Ένας νεαρός Έλληνας εγκαταλείπει την Ανατολία στα τέλη του 19ου αιώνα έχοντας μία και μοναδική εμμονή: να φτάσει στην Αμερική. Θα χάσει χρήματα, φίλους και αυταπάτες, θα γνωρίσει την πείνα, την ταπείνωση και την προδοσία και θα αναγκαστεί να αναμετρηθεί ακόμη και με τον ίδιο του τον εαυτό. Το "America America" δεν είναι απλώς μία ταινία για τη μετανάστευση. Είναι η προσωπική εξομολόγηση του Ηλία Καζάν για την οικογένειά του, την καταγωγή του και τον μύθο της Αμερικής.
Από την Κίρκη | Συντακτική ομάδα Greece2Day
πάρχουν ταινίες που ένας σκηνοθέτης δημιουργεί επειδή βρήκε μια καλή ιστορία. Και υπάρχουν ταινίες που μοιάζουν σαν να τις κουβαλούσε μέσα του ολόκληρη τη ζωή του. Για τον Ηλία Καζάν, το America America ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία. Το 1963, έχοντας ήδη πίσω του ταινίες όπως το A Streetcar Named Desire (Λεωφορείο ο Πόθος), το On the Waterfront (Το λιμάνι της αγωνίας) και το East of Eden (Ανατολικά της Εδέμ), ο Καζάν αποφασίζει να στραφεί προς τα πίσω: στη Μικρά Ασία, στην οικογενειακή μνήμη και στην ιστορία των ανθρώπων που εγκατέλειψαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία αναζητώντας μια νέα ζωή στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.
Η αφετηρία ήταν οι ιστορίες της δικής του οικογένειας. Το AFI καταγράφει ότι ο Καζάν συνέλαβε το σχέδιο χρόνια νωρίτερα, νιώθοντας την ανάγκη να διασώσει τις αφηγήσεις του πατέρα του για τη μετανάστευση της οικογένειας. Η ιστορία στηρίχθηκε κυρίως στην περιπέτεια του θείου του, ο οποίος είχε μεταναστεύσει στις Ηνωμένες Πολιτείες στα τέλη του 19ου αιώνα. Και γι' αυτό το America America δεν μοιάζει με μια συνηθισμένη χολιγουντιανή παραγωγή. Μοιάζει περισσότερο με οικογενειακή μνήμη που μετατράπηκε σε κινηματογράφο.
1896: Ένας νεαρός Έλληνας κοιτάζει προς την Αμερική
Η ιστορία ξεκινά το 1896 στην οθωμανική Ανατολία. Ο Σταύρος Τοπούζογλου είναι ένας νεαρός Έλληνας που ζει με την οικογένειά του σε έναν κόσμο φτώχειας, ανασφάλειας και εθνοτικών εντάσεων. Τον υποδύεται ο νεαρός τότε Στάθης Γιαλελής, πάνω στον οποίο ο Καζάν ουσιαστικά στηρίζει ολόκληρη την ταινία. Ο Σταύρος έχει όμως ένα όνειρο. Αμερική. Όχι πλούτη. Όχι κοινωνική άνοδο. Όχι ακόμη. Πρώτα πρέπει απλώς να φτάσει εκεί.
Η Αμερική υπάρχει στο μυαλό του σχεδόν σαν μυθικός τόπος. Ένα μέρος όπου μπορεί κανείς να ξεφύγει από την καταγωγή του, από τις συγκρούσεις που κληρονόμησε και από μια κοινωνική θέση που φαίνεται προκαθορισμένη. Όταν ένας στενός του φίλος σκοτώνεται μέσα στο κλίμα βίας της εποχής, η επιθυμία της φυγής μετατρέπεται σε απόφαση. Ο πατέρας του τον στέλνει στην Κωνσταντινούπολη. Η οικογένεια του εμπιστεύεται τα υπάρχοντά της, με την ελπίδα ότι ο Σταύρος θα μπορέσει να δημιουργήσει εκεί τις προϋποθέσεις ώστε κάποτε να ακολουθήσουν και οι υπόλοιποι. Αλλά ο Σταύρος έχει ήδη αποφασίσει κάτι διαφορετικό. Η Κωνσταντινούπολη δεν είναι ο προορισμός του.
Είναι απλώς ο πρώτος σταθμός.
