένη Ευρωπαϊκή Ένωση
Η επανένωση άλλαξε και την ευρωπαϊκή ισορροπία ισχύος. Η ενιαία Γερμανία απέκτησε μεγαλύτερο πληθυσμό και ενισχυμένη οικονομική βαρύτητα, παραμένοντας ενταγμένη στις ευρωπαϊκές και ατλαντικές δομές. Η πολιτική επιλογή της συνέχισης της ευρωπαϊκής ενοποίησης συνέβαλε στη διαχείριση των ανησυχιών για την επανεμφάνιση μιας ισχυρής ενιαίας Γερμανίας. Η Συνθήκη του Μάαστριχτ το 1992, η δημιουργία του ευρώ και οι διαδοχικές διευρύνσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης πραγματοποιήθηκαν μέσα στο νέο γεωπολιτικό περιβάλλον που είχε δημιουργήσει το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.
Το 2004, οκτώ πρώην κομμουνιστικές χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης εντάχθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μαζί με την Κύπρο και τη Μάλτα. Η ευρωπαϊκή οικονομική ολοκλήρωση επεκτάθηκε έτσι σε χώρες που επί δεκαετίες λειτουργούσαν με διαφορετικά πολιτικά και οικονομικά συστήματα. Ωστόσο, οι μεταγενέστερες γεωπολιτικές συγκρούσεις κατέδειξαν ότι η πτώση του Τείχους δεν είχε εξαλείψει οριστικά τις αντιπαραθέσεις για την ασφάλεια και την πολιτική τάξη της Ευρώπης.
Τριάντα επτά χρόνια μετά: Τι μας διδάσκει η πτώση του Τείχους;
Η 9η Νοεμβρίου 1989 παραμένει σύμβολο ελευθερίας, αλλά και μια εξαιρετικά σημαντική περίπτωση μελέτης για την πολιτική οικονομία. Αναδεικνύει τρία θεμελιώδη συμπεράσματα.
Πρώτον, κανένα οικονομικό σύστημα δεν μπορεί να διατηρήσει επ' αόριστον την πολιτική του νομιμοποίηση όταν η κοινωνία αντιλαμβάνεται ότι οι δυνατότητές του υπολείπονται συστηματικά των προσδοκιών της.
Δεύτερον, οι οικονομικοί θεσμοί δεν μπορούν να αποσυνδεθούν από την πολιτική ελευθερία. Η δυνατότητα επιλογής εργασίας, τόπου διαμονής, επιχειρηματικής δραστηριότητας και πολιτικής εκπροσώπησης επηρεάζει ουσιαστικά τη λειτουργία μιας κοινωνίας.
Τρίτον, η μετάβαση από ένα οικονομικό σύστημα σε άλλο δεν πραγματοποιείται χωρίς κόστος. Η αλλαγή των θεσμών μπορεί να είναι ταχεία, αλλά η παραγωγική ανασυγκρότηση απαιτεί δεκαετίες.
Η πτώση του Τείχους του Βερολίνου δεν ήταν απλώς η κατάρρευση μιας τσιμεντένιας κατασκευής. Ήταν η κατάρρευση της πολιτικής δυνατότητας ενός καθεστώτος να κρατά τους πολίτες του απομονωμένους από τον υπόλοιπο κόσμο. Και η γερμανική επανένωση που ακολούθησε υπενθύμισε ότι η ελευθερία και η ευημερία, παρότι στενά συνδεδεμένες, δεν είναι το ίδιο πράγμα. Το Τείχος έπεσε μέσα σε μία νύχτα. Η ανοικοδόμηση μιας ενιαίας οικονομίας, μιας κοινής κοινωνίας και μιας νέας ευρωπαϊκής πραγματικότητας αποδείχθηκε πολύ πιο μακρόχρονη διαδικασία.
Add comment
Comments