Η Ιστορία της Οικονομικής Σκέψης Αριστοτέλης: Ο πρώτος οικονομολόγος της ιστορίας;

Ο Αριστοτέλης δεν έγραψε ποτέ ένα βιβλίο οικονομικών με τη σύγχρονη έννοια του όρου. Στα έργα του Πολιτικά, Ηθικά Νικομάχεια και Αθηναίων Πολιτεία, όμως, διατύπωσε μια σειρά από ιδέες που αποτέλεσαν τη βάση της δυτικής οικονομικής σκέψης για σχεδόν δύο χιλιετίες.

Ήταν ο πρώτος που προσπάθησε να απαντήσει σε ερωτήματα όπως:

• Τι είναι πραγματικά ο πλούτος;
• Γιατί δημιουργήθηκε το χρήμα;
• Πότε μια ανταλλαγή είναι δίκαιη;
• Ποια είναι τα όρια της επιδίωξης του κέρδους;
• Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην παραγωγή πλούτου και στη συσσώρευση χρημάτων;

Οι απαντήσεις του δεν αποτελούν απλώς φιλοσοφικές σκέψεις. Συνθέτουν την πρώτη συστηματική προσπάθεια κατανόησης της οικονομικής ζωής.

Από τον Πλάτωνα στον Αριστοτέλη

Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε στα Στάγειρα της Χαλκιδικής το 384 π.Χ., σε μια εποχή κατά την οποία ο ελληνικός κόσμος αναζητούσε νέα ισορροπία μετά τις συγκρούσεις του 5ου αιώνα π.Χ.

Ο πατέρας του, Νικόμαχος, ήταν γιατρός στην αυλή του βασιλιά της Μακεδονίας. Από πολύ νωρίς ο Αριστοτέλης ήρθε σε επαφή με την παρατήρηση της φύσης, την εμπειρική έρευνα και τη συστηματική ταξινόμηση της γνώσης.

Σε ηλικία περίπου δεκαεπτά ετών εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και εισήλθε στην Ακαδημία του Πλάτωνα, όπου παρέμεινε σχεδόν είκοσι χρόνια.

Η επίδραση του Πλάτωνα υπήρξε καθοριστική. Ωστόσο, ο Αριστοτέλης δεν ακολούθησε τον δάσκαλό του σε όλα. Εκεί όπου ο Πλάτων αναζητούσε την ιδανική πολιτεία, ο Αριστοτέλης προτιμούσε να μελετά τις πραγματικές πόλεις, τους θεσμούς και τις οικονομικές πρακτικές.

Η προσέγγισή του ήταν περισσότερο εμπειρική. Παρατηρούσε, συνέκρινε και κατέγραφε πριν καταλήξει σε συμπεράσματα. Αυτή η μεθοδολογία τον φέρνει πιο κοντά στον τρόπο με τον οποίο εργάζεται σήμερα ένας κοινωνικός επιστήμονας.

Ο άνθρωπος που παρατηρούσε τον πραγματικό κόσμο

Μετά τον θάνατο του Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης ταξίδεψε στη Μικρά Ασία και αργότερα ανέλαβε τη μόρφωση του νεαρού Αλεξάνδρου, του μετέπειτα Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Η εμπειρία αυτή τον έφερε σε επαφή με διαφορετικά πολιτεύματα, εμπορικά δίκτυα και οικονομικές πρακτικές του ελληνικού κόσμου.

Όταν επέστρεψε στην Αθήνα, ίδρυσε το Λύκειο, ένα πρωτοποριακό κέντρο έρευνας και διδασκαλίας.

Σε αντίθεση με την Ακαδημία, όπου κυριαρχούσε η φιλοσοφική συζήτηση, στο Λύκειο οι μαθητές συνέλεγαν πληροφορίες, κατέγραφαν συντάγματα πόλεων, μελετούσαν τη βιολογία, την ιστορία, την πολιτική και την οικονομική ζωή.

Η γνώση, για τον Αριστοτέλη, δεν γεννιόταν μόνο από τον συλλογισμό αλλά και από τη συστηματική παρατήρηση.

Αυτό εξηγεί γιατί οι οικονομικές του ιδέες διαφέρουν αισθητά από εκείνες του Πλάτωνα. Δεν ξεκινούν από το ιδανικό, αλλά από το πραγματικό.