Το ταξίδι αρχίζει – και μαζί του η απώλεια της αθωότητας
Ο δρόμος προς την Κωνσταντινούπολη μετατρέπεται γρήγορα σε εφιάλτη. Ο Σταύρος γνωρίζει τον Αμπντούλ, έναν άνδρα που αρχικά εμφανίζεται ως σύντροφος και βοηθός. Στην πραγματικότητα, θα τον ληστέψει. Ο νεαρός φτάνει τελικά στην Κωνσταντινούπολη χωρίς τα χρήματα και τα οικογενειακά τιμαλφή που του είχαν εμπιστευθεί. Από εκείνο το σημείο και μετά, το America America παύει να είναι απλώς μια ιστορία ταξιδιού. Γίνεται μια ιστορία μεταμόρφωσης. Ο άνθρωπος που ξεκίνησε από το χωριό δεν μπορεί να παραμείνει ο ίδιος εάν θέλει να επιβιώσει.
Και ο Καζάν θέτει ένα δύσκολο ερώτημα: Πόσο από τον εαυτό σου είσαι διατεθειμένος να χάσεις για να φτάσεις εκεί όπου ονειρεύεσαι;
Η Κωνσταντινούπολη δεν είναι η λύση
Η μεγαλούπολη προσφέρει στον Σταύρο μια πιθανότητα κοινωνικής αποκατάστασης. Θα μπορούσε να εγκαταλείψει το όνειρο της Αμερικής. Θα μπορούσε να εργαστεί. Θα μπορούσε ακόμη και να παντρευτεί μια εύπορη κοπέλα και να αποκτήσει τη ζωή που για έναν φτωχό νέο της Ανατολίας θα έμοιαζε τεράστια επιτυχία. Όμως αρνείται να εγκαταλείψει τον στόχο του. Η Αμερική έχει πάψει πλέον να είναι απλώς γεωγραφικός τόπος. Έχει μετατραπεί σε εμμονή.
Αυτό είναι ένα από τα στοιχεία που κάνουν την ταινία πολύ πιο σύνθετη από έναν ύμνο στο "American Dream". Ο Καζάν δεν παρουσιάζει τον ήρωά του ως άγιο. Ο Σταύρος γίνεται σκληρός, εγωιστής και, ορισμένες φορές, ηθικά αμφίσημος. Το όνειρο τον κρατά ζωντανό. Αλλά συγχρόνως τον αλλάζει.
Η Αμερική ως ιδέα
Εδώ βρίσκεται ίσως το βαθύτερο επίπεδο της ταινίας. Για τον Σταύρο, η Αμερική δεν είναι η Νέα Υόρκη. Δεν είναι τα δολάρια. Δεν είναι καν η κοινωνική επιτυχία. Είναι η δυνατότητα μιας δεύτερης ζωής. Στον παλιό κόσμο, ο άνθρωπος γεννιέται μέσα σε ένα πλέγμα οικογένειας, θρησκείας, εθνότητας, κοινωνικής τάξης και ιστορίας. Η Αμερική, στο μυαλό του μετανάστη, υπόσχεται κάτι σχεδόν επαναστατικό: ότι ίσως μπορείς να ξαναρχίσεις. Αυτό ακριβώς κάνει το America America μια μεγάλη μεταναστευτική ταινία.
Δεν περιγράφει μόνο γιατί κάποιος φεύγει. Προσπαθεί να εξηγήσει τι πιστεύει ότι θα βρει όταν φτάσει.
Η σκοτεινή πλευρά του αμερικανικού ονείρου
Ο Καζάν, ωστόσο, δεν εξιδανικεύει πλήρως αυτό το όνειρο. Η πορεία του Σταύρου προς την Αμερική είναι γεμάτη συναλλαγές. Χρήματα. Γάμος. Σεξ. Φιλία. Εκμετάλλευση. Προδοσία. Επιβίωση. Σχεδόν τα πάντα μπορούν να αποκτήσουν τιμή. Και όσο πλησιάζει ο ήρωας προς τον στόχο του, τόσο μεγαλύτερο γίνεται το ερώτημα: Όταν επιτέλους φτάσεις στο όνειρό σου, πόσο από εκείνον που ξεκίνησε το ταξίδι έχει απομείνει;
Γι' αυτό και η ταινία μπορεί να διαβαστεί ταυτόχρονα ως ύμνος και ως κριτική του αμερικανικού ονείρου. Η Αμερική προσφέρει μια έξοδο. Αλλά η έξοδος έχει κόστος.
