Περισσότερα από 200 χρόνια μετά την έκδοσή του, ο "Φρανκενστάιν" παραμένει ένα από τα πιο επιδραστικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Πίσω όμως από τον τρόμο, τα εργαστήρια και τα κινηματογραφικά τέρατα κρύβεται μια βαθιά ανθρώπινη ιστορία για την εγκατάλειψη, την ευθύνη του δημιουργού και την κοινωνία που μετατρέπει τη διαφορετικότητα σε απειλή.
Από την Αληκτώ | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Μια καλοκαιρινή νύχτα που άλλαξε την ιστορία της λογοτεχνίας
Το καλοκαίρι του 1816 έμελλε να μείνει στην ευρωπαϊκή ιστορία ως "η χρονιά χωρίς καλοκαίρι". Οι θερμοκρασίες ήταν ασυνήθιστα χαμηλές, οι βροχές επίμονες και ο ουρανός σκοτεινός. Η τεράστια έκρηξη του ηφαιστείου Ταμπόρα στην Ινδονησία, έναν χρόνο νωρίτερα, είχε επηρεάσει το κλίμα σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Στις όχθες της λίμνης της Γενεύης, στη Villa Diodati, μια παρέα νεαρών διανοουμένων περνούσε τις βροχερές ημέρες συζητώντας για ποίηση, φιλοσοφία, επιστήμη και υπερφυσικά φαινόμενα. Ανάμεσά τους βρίσκονταν ο λόρδος Βύρων, ο γιατρός του Τζον Πολιντόρι, ο ποιητής Πέρσι Μπις Σέλεϊ και η δεκαοκτάχρονη Μαίρη Γκόντγουιν, η μετέπειτα Μέρι Σέλεϊ.
Κάποια στιγμή ο Βύρων πρότεινε ένα λογοτεχνικό παιχνίδι: καθένας τους να γράψει μια ιστορία φαντασμάτων. Η νεαρή Μαίρη δυσκολεύτηκε αρχικά να βρει μια ιδέα. Αναζητούσε, όπως θα εξηγούσε αργότερα, μια ιστορία ικανή να αγγίξει τους βαθύτερους φόβους της ανθρώπινης φύσης.
Η έμπνευση ήρθε μέσα από ένα εφιαλτικό όραμα: ένας νεαρός επιστήμονας στεκόταν μπροστά σε ένα σώμα που είχε κατασκευάσει και το έβλεπε να αποκτά ζωή.
Δύο χρόνια αργότερα, το 1818, δημοσιεύθηκε ανώνυμα το μυθιστόρημα Frankenstein; or, The Modern Prometheus - "Φρανκενστάιν ή ο Σύγχρονος Προμηθέας".
Η παγκόσμια λογοτεχνία δεν θα ήταν ποτέ ξανά η ίδια.
Ο Φρανκενστάιν δεν είναι το τέρας
Πρόκειται ίσως για μία από τις πιο διαδεδομένες παρανοήσεις στην ιστορία της λογοτεχνίας.Το όνομα Φρανκενστάιν δεν ανήκει στο πλάσμα, αλλά στον δημιουργό του. Ο Βίκτορ Φρανκενστάιν είναι ένας νεαρός φοιτητής φυσικής φιλοσοφίας, που καταλαμβάνεται από τη φιλοδοξία να κατακτήσει το μεγαλύτερο μυστήριο της φύσης: τη δημιουργία της ζωής.
Μελετά, πειραματίζεται, απομονώνεται και τελικά κατορθώνει το αδιανόητο. Δίνει ζωή σε ένα σώμα που έχει συναρμολογήσει. Όμως η στιγμή του θριάμβου μετατρέπεται αμέσως σε στιγμή αποστροφής.Αντί να αναλάβει την ευθύνη για το δημιούργημά του, ο Βίκτορ τρομοκρατείται από την εμφάνισή του και το εγκαταλείπει.
Εδώ βρίσκεται η πρώτη μεγάλη ανατροπή της Μέρι Σέλεϊ. Η τραγωδία δεν αρχίζει όταν ο άνθρωπος δημιουργεί ζωή. Αρχίζει όταν αρνείται να αναλάβει την ευθύνη γι' αυτήν.