Γιατί ο Αριστοτέλης θεωρείται σταθμός στην οικονομική σκέψη

Ο Αριστοτέλης δεν προσπάθησε να δημιουργήσει ένα οικονομικό σύστημα.

Προσπάθησε να κατανοήσει πώς λειτουργεί η οικονομική δραστηριότητα μέσα στην κοινωνία.

Αναρωτήθηκε:

• γιατί οι άνθρωποι ανταλλάσσουν αγαθά,
• γιατί δημιουργήθηκε το χρήμα,
• πώς προκύπτει η αξία,
• πότε το κέρδος είναι θεμιτό,
• και πότε η επιδίωξή του γίνεται επιζήμια.

Με αυτόν τον τρόπο εισήγαγε στην οικονομική σκέψη μια βασική αρχή που παραμένει επίκαιρη:

Η οικονομία δεν μπορεί να αποκοπεί από την ηθική και τους θεσμούς.

Για τον Αριστοτέλη, μια οικονομία μπορεί να είναι αποδοτική αλλά να μην είναι δίκαιη. Μπορεί να παράγει πλούτο αλλά να υπονομεύει την κοινωνική συνοχή. Η αξιολόγηση μιας οικονομικής δραστηριότητας δεν γίνεται μόνο με βάση το οικονομικό αποτέλεσμα αλλά και με βάση τον σκοπό που υπηρετεί.

Open University Insight

Αν ο Ξενοφών μάς έμαθε πώς διοικείται ένας οἶκος και ο Πλάτων πώς οργανώνεται μια δίκαιη πολιτεία, ο Αριστοτέλης στρέφει το βλέμμα του στην ίδια τη λειτουργία της οικονομίας.

Παρατηρεί την αγορά, το χρήμα, τις ανταλλαγές και την ιδιοκτησία όπως υπάρχουν στην πραγματική ζωή και προσπαθεί να ανακαλύψει τις αρχές που τις διέπουν.

Με αυτή τη μεθοδολογία, γίνεται ο πρώτος στοχαστής που προσεγγίζει την οικονομία όχι μόνο ως φιλοσοφικό ή πολιτικό ζήτημα, αλλά και ως αντικείμενο συστηματικής ανάλυσης.

Διαβάστε ακόμα: Η Ιστορία της Οικονομικής Σκέψης Πλάτων: Ο φιλόσοφος που συνέδεσε την οικονομία με τη δικαιοσύνη

Η μεγάλη διάκριση: Οἰκονομική και Χρηματιστική

Από όλες τις ιδέες που διατύπωσε ο Αριστοτέλης για την οικονομία, καμία δεν επηρέασε περισσότερο τη δυτική σκέψη από τη διάκριση ανάμεσα στην Οἰκονομική και τη Χρηματιστική.

Για τον φιλόσοφο, δεν είναι κάθε επιδίωξη πλούτου ίδια. Υπάρχει ένας τρόπος απόκτησης αγαθών που είναι φυσικός και απαραίτητος για την ανθρώπινη ζωή, αλλά υπάρχει και ένας άλλος που μπορεί να εξελιχθεί σε αυτοσκοπό και να οδηγήσει σε υπερβολές.

Η διάκριση αυτή δεν αφορά μόνο την αρχαία Ελλάδα. Αποτελεί ακόμη και σήμερα σημείο αναφοράς στις συζητήσεις για τον χρηματοπιστωτικό τομέα, τις αγορές και τα όρια της οικονομικής δραστηριότητας.

Η Οἰκονομική: η τέχνη της σωστής διαχείρισης

Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί τον όρο Οἰκονομική με την αρχική του σημασία: την τέχνη της διοίκησης του οἴκου.

Σκοπός της δεν είναι η αδιάκοπη συσσώρευση πλούτου, αλλά η κάλυψη των πραγματικών αναγκών της οικογένειας και της κοινότητας.

Ο καλός οἰκονόμος γνωρίζει πώς να χρησιμοποιεί σωστά τη γη, τα εργαλεία, τα ζώα, την εργασία και τα υπόλοιπα διαθέσιμα μέσα, ώστε να εξασφαλίζει μια αυτάρκη και εύρυθμη ζωή.

Η οικονομική δραστηριότητα, επομένως, υπηρετεί έναν συγκεκριμένο σκοπό: την ευημερία των ανθρώπων.

Ο πλούτος είναι μέσο και όχι αυτοσκοπός.