Στάθης Γιαλελής: ένα σχεδόν άγνωστο πρόσωπο για έναν επικό ρόλο
Μία από τις σημαντικότερες επιλογές του Καζάν ήταν να μην οικοδομήσει την ταινία γύρω από κάποιον μεγάλο αστέρα του Χόλιγουντ. Για τον Σταύρο επέλεξε τον Στάθη Γιαλελή, τότε έναν πολύ νέο και σχετικά άγνωστο Έλληνα ηθοποιό. Ο Γιαλελής βρίσκεται ουσιαστικά στο κέντρο ολόκληρης της διάρκειας των σχεδόν τριών ωρών της ταινίας. Και αυτό εξυπηρετεί απόλυτα την αισθητική του Καζάν. Ο θεατής δεν βλέπει έναν σταρ να "παίζει τον μετανάστη". Βλέπει ένα πρόσωπο που μπορεί να πιστέψει ότι ανήκει πραγματικά στον κόσμο που παρουσιάζεται στην οθόνη.
Η επιλογή λιγότερο γνωστών ηθοποιών ήταν μέρος της προσπάθειας του Καζάν να δημιουργήσει ένα αποτέλεσμα που να πλησιάζει περισσότερο στο ντοκουμέντο παρά στο συμβατικό χολιγουντιανό έπος.
Η ασπρόμαυρη φωτογραφία του Haskell Wexler
Το America America γυρίστηκε σε αυστηρό ασπρόμαυρο. Τη φωτογραφία υπογράφει ο σπουδαίος Haskell Wexler. Η επιλογή δεν ήταν απλώς αισθητική. Το έντονο ασπρόμαυρο, τα πρόσωπα, η σκόνη, οι δρόμοι, τα λιμάνια και τα πλήθη δημιουργούν συχνά την αίσθηση ότι παρακολουθούμε ιστορικό ντοκουμέντο. Το Time Out έχει επισημάνει ακριβώς αυτή τη σχεδόν ντοκιμαντερίστικη ποιότητα της φωτογραφίας και την αυθεντικότητα που αποκτά η ταινία μέσα από τις τοποθεσίες και τους ηθοποιούς της. Δεν υπάρχει η γυαλιστερή Ανατολή του παλιού Χόλιγουντ.
- Υπάρχει χώμα.
- Ιδρώτας.
- Φτώχεια.
- Λιμάνια.
- Άνθρωποι στοιβαγμένοι περιμένοντας ένα πλοίο.
- Και πρόσωπα που κοιτούν προς τη Δύση.
Και στη μουσική: Μάνος Χατζιδάκις
Υπάρχει και μια ακόμη ισχυρή ελληνική παρουσία στην ταινία. Τη μουσική του America America έγραψε ο Μάνος Χατζιδάκις. Ο Χατζιδάκις δεν αντιμετωπίζει την Ανατολή σαν ένα εξωτικό κινηματογραφικό σκηνικό. Η μουσική λειτουργεί περισσότερο σαν μνήμη. Σαν κάτι που ο άνθρωπος κουβαλά μαζί του όταν εγκαταλείπει τον τόπο του. Και αυτό ταιριάζει απόλυτα με το κεντρικό θέμα της ταινίας. Ο μετανάστης μπορεί να αλλάξει χώρα. Δεν μπορεί όμως να ταξιδέψει χωρίς παρελθόν.
Μια δύσκολη παραγωγή που παραλίγο να μη γίνει
Η ίδια η δημιουργία του America America εξελίχθηκε σχεδόν σε περιπέτεια αντίστοιχη με εκείνη του ήρωά του. Η χρηματοδότηση αποδείχθηκε δύσκολη και ο Καζάν έχασε αρχικούς χρηματοδότες. Η παραγωγή αντιμετώπισε επίσης προβλήματα κατά τα γυρίσματα στην Τουρκία και τελικά μεγάλο μέρος της δουλειάς μεταφέρθηκε στην Ελλάδα. Το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου καταγράφει την Αθήνα μεταξύ των τόπων γυρισμάτων και την παραγωγή ως συνεργασία της Athena Enterprises με τη Warner Bros.