Το πλάσμα δεν γεννιέται κακό. Δεν γνωρίζει το μίσος, τη βία ή την εκδίκηση. Αναζητά αγάπη, αναγνώριση και συντροφικότητα. Αυτό που συναντά είναι φόβος. Και η επαναλαμβανόμενη απόρριψη γίνεται σταδιακά η πηγή της καταστροφής.
Η επιστήμη στις αρχές του 19ου αιώνα: Όταν το αδύνατο έμοιαζε πιθανό
Η ιδέα της Μέρι Σέλεϊ δεν γεννήθηκε σε ένα πνευματικό κενό. Στις αρχές του 19ου αιώνα, η Ευρώπη βρισκόταν στο κατώφλι μιας νέας εποχής. Η Βιομηχανική Επανάσταση άλλαζε την παραγωγή και την κοινωνία, ενώ οι ανακαλύψεις στις φυσικές επιστήμες δημιουργούσαν την αίσθηση ότι τα όρια της ανθρώπινης γνώσης μπορούσαν να μετακινηθούν.
Ο όρος "επιστήμη" υπήρχε, αλλά η σύγχρονη έννοια του επαγγελματία επιστήμονα δεν είχε ακόμη καθιερωθεί. Η ηλεκτρική ενέργεια αποτελούσε αντικείμενο εντατικών πειραματισμών. Ο Ιταλός φυσιολόγος Λουίτζι Γκαλβάνι είχε δείξει ότι η ηλεκτρική διέγερση μπορούσε να προκαλέσει μυϊκές συσπάσεις σε νεκρούς βατράχους.
Ο ανιψιός του, Τζοβάνι Αλντίνι, προχώρησε ακόμη περισσότερο. Το 1803 πραγματοποίησε δημόσια πειράματα ηλεκτρικής διέγερσης στο σώμα ενός πρόσφατα εκτελεσμένου εγκληματία στο Λονδίνο. Τα πειράματα δεν επανέφεραν κανέναν στη ζωή. Ωστόσο, η εικόνα ενός νεκρού σώματος που κινούνταν υπό την επίδραση ηλεκτρικού ρεύματος τροφοδοτούσε τη φαντασία μιας κοινωνίας που αναρωτιόταν εάν η ζωή ήταν τελικά ένα φυσικό φαινόμενο το οποίο μπορούσε να ελεγχθεί.
Η ίδια η Σέλεϊ, στον πρόλογο της έκδοσης του 1831, αναφέρθηκε στον γαλβανισμό ως μία από τις επιρροές της. Παράλληλα, οι συζητήσεις γύρω από τη φύση της ζωής και τα ηθικά όρια της επιστημονικής έρευνας ήταν ιδιαίτερα έντονες στους πνευματικούς κύκλους της εποχής.
Ο πατέρας της, Γουίλιαμ Γκόντγουιν, ήταν σημαντικός πολιτικός φιλόσοφος και διανοούμενος, με επαφές σε επιστημονικούς και λογοτεχνικούς κύκλους. Η Μέρι Σέλεϊ γνώριζε επομένως έναν κόσμο όπου η επιστημονική πρόοδος γεννούσε ταυτόχρονα ενθουσιασμό και ανησυχία.
Όπως επισημαίνει η βιογράφος της Φιόνα Σάμπσον, η νεωτερικότητα συνοδεύεται από έναν ιδιαίτερο φόβο: τον φόβο για όσα ο άνθρωπος αποκτά τη δυνατότητα να κάνει.
Ο "Φρανκενστάιν" έδωσε σε αυτόν τον φόβο λογοτεχνική μορφή.
Το πρώτο μεγάλο μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας
Ο "Φρανκενστάιν" θεωρείται ευρέως ένα από τα θεμελιώδη έργα, και συχνά το πρώτο σύγχρονο μυθιστόρημα, της επιστημονικής φαντασίας. Η καινοτομία του δεν βρίσκεται στην τεχνική περιγραφή της δημιουργίας ζωής. Αντιθέτως, η Σέλεϊ αποφεύγει σχεδόν ολοκληρωτικά τις λεπτομέρειες.