Η θέση αυτή συνδέει άμεσα τον Αριστοτέλη με τον Ξενοφώντα. Και οι δύο αντιμετωπίζουν την οικονομία ως τέχνη της ορθής διαχείρισης και όχι ως αδιάκοπη αναζήτηση περισσότερων χρημάτων.

Η Χρηματιστική: όταν το χρήμα γίνεται αυτοσκοπός

Δίπλα στην Οἰκονομική, ο Αριστοτέλης τοποθετεί μια διαφορετική δραστηριότητα, την οποία ονομάζει Χρηματιστική.

Με τον όρο αυτό δεν εννοεί κάθε μορφή εμπορίου ούτε κάθε επιχειρηματική δραστηριότητα.

Η Χρηματιστική περιγράφει την επιδίωξη απεριόριστης συσσώρευσης πλούτου, όπου το χρήμα παύει να αποτελεί εργαλείο και μετατρέπεται στον τελικό σκοπό της ζωής.

Εδώ βρίσκεται η ουσιαστική διαφορά.

Στην Οἰκονομική, αποκτούμε χρήματα για να καλύψουμε ανάγκες.

Στη Χρηματιστική, οι ανάγκες υποχωρούν και το χρήμα αποκτά αξία από μόνο του.

Ο Αριστοτέλης θεωρεί αυτή τη μεταβολή προβληματική, επειδή πιστεύει ότι η ανθρώπινη ευημερία έχει φυσικά όρια. Οι ανάγκες είναι πεπερασμένες, ενώ η επιθυμία για αδιάκοπη συσσώρευση πλούτου μπορεί να γίνει απεριόριστη.

Η οικονομία έχει φυσικά όρια

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, κάθε τέχνη υπηρετεί έναν συγκεκριμένο σκοπό.

• Η ιατρική αποσκοπεί στην υγεία.
• Η ναυπηγική στην κατασκευή πλοίων.
• Η γεωργία στην παραγωγή τροφής.
• Κατά τον ίδιο τρόπο, η οικονομία έχει ως σκοπό να εξασφαλίζει τα απαραίτητα για μια καλή ζωή.

Αν η απόκτηση χρημάτων μετατραπεί σε σκοπό χωρίς τέλος, τότε η οικονομική δραστηριότητα χάνει τον φυσικό της προορισμό.

Δεν είναι αντίθετος στον πλούτο. Είναι αντίθετος στην ιδέα ότι ο πλούτος αποτελεί το ύψιστο αγαθό.

Η διάκριση αυτή θα επηρεάσει βαθιά τη φιλοσοφία, τη θεολογία και την οικονομική σκέψη της Ευρώπης για περισσότερα από χίλια πεντακόσια χρόνια.

Η ιδιωτική ιδιοκτησία ως κίνητρο ευθύνης

Σε αντίθεση με τον δάσκαλό του Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης υπερασπίζεται την ιδιωτική ιδιοκτησία.

Πιστεύει ότι όταν οι άνθρωποι αισθάνονται υπεύθυνοι για κάτι που τους ανήκει, το φροντίζουν καλύτερα και εργάζονται με μεγαλύτερη επιμέλεια.

Η κοινή χρήση αγαθών μπορεί να ενισχύει την αλληλεγγύη, αλλά η πλήρης κοινοκτημοσύνη δημιουργεί, κατά τη γνώμη του, προβλήματα ευθύνης και κινήτρων.

Η θέση αυτή είναι αξιοσημείωτη, διότι προσεγγίζει ένα ζήτημα που απασχολεί μέχρι σήμερα την οικονομική θεωρία: πώς τα κίνητρα επηρεάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά.

Ο Αριστοτέλης δεν υποστηρίζει έναν ανεξέλεγκτο ατομικισμό. Θεωρεί ότι η ιδιοκτησία πρέπει να συνοδεύεται από αρετή, γενναιοδωρία και αίσθημα κοινωνικής ευθύνης.

Μπορεί η αγορά να λειτουργεί χωρίς ηθική;

Ίσως το σημαντικότερο ερώτημα που θέτει ο Αριστοτέλης είναι αν η οικονομία μπορεί να αποκοπεί από την ηθική.

Η απάντησή του είναι σαφής. Όχι.

Καμία οικονομική δραστηριότητα δεν μπορεί να αξιολογηθεί μόνο από το οικονομικό της αποτέλεσμα.