Η Warner Bros. ήταν εκείνη που τελικά στήριξε οικονομικά την παραγωγή όταν αυτή αντιμετώπισε προβλήματα χρηματοδότησης. Έτσι, μία ταινία για έναν άνθρωπο που αγωνίζεται απελπισμένα να φτάσει στην Αμερική χρειάστηκε και η ίδια να περάσει από μια μικρή οδύσσεια μέχρι να φτάσει στις κινηματογραφικές αίθουσες.
Ο Καζάν αφηγείται τη δική του οικογένεια
Αυτό είναι ίσως το στοιχείο που αλλάζει ολόκληρη την εμπειρία της θέασης. Ο Καζάν δεν αφηγείται απλώς την ιστορία ενός φανταστικού Σταύρου. Αφηγείται, σε μυθοπλαστική μορφή, την ιστορία της δικής του οικογένειας. Ο ίδιος είχε γεννηθεί το 1909 στην Κωνσταντινούπολη από ελληνική οικογένεια της Ανατολίας και μετανάστευσε μικρός στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ιστορία του America America βασίστηκε κυρίως στην πορεία του θείου του προς τις ΗΠΑ. Το AFI αναφέρει ότι ο Καζάν είχε αρχίσει να συγκεντρώνει τις οικογενειακές αφηγήσεις επειδή αισθανόταν επείγουσα την ανάγκη να τις διασώσει.
Έτσι ο Σταύρος δεν είναι μόνο ένας κινηματογραφικός χαρακτήρας. Είναι ο άνθρωπος που, στη μυθολογία της οικογένειας Καζάν, άνοιξε τον δρόμο προς την Αμερική.
«America America»: δύο λέξεις σαν προσευχή
Ο τίτλος είναι εξαιρετικά απλός. America America. Η επανάληψη όμως έχει σημασία. Ακούγεται σχεδόν σαν επίκληση. Σαν τη λέξη που επαναλαμβάνει κάποιος όταν δεν διαθέτει τίποτε άλλο εκτός από την ελπίδα του. Στην ταινία η Αμερική λειτουργεί με αυτόν ακριβώς τον τρόπο. Δεν είναι ακόμη πραγματικότητα. Είναι υπόσχεση. Και όπως όλες οι μεγάλες υποσχέσεις, μπορεί να είναι ταυτόχρονα αληθινή και απατηλή.
Διαβάστε ακόμα: Μια Οδύσσεια που δεν φτάνει στην «Ιθάκη»
Το πλοίο – και η τελευταία δοκιμασία
Όταν ο Σταύρος πλησιάζει επιτέλους στην πραγματοποίηση του ονείρου του, το ταξίδι δεν έχει τελειώσει. Το πλοίο προς την Αμερική γίνεται ο τελευταίος χώρος δοκιμασίας. Εκεί συναντά ανθρώπους που κουβαλούν το ίδιο όνειρο, αλλά όχι τις ίδιες πιθανότητες. Και εδώ η ιστορία παύει οριστικά να αφορά μόνο έναν άνθρωπο. Ο Σταύρος γίνεται ένας από τους εκατομμύρια Ευρωπαίους και ανθρώπους της Ανατολικής Μεσογείου που πέρασαν τον Ατλαντικό στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, αναζητώντας μια νέα ζωή.
Το προσωπικό γίνεται συλλογικό.
Και τότε εμφανίζεται η Αμερική
Ύστερα από σχεδόν τρεις ώρες κινηματογραφικού ταξιδιού, η Αμερική παύει να είναι λέξη. Γίνεται εικόνα. Ο Καζάν γνωρίζει ότι ο θεατής έχει περιμένει αυτή τη στιγμή μαζί με τον Σταύρο. Γι' αυτό και η άφιξη δεν λειτουργεί σαν συνηθισμένο happy end. Λειτουργεί περισσότερο σαν λύτρωση. Η κριτική της εποχής αναγνώρισε ιδιαίτερα αυτή την πλευρά της ταινίας. Ο Bosley Crowther των New York Times στάθηκε στην ικανότητα του Καζάν να αποδώσει κινηματογραφικά την εμπειρία των μεταναστών που φτάνουν στην Αμερική.
Το όνειρο πραγματοποιήθηκε. Αλλά ο θεατής γνωρίζει πλέον το τίμημά του.