Δεν εξηγεί με ακρίβεια τη διαδικασία, τα εργαλεία ή τις επιστημονικές αρχές που χρησιμοποιεί ο Βίκτορ. Η στιγμή της δημιουργίας περιγράφεται μέσα από την αγωνία του επιστήμονα και τη μυστηριώδη εμφάνιση μιας σπίθας ζωής.
Αυτή η ασάφεια αποδείχθηκε ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα του βιβλίου. Επειδή η τεχνολογία δεν προσδιορίζεται με συγκεκριμένους όρους, η ιστορία μπορεί να προσαρμόζεται στους φόβους κάθε νέας εποχής. Τον 19ο αιώνα αφορούσε τον ηλεκτρισμό και τα πειράματα πάνω στο ανθρώπινο σώμα.
Τον 20ό αιώνα συνδέθηκε με την ατομική ενέργεια, τη γενετική μηχανική και την τεχνολογική καταστροφή. Στον 21ο αιώνα επιστρέφει μέσα από τη βιοτεχνολογία, την επεξεργασία γονιδίων και την τεχνητή νοημοσύνη.
Το ερώτημα παραμένει εντυπωσιακά σταθερό: Μπορεί ο άνθρωπος να δημιουργήσει κάτι που τελικά δεν θα είναι σε θέση να ελέγξει;
Και, ακόμη σημαντικότερο, ποιος θα αναλάβει την ευθύνη των συνεπειών;
Ο Σύγχρονος Προμηθέας: Η ελληνική μυθολογία πίσω από το μυθιστόρημα
Ο υπότιτλος του βιβλίου δεν είναι καθόλου τυχαίος. Ο Προμηθέας της ελληνικής μυθολογίας αμφισβήτησε τη θεϊκή εξουσία, έκλεψε τη φωτιά και την προσέφερε στους ανθρώπους. Η πράξη του συνδέεται με τη γνώση, την τεχνική πρόοδο και τη δυνατότητα του ανθρώπου να μετασχηματίζει τον κόσμο.
Ταυτόχρονα, όμως, συνδέεται με την υπέρβαση των ορίων και την τιμωρία. Ο Βίκτορ Φρανκενστάιν είναι ένας νέος Προμηθέας. Επιχειρεί να αποκτήσει μια δύναμη που παραδοσιακά αποδίδεται στο θείο: να δημιουργήσει ζωή.
Η διαφορά είναι ότι, ενώ ο μυθολογικός Προμηθέας υποφέρει για την προσφορά του προς την ανθρωπότητα, ο Βίκτορ προκαλεί την τραγωδία επειδή αδυνατεί να αντιμετωπίσει το αποτέλεσμα της δικής του πράξης.
Η Σέλεϊ συνδυάζει έτσι την αρχαιοελληνική μυθολογία με τη χριστιανική παράδοση. Στο έργο υπάρχει μια βαθιά αναφορά στον Αδάμ και στη σχέση του με τον Δημιουργό του. Το πλάσμα θεωρεί ότι θα έπρεπε να είναι για τον Βίκτορ ό,τι ήταν ο Αδάμ για τον Θεό. Αντί γι' αυτό, αντιμετωπίζεται ως έκπτωτος άγγελος.
Η αναφορά στον "Χαμένο Παράδεισο" του Τζον Μίλτον, έργο που το ίδιο το πλάσμα διαβάζει, είναι καθοριστική. Το δημιούργημα δεν ζητά να γίνει κυρίαρχος του κόσμου. Ζητά να μάθει γιατί δημιουργήθηκε και γιατί εγκαταλείφθηκε.
Αυτό μετατρέπει τον "Φρανκενστάιν" από μια απλή ιστορία επιστημονικής ύβρεως σε ένα φιλοσοφικό έργο για τη σχέση δημιουργού και δημιουργήματος.