Σημασία έχει και ο τρόπος με τον οποίο αποκτάται ο πλούτος.

Η εξαπάτηση, η κατάχρηση δύναμης και η εκμετάλλευση μπορεί να αποφέρουν κέρδος, αλλά δεν αποτελούν, κατά τον Αριστοτέλη, ορθή οικονομική συμπεριφορά.

Η οικονομία οφείλει να υπηρετεί την ανθρώπινη ευημερία και όχι να υποτάσσει τον άνθρωπο στην επιδίωξη του χρήματος.

Open University Insight

Η διάκριση ανάμεσα στην Οἰκονομική και τη Χρηματιστική εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις μέχρι σήμερα. Κάθε φορά που γίνεται λόγος για τη σχέση ανάμεσα στην πραγματική οικονομία και τον χρηματοπιστωτικό τομέα, για τη βραχυπρόθεσμη κερδοσκοπία, για τις χρηματοπιστωτικές κρίσεις ή για τον κοινωνικό ρόλο των επιχειρήσεων, τα ερωτήματα που διατύπωσε ο Αριστοτέλης επανέρχονται στο προσκήνιο.

Η σύγχρονη οικονομική επιστήμη δεν υιοθετεί όλες τις απαντήσεις του. Ωστόσο, εξακολουθεί να αναγνωρίζει τη σημασία του βασικού προβληματισμού του: η οικονομική δραστηριότητα πρέπει να αξιολογείται μόνο με βάση το κέρδος ή και με βάση τον σκοπό που υπηρετεί;

Διαβάστε ακόμα: Η ιστορία της οικονομικής σκέψης: Ξενοφών - Ο άνθρωπος που έδωσε το όνομά του στην οικονομία

Το χρήμα: γιατί δημιουργήθηκε;

Από όλα τα οικονομικά ζητήματα που απασχόλησαν τον Αριστοτέλη, ίσως κανένα δεν αποδεικνύει περισσότερο τη διεισδυτικότητα της σκέψης του από την ανάλυση του χρήματος.

Ο φιλόσοφος ξεκινά από μια απλή παρατήρηση. Στις πρώτες ανθρώπινες κοινωνίες οι ανταλλαγές γίνονταν απευθείας: ο γεωργός αντάλλασσε σιτάρι με λάδι, ο κτηνοτρόφος ζώα με εργαλεία, ο τεχνίτης τα προϊόντα του με τρόφιμα.

Η μέθοδος αυτή όμως είχε ένα σοβαρό μειονέκτημα.

Μια ανταλλαγή μπορούσε να πραγματοποιηθεί μόνο όταν οι δύο πλευρές χρειάζονταν ακριβώς αυτό που διέθετε η άλλη. Όσο η οικονομική ζωή γινόταν πιο σύνθετη, τόσο δυσκολότερες γίνονταν οι συναλλαγές.

Έτσι, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, οι άνθρωποι συμφώνησαν να χρησιμοποιούν ένα κοινά αποδεκτό μέσο ανταλλαγής: το χρήμα.

Το νόμισμα δεν απέκτησε αξία επειδή ήταν χρυσό ή ασημένιο. Απέκτησε αξία επειδή η κοινωνία συμφώνησε να το αποδέχεται στις συναλλαγές.

Με τον τρόπο αυτό, ο Αριστοτέλης αναγνωρίζει ότι η αξία του χρήματος βασίζεται σε έναν κοινωνικό θεσμό εμπιστοσύνης και όχι αποκλειστικά στο υλικό από το οποίο είναι κατασκευασμένο.

Η παρατήρηση αυτή παραμένει εντυπωσιακά επίκαιρη σε μια εποχή όπου μεγάλο μέρος του χρήματος υπάρχει μόνο σε ηλεκτρονική μορφή.

Η δίκαιη ανταλλαγή

Η ύπαρξη χρήματος λύνει το πρακτικό πρόβλημα των συναλλαγών. Δεν λύνει όμως ένα άλλο, βαθύτερο πρόβλημα:

Πότε μια ανταλλαγή είναι δίκαιη;

Το ερώτημα αυτό απασχολεί ιδιαίτερα τον Αριστοτέλη στα Ηθικά Νικομάχεια.

Δύο άνθρωποι μπορεί να ανταλλάσσουν διαφορετικά αγαθά: ένα σπίτι με ένα κοπάδι, ένα εργαλείο με σιτάρι ή μια υπηρεσία με χρήματα.