Μια ταινία που ο Καζάν θεωρούσε δική του
Το America America ξεχωρίζει και για έναν ακόμη λόγο. Εδώ ο Καζάν είχε σχεδόν απόλυτο δημιουργικό έλεγχο. Ήταν σκηνοθέτης, σεναριογράφος και παραγωγός. Το έργο είχε ξεκινήσει ως σενάριο, εξελίχθηκε σε μυθιστόρημα και επέστρεψε τελικά στον κινηματογράφο. Ύστερα από χρόνια κατά τα οποία είχε μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη έργα άλλων σημαντικών συγγραφέων, τώρα αφηγούνταν κάτι που ήταν δικό του. Ίσως γι' αυτό η ταινία έχει ατέλειες αλλά και μια σπάνια δύναμη. Δεν είναι ψυχρή. Δεν προσπαθεί να είναι. Είναι προσωπική.
Τέσσερις υποψηφιότητες για Όσκαρ
Η ταινία έφτασε μέχρι τα Όσκαρ με τέσσερις υποψηφιότητες, μεταξύ των οποίων και εκείνη για Καλύτερη Ταινία. Κέρδισε το Όσκαρ Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης / σκηνικών σε ασπρόμαυρη ταινία, ενώ η αναγνώρισή της επιβεβαίωσε ότι το προσωπικό οικογενειακό εγχείρημα του Καζάν είχε μετατραπεί σε σημαντικό έργο του αμερικανικού κινηματογράφου. Παρά την κριτική αναγνώριση, πάντως, δεν εξελίχθηκε σε αντίστοιχη εμπορική επιτυχία. Η προσωπική αυτή στροφή του Καζάν δεν βρήκε το μαζικό κοινό που είχαν ορισμένες από τις προηγούμενες ταινίες του.
Γιατί το «America America» εξακολουθεί να μας αφορά
Περισσότερα από εξήντα χρόνια μετά την πρεμιέρα του, το America America μπορεί να ιδωθεί χωρίς να γνωρίζει κανείς τίποτε για τον Ηλία Καζάν. Γιατί το ερώτημά του παραμένει εξαιρετικά σύγχρονο: Τι κάνει έναν άνθρωπο να εγκαταλείψει τα πάντα; Και αμέσως μετά έρχεται ένα δυσκολότερο: Τι είναι διατεθειμένος να θυσιάσει για να αρχίσει ξανά; Η μετανάστευση συνήθως περιγράφεται με αριθμούς.
- Ροές.
- Σύνορα.
- Πληθυσμούς.
- Ποσοστά.
Ο Καζάν την κοιτάζει από την αντίθετη πλευρά. Βάζει την κάμερα πάνω σε έναν άνθρωπο. Και μας αναγκάζει να περπατήσουμε μαζί του.
Το αμερικανικό όνειρο πριν γίνει πραγματικότητα
Αυτό ίσως είναι τελικά το μεγαλύτερο επίτευγμα του America America. Οι περισσότερες ιστορίες για το American Dream ξεκινούν όταν ο μετανάστης έχει ήδη φτάσει στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Καζάν αφηγείται όσα προηγούνται. Τη στιγμή που η Αμερική υπάρχει μόνο ως εικόνα μέσα στο μυαλό ενός φτωχού νέου χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Και εκεί βρίσκεται ο πραγματικός πυρήνας της ταινίας. Το αμερικανικό όνειρο δεν γεννήθηκε στην Αμερική.
Γεννήθηκε στα χωριά της Ευρώπης και της Ανατολής, στα λιμάνια, στα φτωχικά σπίτια και στις οικογένειες που κοίταζαν απέναντι από τον Ατλαντικό και πίστευαν ότι κάπου αλλού μπορούσε να υπάρχει μια δεύτερη ευκαιρία. Ο Σταύρος τελικά φτάνει. Όμως το America America δεν μας ζητά απλώς να πανηγυρίσουμε μαζί του. Μας ζητά να θυμηθούμε πόσο μακρύς ήταν ο δρόμος μέχρι εκεί.
Και ίσως γι' αυτό, ανάμεσα σε όλες τις μεγάλες ταινίες του Ηλία Καζάν, αυτή παραμένει η πιο προσωπική. Γιατί πίσω από τον Σταύρο βρίσκεται ο θείος του. Πίσω από τον θείο του βρίσκεται η οικογένεια. Και πίσω από την οικογένεια βρίσκονται εκατομμύρια άνθρωποι που κάποτε κοίταξαν προς την ίδια κατεύθυνση και είπαν την ίδια λέξη: Αμερική. Αμερική.
Add comment
Comments