Το τέρας που η κοινωνία κατασκεύασε
Η πιο συγκλονιστική πλευρά του μυθιστορήματος είναι ότι η Σέλεϊ επιτρέπει στο πλάσμα να μιλήσει. Δεν πρόκειται για ένα άβουλο, άναρθρο ον. Μαθαίνει να παρατηρεί τους ανθρώπους, να κατανοεί τη γλώσσα, να διαβάζει και να στοχάζεται.
Αποκτά συνείδηση της ύπαρξής του και επιθυμεί να συμμετάσχει στην ανθρώπινη κοινωνία. Όμως η εξωτερική του εμφάνιση αρκεί για να το καταδικάσει. Όπου εμφανίζεται, οι άνθρωποι το αποστρέφονται. Η κοινωνία δεν ενδιαφέρεται να γνωρίσει τον χαρακτήρα του. Το κρίνει αποκλειστικά από τη μορφή του.
Η καλοσύνη του δεν αρκεί για να ξεπεράσει την προκατάληψη. Σταδιακά, η μοναξιά μετατρέπεται σε απελπισία και η απελπισία σε οργή. Το πλάσμα καταλήγει να διαπράξει φρικτές πράξεις. Η Σέλεϊ δεν το απαλλάσσει από την ευθύνη τους. Αλλά μας αναγκάζει να εξετάσουμε πώς έφτασε μέχρι εκεί.
Εδώ βρίσκεται το βαθύτερο ηθικό παράδοξο του βιβλίου. Ο δημιουργός, που εμφανίζεται ως πολιτισμένος και μορφωμένος άνθρωπος, εγκαταλείπει το δημιούργημά του. Το πλάσμα, που όλοι αντιμετωπίζουν ως τέρας, αναζητά αρχικά όσα θεωρούμε κατεξοχήν ανθρώπινα: αγάπη, επικοινωνία, αποδοχή.
Ποιος από τους δύο συμπεριφέρεται τελικά περισσότερο ανθρώπινα; Η απάντηση δεν είναι τόσο απλή όσο θα ήθελε ο αναγνώστης. Και αυτό ακριβώς αποτελεί τη λογοτεχνική δύναμη του έργου.
Η προσωπική τραγωδία της Μέρι Σέλεϊ
Η ιστορία της εγκατάλειψης αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάθος όταν εξετάσουμε τη ζωή της συγγραφέως. Η Μέρι Σέλεϊ γεννήθηκε το 1797. Η μητέρα της, Μέρι Γουόλστονκραφτ, μία από τις σημαντικότερες πρωτοπόρους της φεμινιστικής σκέψης, πέθανε λίγες ημέρες μετά τη γέννησή της.
Η νεαρή Μέρι μεγάλωσε επομένως με την απουσία της μητέρας της ως καθοριστικό στοιχείο της ζωής της. Το 1815 έχασε το πρώτο της παιδί, ένα κοριτσάκι που πέθανε λίγο μετά τη γέννησή του. Όταν άρχισε να γράφει τον "Φρανκενστάιν", η εμπειρία της μητρότητας, του θανάτου και της απώλειας ήταν ήδη βαθιά προσωπική.
Η συγγραφή του πρώτου σχεδίου διήρκεσε περίπου εννέα μήνες - μια χρονική σύμπτωση που έχει συχνά σχολιαστεί σε σχέση με την εγκυμοσύνη και τη γέννηση. Η σχέση του Βίκτορ με το πλάσμα μπορεί έτσι να διαβαστεί και ως μια σκοτεινή αλληγορία της γονεϊκότητας.
Ένας δημιουργός φέρνει μια νέα ύπαρξη στον κόσμο, αλλά αδυνατεί να την αγαπήσει και να τη φροντίσει. Η εγκατάλειψη δεν αποτελεί απλώς ατομική αποτυχία. Είναι η αρχή μιας αλυσίδας καταστροφικών συνεπειών.
Η Φιόνα Σάμπσον υποστηρίζει ότι ο Βίκτορ και το πλάσμα αντιπροσωπεύουν δύο πλευρές της ανθρώπινης εμπειρίας. Όλοι μπορούμε να αναγνωρίσουμε στον εαυτό μας τη φιλοδοξία και την αλαζονεία του δημιουργού. Αλλά μπορούμε επίσης να αναγνωρίσουμε τον φόβο της απόρριψης και την ανάγκη αποδοχής του δημιουργήματος.