Πώς μπορεί να διαπιστωθεί αν η ανταλλαγή είναι ισότιμη;

Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι κάθε ανταλλαγή προϋποθέτει μια μορφή αναλογικής ισότητας. Δεν σημαίνει ότι τα αγαθά είναι ίδια, αλλά ότι τα μέρη της συναλλαγής αναγνωρίζουν πως η αξία όσων ανταλλάσσονται είναι ισοδύναμη.

Η σκέψη αυτή αποτελεί μία από τις πρώτες προσπάθειες να εξηγηθεί θεωρητικά η έννοια της αξίας.

Παρότι η σύγχρονη οικονομική επιστήμη έχει αναπτύξει πολύ πιο σύνθετες θεωρίες για τον σχηματισμό των τιμών, η βασική ιδέα ότι οι αγορές λειτουργούν μέσω της ανταλλαγής αξίας παραμένει στον πυρήνα της οικονομικής ανάλυσης.

Η κριτική στην τοκογλυφία

Ένα από τα πιο γνωστά σημεία της οικονομικής σκέψης του Αριστοτέλη είναι η έντονη κριτική του στον τόκο.

Στη σημερινή οικονομία, ο τόκος θεωρείται φυσικό μέρος της λειτουργίας των τραπεζών και των αγορών κεφαλαίου.

Στην εποχή του Αριστοτέλη, όμως, η πραγματικότητα ήταν διαφορετική.

Τα περισσότερα δάνεια δίνονταν για την κάλυψη βασικών αναγκών και όχι για επενδύσεις. Η υπερχρέωση μπορούσε εύκολα να οδηγήσει έναν πολίτη στην απώλεια της περιουσίας του ή ακόμη και της προσωπικής του ελευθερίας.

Για τον λόγο αυτό, ο Αριστοτέλης αντιμετωπίζει την τοκογλυφία με ιδιαίτερη καχυποψία.

Κατά τη γνώμη του, το χρήμα δημιουργήθηκε για να διευκολύνει τις ανταλλαγές. Όταν χρησιμοποιείται αποκλειστικά για να παράγει περισσότερο χρήμα, χωρίς να δημιουργείται κάποιο νέο αγαθό ή υπηρεσία, απομακρύνεται από τον φυσικό του σκοπό.

Η θέση αυτή επηρέασε βαθιά τη μεσαιωνική χριστιανική σκέψη και τη διδασκαλία της Καθολικής Εκκλησίας για πολλούς αιώνες.

Σήμερα οι οικονομολόγοι αντιλαμβάνονται τον τόκο διαφορετικά, ως την αμοιβή για τον χρόνο, τον κίνδυνο και το κόστος ευκαιρίας του κεφαλαίου. Παρ’ όλα αυτά, η αριστοτελική κριτική υπενθυμίζει ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα πρέπει να υπηρετεί την πραγματική οικονομία και όχι να αποκόπτεται πλήρως από αυτήν.

Η επιρροή του Αριστοτέλη στους επόμενους αιώνες

Η οικονομική σκέψη του Αριστοτέλη κυριάρχησε σχεδόν αδιαμφισβήτητη μέχρι την Αναγέννηση.

Ο Θωμάς Ακινάτης αξιοποίησε τις ιδέες του για τη δίκαιη τιμή, την ιδιοκτησία και την ηθική του εμπορίου, ενώ οι Σχολαστικοί φιλόσοφοι ανέπτυξαν περαιτέρω τη συζήτηση για την αξία, τις ανταλλαγές και τη λειτουργία του χρήματος.

Ακόμη και όταν εμφανίστηκαν οι Μερκαντιλιστές, οι Φυσιοκράτες και αργότερα ο Άνταμ Σμιθ, πολλά από τα ερωτήματα που είχαν τεθεί από τον Αριστοτέλη παρέμειναν στο επίκεντρο της οικονομικής θεωρίας.

• Πώς δημιουργείται η αξία;
• Ποια είναι τα όρια της αγοράς;
• Πρέπει η οικονομική δραστηριότητα να αξιολογείται μόνο με βάση το κέρδος ή και με βάση τις κοινωνικές της συνέπειες;

Πρόκειται για ερωτήματα που εξακολουθούν να απασχολούν οικονομολόγους, κυβερνήσεις και επιχειρήσεις μέχρι σήμερα.