Αυτή η διπλή ταύτιση εξηγεί γιατί το βιβλίο παραμένει τόσο ισχυρό.
Πώς το Χόλιγουντ άλλαξε τον Φρανκενστάιν
Η τεράστια επιτυχία του "Φρανκενστάιν" είχε και μια παράδοξη συνέπεια: η δημοφιλής εικόνα του έργου άρχισε σταδιακά να απομακρύνεται από το αρχικό μυθιστόρημα. Ήδη από τον 19ο αιώνα, θεατρικές διασκευές περιόρισαν τη σύνθετη αφήγηση σε πιο αναγνωρίσιμα δραματικά σχήματα.
Ο υπερφιλόδοξος επιστήμονας, το τρομακτικό πλάσμα και το εργαστήριο έγιναν τα βασικά συστατικά μιας ιστορίας που μπορούσε να αναπαραχθεί αμέτρητες φορές. Το 1910, η κινηματογραφική εταιρεία του Τόμας Έντισον παρουσίασε μία από τις πρώτες κινηματογραφικές μεταφορές του έργου.
Όμως η αποφασιστική στιγμή ήρθε το 1931. Η ταινία Frankenstein, σε σκηνοθεσία Τζέιμς Γουέιλ, με τον Μπόρις Καρλόφ στον ρόλο του πλάσματος, δημιούργησε μια από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές στην ιστορία του κινηματογράφου. Το επίπεδο κεφάλι, τα χαρακτηριστικά μεταλλικά εξαρτήματα στον λαιμό και η άκαμπτη κίνηση έγιναν συνώνυμα του Φρανκενστάιν στη λαϊκή κουλτούρα.
Το πλάσμα μετατράπηκε σε εμβληματική φιγούρα τρόμου. Αλλά κάτι σημαντικό χάθηκε. Στο μυθιστόρημα της Σέλεϊ, το δημιούργημα μιλά, σκέφτεται και επιχειρηματολογεί. Στην κυρίαρχη κινηματογραφική του απεικόνιση, έγινε ένα σχεδόν άφωνο τέρας.
Ο ιστορικός του πολιτισμού Κρίστοφερ Φρέιλινγκ, στο βιβλίο του Frankenstein: The First Two Hundred Years, επισημαίνει ότι η ταινία του 1931 καθιέρωσε το κινηματογραφικό αρχέτυπο του "τρελού επιστήμονα" και δημιούργησε αμέτρητους μιμητές.
Το Χόλιγουντ εξασφάλισε την αθανασία του Φρανκενστάιν, αλλά ταυτόχρονα επισκίασε ένα μέρος της φιλοσοφικής του ουσίας.
Από τον Μελ Μπρουκς στον Γκιγιέρμο ντελ Τόρο
Η επιρροή του μυθιστορήματος εξαπλώθηκε πολύ πέρα από τον παραδοσιακό κινηματογραφικό τρόμο.Ο Μελ Μπρουκς δημιούργησε το 1974 το Young Frankenstein, μία από τις πιο διάσημες παρωδίες του είδους. Ο Κένεθ Μπράνα σκηνοθέτησε το 1994 το Mary Shelley's Frankenstein, επιχειρώντας μια πιο άμεση επιστροφή στο λογοτεχνικό υλικό.
Στοιχεία της ιστορίας εμφανίζονται σε κόμικς, τηλεοπτικές σειρές, βιντεοπαιχνίδια και μουσικά έργα. Ακόμη και ταινίες όπως το 2001: A Space Odyssey του Στάνλεϊ Κιούμπρικ μπορούν να διαβαστούν μέσα από το ίδιο φιλοσοφικό πρίσμα: ο άνθρωπος δημιουργεί μια τεχνολογική οντότητα, η οποία αποκτά τη δική της λογική και απειλεί να ξεφύγει από τον έλεγχό του.
Το 2025, ο Γκιγιέρμο ντελ Τόρο παρουσίασε τη δική του κινηματογραφική μεταφορά, ολοκληρώνοντας ένα δημιουργικό όνειρο που τον συνόδευε για περισσότερες από τρεις δεκαετίες.
Στην ταινία Frankenstein, ο Όσκαρ Άιζακ υποδύεται τον Βίκτορ Φρανκενστάιν και ο Τζέικομπ Ελόρντι το πλάσμα. Ο ντελ Τόρο αντιμετωπίζει την ιστορία λιγότερο ως συμβατικό θρίλερ τρόμου και περισσότερο ως μια οικογενειακή τραγωδία. Ο Βίκτορ εμφανίζεται ως μια πατρική φιγούρα που εγκαταλείπει το δημιούργημά της.
Το πλάσμα δεν είναι απλώς ένα αποκρουστικό ον, αλλά ένας απόκληρος που προσπαθεί να καταλάβει τη θέση του στον κόσμο. Ο σκηνοθέτης έχει μιλήσει επανειλημμένα για τη βαθιά προσωπική του σχέση με το μυθιστόρημα. Ως παιδί ταυτιζόταν με το πλάσμα, επειδή αισθανόταν και ο ίδιος διαφορετικός.
Για τον ντελ Τόρο, ο "Φρανκενστάιν" δεν είναι μόνο μια ιστορία για τέρατα. Είναι μια ιστορία για την ανθρώπινη εμπειρία. Αυτή η προσέγγιση επιχειρεί να επαναφέρει στο προσκήνιο την ενσυναίσθηση που βρισκόταν εξαρχής στην καρδιά του βιβλίου της Σέλεϊ.
Ο Φρανκενστάιν στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης
Περισσότερα από δύο αιώνες μετά τη δημοσίευσή του, ο "Φρανκενστάιν" μοιάζει να έχει αποκτήσει νέα επικαιρότητα. Σήμερα, η ανθρωπότητα βρίσκεται μπροστά σε τεχνολογίες που η Μέρι Σέλεϊ δεν θα μπορούσε να φανταστεί. Η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί κείμενα, εικόνες, μουσική και λογισμικό.
Η βιοτεχνολογία επιτρέπει παρεμβάσεις στο γενετικό υλικό. Η ρομποτική και τα αυτόνομα συστήματα αναλαμβάνουν ολοένα περισσότερες λειτουργίες που κάποτε θεωρούνταν αποκλειστικά ανθρώπινες. Οι αναλογίες με τον Βίκτορ Φρανκενστάιν είναι ελκυστικές.
Αλλά χρειάζονται προσοχή. Η σύγχρονη τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι το ζωντανό, συνειδητό πλάσμα που περιγράφει η Σέλεϊ. Ούτε το μυθιστόρημα αποτελεί κυριολεκτική πρόβλεψη των σημερινών τεχνολογιών. Η ουσιαστική σύνδεση βρίσκεται αλλού: Στην ευθύνη του δημιουργού απέναντι σε όσα κατασκευάζει.
Στην ανάγκη να εξετάζονται οι κοινωνικές συνέπειες της καινοτομίας. Και στον κίνδυνο η τεχνολογική δυνατότητα να εκλαμβάνεται αυτομάτως ως ηθική δικαιολόγηση. Ο Βίκτορ δεν αποτυγχάνει επειδή στερείται ευφυΐας. Αποτυγχάνει επειδή η ευφυΐα του δεν συνοδεύεται από ανάλογη ηθική ωριμότητα.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι μπορεί να δημιουργήσει ζωή. Είναι ότι δεν έχει αναρωτηθεί τι οφείλει να κάνει αφού τη δημιουργήσει. Αυτή είναι ίσως η πιο επίκαιρη προειδοποίηση του βιβλίου.
Το πραγματικό τέρας είναι η απουσία ενσυναίσθησης
Ο "Φρανκενστάιν" μπορεί να διαβαστεί ως ιστορία τρόμου, ως επιστημονική φαντασία, ως γοτθικό μυθιστόρημα ή ως φιλοσοφική αλληγορία. Όμως η μεγαλύτερη δύναμή του βρίσκεται στην άρνησή του να χωρίσει τον κόσμο σε απόλυτα αθώους και απόλυτα ενόχους.
Ο Βίκτορ είναι ένας άνθρωπος που επιδιώκει το μεγαλείο, αλλά καταστρέφεται από την αλαζονεία και την ανευθυνότητά του. Το πλάσμα είναι μια ύπαρξη που ξεκινά αναζητώντας αγάπη, αλλά καταλήγει να προκαλεί πόνο και θάνατο.
Κανείς τους δεν είναι απλώς καλός ή κακός. Η Σέλεϊ αναγκάζει τον αναγνώστη να αντιμετωπίσει ένα δύσκολο ερώτημα: σε ποιον βαθμό η συμπεριφορά μας διαμορφώνεται από τον τρόπο με τον οποίο μας αντιμετωπίζουν οι άλλοι;
Το πλάσμα δεν ζητά αρχικά εξουσία. Ζητά να ανήκει κάπου. Η απόρριψή του από τον δημιουργό και την κοινωνία μετατρέπει αυτή την επιθυμία σε καταστροφική οργή. Το μυθιστόρημα δεν υποστηρίζει ότι κάθε βίαιη πράξη δικαιολογείται από ένα τραυματικό παρελθόν.
Υποστηρίζει όμως ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν μπορεί να γίνει κατανοητή χωρίς να εξετάσουμε τις σχέσεις, τις εμπειρίες και τις κοινωνικές συνθήκες που τη διαμορφώνουν. Αυτή η διάσταση καθιστά τον "Φρανκενστάιν" πολύ περισσότερο από μια προειδοποίηση για την επιστήμη.
Τον μετατρέπει σε μια ιστορία για τη μοναξιά, τη διαφορετικότητα και την ανάγκη του ανθρώπου να αναγνωρίζεται ως άνθρωπος.
Δύο αιώνες αργότερα, ποιος είναι τελικά ο Φρανκενστάιν;
Όταν η Μέρι Σέλεϊ έγραψε το μυθιστόρημά της, ήταν μόλις δεκαοκτώ ετών. Δεν θα μπορούσε να γνωρίζει ότι η ιστορία της θα γινόταν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πολιτιστικά σύμβολα της σύγχρονης εποχής. Ούτε ότι το δημιούργημά της θα αποκτούσε μια δεύτερη ζωή, ανεξάρτητη από το βιβλίο, μέσα από τον κινηματογράφο, το θέατρο και τη λαϊκή κουλτούρα. Στον πρόλογο της έκδοσης του 1831, η συγγραφέας αποχαιρέτησε συμβολικά το έργο της, ευχόμενη στο αποκρουστικό λογοτεχνικό της δημιούργημα να βγει ξανά στον κόσμο και να ευημερήσει.
Και πράγματι, ευημέρησε. Όμως η μεγαλύτερη ειρωνεία βρίσκεται στο γεγονός ότι η ίδια η επιτυχία του "Φρανκενστάιν" συχνά σκέπασε το πραγματικό του νόημα. Η ιστορία έμεινε γνωστή ως ο μύθος ενός επιστήμονα που δημιούργησε ένα τέρας.
Η Σέλεϊ, ωστόσο, είχε γράψει κάτι πολύ πιο σύνθετο. Μια τραγωδία για έναν δημιουργό που αρνήθηκε την ευθύνη του. Για ένα πλάσμα που δεν μπόρεσε να βρει τη θέση του στον κόσμο. Και για μια κοινωνία που φοβήθηκε τόσο πολύ τη διαφορετικότητα, ώστε συνέβαλε στη δημιουργία εκείνου ακριβώς του τέρατος που ήθελε να αποκλείσει.
Ίσως λοιπόν το πιο τρομακτικό στοιχείο του "Φρανκενστάιν" να μην είναι η δυνατότητα του ανθρώπου να δημιουργήσει ένα τέρας, αλλά η δυνατότητά του να μετατρέψει σε τέρας αυτό που ο ίδιος δημιούργησε.
Add comment
Comments